Ua pèça importanta d’aguesta ret qu’ei era micorriza. Eth sòn nom ven deth grèc mykos, que vòu díder campairòu, e rhiza que vò díder arraitz. Ei era protagonista d’ua simbiòsi mutuau que neishec hè ara 400 milions d’annades e que siguec clau entara colonizacion des plantes dera tèrra. En aguesta relacion, eth campairòu capere es rasigues der arbe e entre enes sues cellules.

Alavètz se produsís un cambi biologic fòrça practic ; er arbe, gràcies ara fotosintèsi, a un excedent de sucre (carbòni) qu’eth campairòu non pòt produsir per eth medeish. E eth campairòu ei un explorator deth solèr. Es sòn hius son fòrça mès primi qu’es rasigues e pòden arribar a lòcs on er arbe non arribarà jamès.

Eth campàiròu donques a fosfor, nitrogèn e aigua, qu’ei balhat ar arbe e aguest da sucre ath prumèr. Es expèrts creden qu’un arbe pòt arribar a dar enquiath 30% dera sua produccion d’energia entà contunhar d’auer aguesta ret.

Ua ret estonanta

Era ret siguec descorbida, entre d’autes cercaires, per Suzanne Simard, ua biològa. Aué sabem qu’aguesta ret de campairòus amassa diferents arbes entre eri e enquia d’espècies diferentes. Ei atau se com es arbes se dan ressòrces es uns as auti.

Totun, ei demostrat qu’es especimèns mès vielhs, es que son nomentadi arbes maire utilizen aguesta ret entà enviar neuridura as arbes mès joeni que creishen ara òmbra der arbe maire e que non receben pro lutz entà poder subervíuer solets.Ei coma se parlèssem de paternitat vegetau, pr’amor qu’açò ajude fòrça es generacions venentes. Era ret non ei, totun, ua ret e pro, pr’amor qu’ei era formacion d’ua grana familha ; se cau, es pins dan carbòni as causses en un sistèma de seguretat sociau ecologic susprenent.

D’un aute costat, se un arbe ei atacat pes d’insèctes o encara un campairòu patogèn, deishe anar cèrts senhaus quimics a trauèrs des micorrizes a sòns vesins. Aguesti senhaus son un avís preventiu, e es arbes comènçen a cerar toxines o hèr mès fòrtes es sues parets cellulars abans dera arribada der enemic. Ei un sistèma immunitàri collectiu de tot eth bòsc.

Aguesta naua vision des arbes e deth bòsc qu’auem ara trinque era vision qu’es arbes competeishen entre eri que dec Darwin. Ena natura donques, era supervivéncia deth mès apte non depen dera competéncia, mès de qui ei melhor restacat damb es auti en aguesta ret de sosten biologic.

Aguest ei un sistèma robust mès tanben fragil quan arriben es umans. Er usatge excessiu de fertilizants quimics e era agricultura destrusisen aguest tipe de ret vegetau soent. Plantar un arbe en un parc o en ua plantacion industriau sense aguesta comunautat de campairòus sosterranhs, hè qu’es arbes demòren sordi e muts, sense eth sosten qu’ajudèc es arbes durant milions d’annades. Son arbes que son fòrça mès vulnerables as malauties e era secada.

Era resulta ei que cau considerar aguest tipe de ret biologica entà cambiar era nòsta pensada. Non i a individús vegetaus en bòsc, pr’amor que, on acabe eth pin començe eth campairòu…E eth bòsc ei, en definitua, un supergorganisme gigantàs. Damb ua intelligéncia qu’ajude es ecosistèmes forestaus a resistir tot çò qu’arribèc durant milions d’annades.

Era Redaccion

Ara guardam entà Mart mès non auem jamès observat era vida jos tèrra dera nòsta planeta.  Ei vertat qu’es condicions dejós era superfícia dera planeta non son guaire favorablas entara vida.  En Venus, era temperatura dera superfícia ei d’apuprètz 480ºC e i a 90 còps mès de pression qu’ena planeta blua.

Estudiar es condicions de vidade  dejós dera tèrra ei un prètzhèt que justament ara començam a hèr. Pr’amor que dejós dera tèrra i a ua gran biosfèra isolada (non tostemp) mès encara no sabem com fonciona aguest ecosistèma.

Eth besonh d’energia

Çò qu’ei segur ei qu’era vida a besonh d’energia. Toti es èsters viui an necessitat d’auer reaccions quimies entà auer era quantitat d’energia necessària deth sòn environament entà poder foncionar.  E ua d’aqueres hònts d’energia qu’ei eth Solei.

Eth Solei ajude as escambis de carbòni ena atmosfèra, es oceans e era Tèrra. Segontes bèri una cercaires era fotosintèsi e er alendament des èsters viui ajude e fòrça ad aqueth escambi. Totun, era lutz deth Solei non pòt entrar enes arròques o encara a un solet quilomètre de prigondor en ocean. E qué pòt passar dejòs dera Tèrra ?

En interior dera Tèrra es temperatures son extraordinàriaments nautes. Se pensaue que non i auie aigua. Mès ara siguec descorbit que i a mès de 100 còps mès aigua dejós dera Tèrra qu’ena superfícia. I a aigua per tot.

Totun, er accés ara energia non ei facil. E pr’amor d’açò poirie èster qu’es organismes que i a auèssen ua vida lenta. Se sap qu’es microorganismes sosterranhs an ua vida fòrça longa e non se dividissen soent. Ena superfícia un bactèria pòt doblar era sua populacion en 20 minutes. Non passe çò de madeish dejós era tèrra.

Aué sabem que dejós dera tèrra i a enquia un 13% dera vida que i a ena superfícia (biomassa).  Se es prumèrs 600 mètres son permeables, es sues mesures poirien correspónder a 1,8 miliards de km3 dera superficia terrèstra. Trapèren cellulas a 2,5 Km de prigondor e açò poirie voler díder que i a un volum abitable de mès de 730 milions de km3, gaireben eth 50% deth volum des oceans dera Tèrra.

Estudiar d’autes plantes tanben vò díder que poirien arribar donades dera vida sosterranha de Mart. Mès estuiar es oceans dera nòsta planeta tanben vò díder imaginar com poirie èster era vida enes lunes oceaniques d’Euròpa o Enceladus.

Era madeisha existéncia dera vida sosterranha ja ei bon se volem saber se i a  vida sosterranha en d’autes planetes. Se podem confirmar qu’ena Tèrra i a formes de vida complèxes ena superfícia mès tanben dejós dera madeisha tanben podem esperar que i poirie auer auut ua migracion dera vida dera superfícia marciana cap es prigondors sosterranhes d’aquera planeta abans de finir era vida totau. E estudiar aqueres condicions ena Tèrra o en Mart tanben ajudarà a conéisher e fòrça milhor era vida sosterranha en generau, que tanbe poirie èster susprenenta.

Era Redaccion