Er arriu Solimões tanben arribèc ath sòn punt mès baish en Tabatinga, ena termièra damb Colómbia. Segontes era agéncia Cemaden, aguesta shuguèra d’enguan qu’ei era mès grana e intensa que Brasiu jamès visquec. E çò qu’encara ei pejor ei qu’era sason seca – que va de junh a seteme – encara non ei acabada.

Un futur fòrça delicat

Segontes mès d’un expèrt, era situacion ei tan dramatica que sembla que non i aurà cap recuperacion der medi ambient en Brasiu es pròplèus mesi, e mens encara en aguesta region. E açò poirie condicionar e fòrça era biodiversitat der Amazonas. Totun, cap cercaire podec confirmar qu’era sequèra actuau auie coma causa principau eth cambiament climatic mondiau.

Sigue com sigue, era conca der Amazonas recebec fòrça mens aigua des de hè mesi  e mens encara entre es mesi de junh e deseme. Ath delà d’açò, es temperatures son ara fòrça mès nautes que hè sonque bères ues annades. E açò provòque ua evaporacion dera aigua fòrça mès nauta, çò que tanben empedís qu’aguesta arribe as plantes e ath solèr dera region.

Mès en 2023 era bacina der Amazònes ja auie patit era sequèra mès grèu que i auec en aquera region des darrères 45 annades. E bèri uns cercaires ja comencen a díder qu’açò sonque pòt auer coma causa eth cambiament climatic. Ath delà d’açò, El Niño se dirigic vèrs er Amazonas en 2023 e provoquèc ua region fòrça mès seca pendent era sason d’estiu. El Niño se n’anèc, mès era sequèra contunhèc.

Un aute factor que provòque ua grana shuguèra qu’ei era desforestacion, pr’amor que gaireben un cincau dera sèuva amazonica siguec talhada es darrères 50 annades entà auer mès espaci entara agricultura.

Es arbes ajuden a empedir ua mès grana resisténcia contra era sequèra e tanben ajuden a auer mès pluèja, pr’amor d’un aire fòrça mès umit. E sens arbes era region der Amazonas ei fòrça mès delicada.

Pr’açò eth president de Brasiu, Luiz Inácio Lula da Silva, demanèc era fin dera desforestacion totau en Brasiu en 2030 se se vò sauvar era region e eth país. Mès era sequèra venguec mès grana encara pr’amor des huecs, que provòquen ath torn, encara mès desforestacion.

Aué es nivèus dera aigua en es principaus arrius dera region d’Amazonas son tan baishi que i a lòcs on es abitants ja non pòden navegar mès. E açò tanben provòque era incomunicacion sociau. Segontes era agéncia Cemaden, era setmana passada ja i auie mès de 100 pòbles que no auien vist era pluèja pendent es darrèrs 150 dies.

Es abitants dera ciutat de Manacapuru, per exemple, en er arribatge der Solimões, confirmèren que ja i auien lutes entre es vesins entà auer aigua o minjar ena ciutat. « Auien deishat eth vaishèth ager en er arriu e aué ja non i a aigua, çò diguec eth pescador Josué Oliveira. E ara ja non podem pescar mès.Com se pòt víuer atau ?« .

Era Redaccion

Fotografia principau: Danielle Pereira/CC

Atau, mentre que d’autes civilizacions d’aquera madeisha epòca coma es d’Egipte, Grècia o Mesopotamia aurien finit per ua longa sequèra hè 4.000 annades, era fin dera civilizacion der Indus ei encara aué un mistèri. Pr’açò ara ua còla de paleoclimatològs an volut estudiar damb prigondor se es causes tanben sigueren climatiques. An estudiat donades d’isotòps en depaus d’un ancian lac e damb eres an podut descorbir qu’eth cicle deth monson s’arturèc pendent dus sègles.

Era civilizacion der Indus, un arriu qu’aué ei en Paquistan e Índia, siguec tanben aperada de Harappa. Auie coma caracteristiques granes ciutats fòrça ben planificades damb bèri uns sistèmes municipaus fòrça avançats pera epòca. Era sua escritura non a estat jamès deschifrada. E pòc a pòc es sòns abitants abandonèren es sues ciutats e era sua civilizacion desapareishèc hè 4.600 annades.

Era còla de recercaires qu’a hèt aguest estudi a coma cap a Yana Dixit, dera Universitat de Cambridge, e an estudiat es donades der ancian lac Kotle Dahar, en Haryana, Índia. Entà he’c an amassat casquelhs de cargòlh de lac (Melanoides tuberculata) hèts d’un carbonat de calci (CaCO3) nomenat argonita. E an compdat es molecules entà separar es isotòps d’oxigèn-16 e es d’oxigèn-18.

Ua sequèra de mès de 200 annades

Eth lac de Kotla Dahar a mès o mens aigua segontes era epòca der an. Pendent era sequèra er oxigèn-16 s’esvapòre fòrça mès ràpid qu’er oxigèn-18. E es casquelhs de cargòlh an mès oxigen-18. Er estudi mostrèc mès oxigèn-18 entre hè 4.200 e 4.000 annades. Açò volerie díder que non agueren ploges pendent aquera epòca: es monsons acabèren pendent 200 annades.

Es resultes sigueren publicades ena revista online Geology e mòstre era idèa qu’era fin des ploges deth monson aurien provocat eth declin d’aquera civilizacion. Totun, un des scientifics, David Hodell, confirmèc qu’es donades serien solament segures se se parle d’ua epòca 100 annades mès o mens d’aqueth moment.

Ath delà, Anil Gupta, director der Institut Wadia de Geologia der Imalaia en Dehradun, Índia, confirmèc qu’eth trabalh ajude fòrça a fixar eth recòrd geografic des ancianes sequères en aquera region. E pr’açò cau hèr encara mès questions: Perqué ? E perqué non s’an trapat encara cambis en eth corrent der Atlantic Nòrd en aquera epòca o ena activitat deth solei ?

Hè pòc, ua auta còla de paleoclimatològs qu’auie Sughma Prasad coma cap tanben afirmèc era madeisha causa. Prasad, que trabalhe en eth Centre de Recèrca de Geosciéncia de Postdam trapèc que i auec ua sequèra hè 4.000 ans. “Era sequèra comencèc dilhèu un pòc abans – ac diguec Prasad -. Mès ei un fenomen que siguec fòrça mès intens hè 4.600 annades”.

“Se era fin des monson siguec era causa principau dera fin dera civilizacion der Indus – çò diguec Hodell -, ei segur qu’es ancianes societats lutèren contra eth clima. Ei ua leçon entara nòsta generacion. Pr’açò auem de lutar damb eth cambi climatic provocat per òme damb mès rason”.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita