Siguec justament en airau saharian, abans qu’aguesta zòna venguèsse un desèrt, trapam es prumères formes de vida organizades. E eth neishement dera agricultura. Eth declin d’aguest tipe de vida pr’amor dera desertizacion deth territòri tanben provoquèc eth neishement dera civilizacion a un nivèu major, mès ara apròp deth Nil e er arriu Nigèr. E quan es umans ja non podèren víuer mès en airau saharian, se n’anèren per tot Africa.

Es agricultors de Tichit

En cèntre de Mauritània, en nòrd-oèst d’Africa, se desvolopèc ua petita civilizacion regionau apròp de Dhar Tichit. En desèrt encara i demòren aué es rèstes de traçes circulares: son es rèstes des prumèrs pòbles indigènes que i auec en airau ara hè apuprètz 3.000 annades. Bèri uns d’aqueri pòbles auèren enquia 3.000 abitants, çò qu’ei susprenent en aquera epòca.

Es abitants des pòbles de Tichit viuien dera agricultura. Plantauen milh e tanben caçauen un shinhau entà completar era dièta. Tanben auien animaus domestics e pescauen pendent era sason de plòjes. Es tets des cases èren hèti damb arrames e es parets èren de hanga. En bères ues d’aguestes cabanes i auien es granèrs, sus pautes solides de pèira que protegien es bastides des arrats e dera umitat.

Aué, e dempús d’observar se com se separen es cereaus sauvatges en Chad, es cercaires an podut auer ua idèia sus com es prumèrs agricultors podèren domesticar aguestes plantes. Calie espovassar es plantes damb eth vent e colhir es granes mès pesades (que tanben èren es mès beròies). Tot açò ère hèt sus ua tela en dejós. Es granes mès leugères volauen. Alavètz aguestes granes mès pesades èren plantades un còp e aute e es milhors granes èren sellecionades.

En Tichit tanben siguec trapada terrassa. Es cercaires creden que siguec creada ena madeisha epòca qu’era sellecion de cereaus. Era terrassa permetie poder colhir era grana. Dempús d’estudiar ben aguesta terrassa, es istorians descorbiren qu’enes objèctes mès ancians, es granes domestiques non son guaire presentes, mès qu’enes mès modèrnes son era majoritat. Ei atau com siguec descorbida era domesticacion des plantes.

En Tichit es istorians trapèren carrers estrets mès pro grani entà poder passar es arramades de crabes o buèus. Tanben i auien horats dejós des parets entà deishar passar era aigua dera plòja, fòrça abondanta pendent era sason cauda der airau.

Dempús sigueren trapades rèstes de pòbles en Hoggar, mès ar èst, a 2.000 m de nautada. Era terrassa siguec hèta 7.500 ans abans Crist. Açò demòstre que siguec hèta abans qu’en Tichit e que donques bères ues des populacions mès ancianes d’Africa (pòbles) sigueren bastidi enes montanhes der Hoggar, un lòc fòrça protegit mès tanben isolat dera rèsta d’umans que i auie alavètz en Africa.

Era Redaccion

Illustracion: ChatPT/Sapiéncia

Segon la Cronica de Tolosa, escricha per Pèire Bardin (1590-1635), Ansèlm auriá començat en l’an 1402 un viatge per crosar lo desèrt del Sahara en l’an 1402. Lo camin drech es pas encara conegut mas los expèrts uèi lo jorn creson que foguèt per assajar d’arribar al flume Nigèr, on i aruiá demorat mai de 8 ans a la cort de Gago (Gao, capitala de l’empèri Songai).

Aquela cronica afirma que lo cavalièr Ansèlm auriá maridat ailà una princessa negra e qu’auriá tornat a Occitània am la sieuna femna e tanben un grop d’òmes d’aquela vila africana. Se aquò poguèsse èsser demostrat istoricament fin finala, se poiriá parlat del primièr explorador african d’aquela region, que seriá estat doncas occitan.

Pas gaire informacion

Malurosament se sap pas gaire causa mai de la vida d’Ansèlm Isalguièr après la siá tornada. Segon sembla, auriá escrich un libre sus lo sieu viatge a mai d’una diccionàri de « lenga africana», çò es lo songhai. Lo grand problèma per poder o certificar es que los Annals de la vila de Tolosa de 1687, escriches per Guilhèm Lafailla istorian local, son desapareguts dempuèi fa sègles.

Après la decada de 1420, quand seriá mòrt ja Isaguièr, la seiuna veuda se seriá retirada a una monastèri e los lors mainatges aurián maridat amb divèrses nòbles gascons. Lo sieu petit-filh aguèt l’escaisnòm de « Moro », benlèu pr’amor de la siá origina. Mas las descendéncia d’Isalguièr poguèt pas èsser ligada amb lo cavalièr tolosan.

Solament coneissém qualque causa d’Isalguièr pr’amor de los escriches de Bardin e de Lafailha. Jamai poguèt èsser demostrat qu’existiguèt o que realizèt aquel viatge. Es plan rar pr’amor que la siá familha joguèt un ròtle clau dins las familhas gasconas e lengadocianas de l’epòca.

Lo viatge foguèt descobèrt per azard en 1924 per l’istorian Carles de la Roncièra. Pasmens, lèu foguèt descobèrt tanben que l’informacion balhada per Bardin o encara Lafailha podián pas èsser cresudas al 100%.

Ansèlm daissèt Tolosa en l’an 1402 quora un grop de cavalièrs gascons se n’anèt amb Joan de Betencort (1362- 1425) per conquistar las illas Canarias. Segon la Roncièra Isaguièr auriá patit un naufragi e seriá estat lençat a la còsta mauritana ont tombèt presonièr.

Seriá arribat a Nigèr coma esclau de sarrasins e vendut als songai. Una autra version es que viatjèt fins a jerusalèm e d’ailà viatgèt a l’empèri songai après crosar Egipte e Nubia mas cap d’espròva poguèt jamai èsser descobèrta sus aquò.

Uèi i a fòrça istorians que creson qu’YIalguièr foguèt pas real. Sonque copias de la cronica de Bardin son demoradas. L’epòca es quan i aguèt la naissença de la rivalitat entre Anglatèrra e França per conquistar lo mond. Benlèu se voliá crear un episòdi istoric anterior que justifiquèsse puèi envasir la region.

Tanben se pensa que l’istòria d’Isalguièr foguèt creada per balhar un ròtle mai important a Gasconha pendent la Guèrra de Cent Ans. Es plan curiósa aquesta pensada pr’amor que i a divèrses cavalièrs catalans e castilhans que ja en aquela epòca crosèron lo desèrt saharian e ne tornèron e ne son demoradas pichonas istòrias. Mai d’una.

Sonque divèrses istorians an pensat que l’istòria d’Isalguièr foguèt reala dempuèi lo sègle XIX e pas abans. Uèi es present en divèrsas istòrias colonialas africanas scientificas. I a cèrts detalhs curioses ; la princessa menada per Isalguièr a Tolosa foguèt un nòm real a l’epòca a Gao en 1400 mas aquò pòt pas demostrar al 100% qu’Isalguièr existiguèsse.

Après Isalguièr un eunuc e un medecin africans demorèron en Tolosa e suenhèron lo rei Carles VII (1403-1461), plan malaut a l’epòca. Puèi moriguèt empoisonat. Los istorians tanben dobtan de la malautiá del rei francés e del medecin african que lo suenhèt.  E vosautres, qué ne pensatz ?

La Redaccion

Fotografia principala: US Army Africa/CC

Er Ahaggar ei ua estructura geologic unica. Ei un espaci sagrat entàs toaregs. Tanben ei ua resèrva de fauna e flòra autoctònes qu’encara resistís un des pejors climas deth mon. Son 550.000 km², çò ei era mitat der estat francés, en sud argerian, apròp des termières de Nigèr, Mali e Libia. Era majoritat son ergs (dunes) e hamades (altiplans de ròca) a mès de regs (zònes damb pèires).

Eth capdau d’aguestes montanhes qu’ei Tamanrasset, situada a 1.400 mètres de nautada e pòrta d’entrada ath massís. Un massís qu’ei tanben ua des zònes mès seques dera planeta. Es plojes pòden arribar as 100 mmm annadièrs e quan arriben ac hèn damb fòrça intensitat. Ua prètzhèt curiós ei qu’eth clima aciu ei mès suau qu’ath torn deth massís.

Un ancian sistèma de volcans

Er Ahaggar tanben ei çò que demòre d’un sistèma de volcans que i auec en airau entre ara hè 20 e 2 milions d’annades. Era erosion deishec cratèrs e volcans mòrti qu’aué son sonque torres de pèira estonantes. Fòrça d’aguestes son de color nere e vermelh pr’amor deth granit e eth basalt. Ena perifèria i a mès arena e esquist.

Eth vent e era ploja donques creèren es torres monolitiques d’Atakor, es vals seques (uadis) o encara es altiplans que rebremben ua auta planeta.  Eth tuc mès naut ei eth Mont Tahat (2.916 m). Tanben cau remercar es montanhes d’Ilamane (2.276 mètres), Assekrem (2.726) e es adars Afao e Ahnet. En còth d’Assekrem ei on eth pair de Charles de Foucauld i bastic ua ermita en 1911. Era vision deth lòc ei susprenenta ; ua mar d’arena ath torn d’un nuclèu de torres de pèira.

Ahaggar tanben son centenars d’altiplans d’entre 1.000 i 2.000 mètres de nautada. Son plens de pèires e damb uadis prigonds. Es toaregs susvelhen eth lòc, nomenat Imugah pr’amor que non vòlen desbrembar era istòria d’aguestes montanhes. Es toaregs locaus son es toaregs de Kel Ahaggar, ua confederacion locau dirigida per un Amenokal. Aué encara fòrça toaregs son nomades e an es sues arramades ua part der an en airaus nauts e ua auta en territòri d’arena. Es sues haimes o tendes de pèu e fibra vegetau pòden èster vistes un shinhau per tot.

Es toaregs d’Ahaggar parlen tamahaq, un dialècte deth tamazig de Tifinagh. Es femnes dan as filhs era cultura locau e com escríuer. Es sòns vestits tradicionaus son es taguelmust, de color blu enes òmes.  Aué fòrça toaregs trabalhen entàth torisme o era artesania dera plata e era pèu animau.

Non tot ei desertic. Tanben i a acacies, tamariguèrs e plantes halofiles a mès d’èrba temporau entre plòja e plòja. Bères ues des mès importantes son Olea leperrinei e  Juniperus phoenicea qu’an suberviscut milèrs d’annades pr’amor que creishen en gòrges prigondes.

En Ahaggar tanben i traparam espècies animaus fantastiques com es gasèles dorca e de Cuvier, era dama mhorr, plan menaçada, fennecs e vops de Rüppel a mès d’iènes raiades. Es sòns cèus son controlats per agles reiaus e de Bonelli e arrianglos comuns e caparròis que cerquen varans, sèrps e cernalhes deth desèrt.

Non cau díder qu’eth sòn abitat preferit son es uadis, que soent an aigua. Cau senhalar es de Tamanrasset, Ideles e Hirhafok, plens de palmaredes datilères e jardins domestics.  Apròp i a regions amb gravadures preïstoriques damb milèrs d’annades (Tassili n’Ajjer).

Aué, totun, ei encara un territòri clau entàs toaregs der airau pr’amor qu’es montanhes dan identitat as sòns abitants. Ei era zona on era vida contunhèc maugrat eth desèrt, on demòren es toaregs. Ua zòna qu’ère ua savana hè solament 6.000 annades damb elefants, rinocèros, ipopotams, girafes, bufals e antilòps grani. E qu’an demorat enes pintures preïstoriques de Tassili n’Ajjer.

Quan era region venguec mès e mès seca, era fauna major se n’anèc entà tostemp. Es darrères espècies granes que desapareishèren siguèren es girafes, es bufals e es antilòps. En 1000 aC ja sonque i demorauen gasèles, fennecs e iènes. E provòque estonament poder veir com encara aué i a gasèles de Civier o addax o oryx. Qu’an suberviscut maugrat era caça e era pression umana. Dilhèu pr’açò encara aué er Ahaggar ei un territòri de vida que non se sap ben ben se com demorèc enquiara epòca actuau.

Era Redaccion

Fotografia principau: Jalvarezg/Istock/CC

Per ansin, la ondada de pluèjas que i aguèt fa sonque qualcunas setmanas daissèt tanben lo desèrt saharian marroquin inondat. Lo fenomèn de pluèja contunha al long de divèrses jorns permetèt poder veire de pichons lacs entre las dunas de sabla e qualcunes paluns, que foguèron celebrats pels ausèls mentre que los umans sonque podián s’estonar.

Ansin se debanèt en de luòcs coma Zagora e Merzuga, situadas al sud-èst del Marròc e ont los pus ancians remembravan pas jamai tanta aiga. Son de localitats deserticas, mas la pluèjas dels meses d’octubre e novembre daissèron de vertadièrs recòrds d’aiga a mai de qualcunes rius al desèrt.

La causa dirècta ne foguèt la pluèja que patiguèron aquelas localitats pendent las darrièras setmanas.  E, en tot èsser de regions toristicas, l’estonament foguèt general, entre natius e estrangièrs. Mai jamai pendent l’istòria mai recenta lo sahara demorèt aital, inondat. E, malgrat qu’es vertat que de biais annadièr la pluèja de la fin d’estiu totjorn mena d’aiga a aqueles luòcs, jamai ne casèt tanta en tans pocs jorns. Lo fenomèn foguèt qualificat per los meteisses scientifics coma rar, e pas dengun podiá afirmar que jamai aguèsse passat abans.

Un relèu qu’ajuda

Lo relèu de la region ajudèt plan doncas a la creacion de pichons lacs e rius entre las dunas deserticas. D’autres lacs màgers, coma lo d’Iriqui, situat al pargue nacional de fauna e flòra marroquin del meteis nòm, tanben reviscolèt e plan. Après las primièras pluèjas de setembre divèrses satellits ja balhèron las primièras imatges de la region inondada. Val pas dire que lo fenomèn foguèt mercejat per tota sòrta d’espècias d’ausèls migratòris vèrs Euròpa.

«Lo darrièr còp que i aguèt d’aiga aicí foguèt en 1968, çò diguèt Adel Munan, cercaire de l’Universitat de Kenitra. Lo lac Iriqui ara es fins a 13 quilomètres de long e a 11 quilomètres de largor e reviscolèt plan amb las darrièras pluèjas. Ara sonque cal esperar l’arrivada dels ausèls migratòris e la tornada de cèrtas espècias de cranc, dont los triòps, considerats coma una de las espècias pus ancianas de la planeta. Lors uòus pòdon demorar jos la sabla decadas.

“Pensava qu’èra un miratge pr’amor qu’es lo desèrt, çò diguèt un torista abans de la publicacion de las primièras imatges del desèrt inondat ». D’efièch, al sud marroquin jamai abans avián casut 250 litres per mètre cairat. Es la quantitat que pòt caire en un airal coma aquel pendent tot un an. D’autres testimònis, coma Hucin Yuaabed, de la Direccion Generala de Meteorologia marroquina, confirmèt que jamai aviá vist un fenomèn aital a la region. E son de pluèjas que poirián cambiar lo clima de l’airal pr’amor de l’umitat de l’aire. Marròc meteis patissiá una secada que demorava ja mai de 6 ans.

La pluèja casèt sus lo sahara marroquin dempuèi lo mes de setembre. 10 personas moriguèron e set mai dessapareguèron. Tanben de toristas. Las darrièras pluèjas foguèron plan patidas per l’aeropòrt internacional de Marraquèsh  pr’amor que calguèt enviar los avions a d’autres aeropòrts marroquins ; jamai casèt tanta pluèja a la region en de tempses modèrns. E l’estat d’alarma per d’inondacions demorèt encara qualcunas setmanas mai.

Segon los cercaires, lo fenomèn nasquèt après l’arribada d’una massa d’aire tropical plan inestabla. L’aire tropical viatgèt fins al nòrd e ailà trapèt de massas d’aire fred, çò que provoquèt d’òrras tempèstas. La resulta foguèt espectaclosa : d’oasis inondats e de poses que poguèron pas pus arrestar tanta aiga. E los rivatèls, totjorn secs, demorèron inondats totalament e qualcunes vilatges demorèron isolats, un fenomèn tras que rar al Sahara.

La Redaccion

Atau, un navèth estudi scientific confirma adara que Sahara ei pas tostemps demorat un desèrt e que, mantun còp que cambiè e que vadó un oasi verd. Mes dinc adara los cambiaments climatics patits peu Sahara n’èran pas guaire comprés. Mes los scientifics poguèron demostrar com càmbia. La causa que’n seré lo cambiament de l’èish terrèstre, que s’ei debanat divèrs còps.

Segon aqueth estudi, Sahara cambiè de region verda a desèrt mantun còp pendent las darrèras 80.000 annadas, e lo darrèr, que’s debanè pendent l’epòca deu Qüaternari. Dens aquera epòca, Sahara qu’èra plen de fluvis, de lacs e deus paluns, e la nosta espècia que i podèva víver aisidament. Mes enqüèra, pr’amor que la nosta espècia se difusè cap au nòrd peu Sahara shens guaire problèmas. Mes aquò passè hè milèrs d’ans. Perqué ?

230 cambiaments en 8 milions d’annadas

Sahara que patí, segon los cercaires, mei de 230 cambiaments d’epòcas umidas a epòcas secas, coma uei. E aquò que s’ei debanat au long deus darrèrs 8 milions d’annadas pr’amor deus cambiaments patits a l’èish terrèstre de la planeta. Lo cicle donc demoraré en, mès o mensh, 21.000 annadass.

Lo cicle deu monson african a un cicle de 21.000 annadas. E qu’ei lo resultat dirècte deus cambiaments de l’èish terrèstre. Sahara n’ei pas nat exepcion, e que cambiè cada còp que l’èish terrèstre tanben cambiè. Mes, enter ua epòca e l’auta, Africa tanben patí deus cambiaments climatics isolats e aquò provoquè un problèma temporau plan mauaisit entaus cercaires.

En l’estudi navèth, los cercaires que desvolopèn un modèl navèth de circulacion atmosferica au long de las darreras 800.000 annadas. La resulta qu’estó publicada au numeric Nature Communications e que confirma que lo cicle de Sahara ei de 21.000 annadas. Lo son climat qu’ei ligat a la nommada precession orbitau de la Tèrra. La precession orbitau que permet aver estius mei cauds a l’emisfèri nòrd e mei de monsons en Africa de l’Oèst. E que i a mei de ploja au Sahara.

Totun, pendent los periòdes que i a mei de glaç en la planeta lo monson african que vad mei rar. E Sahara que vien mei e mei un desèrt. Alavetz, qué se pòt passar en l’epòca actuau, quan i a de mensh en mensh glaç au pòle nòrd ? Uei qu’èm en ua epòca seca, e lo darrèr còp qu’Euròpa patí un atge umide qu’estó hè enter 11.000 e 5.000 annadas.

Lo cambiament climatic actuau poiré entrainar ua navèra epòca umida peu nòrd african e un Sahara mei verd. Se i a de mei en mei dioxide de Carbone a l’atmosfèra, aurèm tant dioxide de carbòni en l’an 2100 coma lo podem aver dens los proplèus 50 milions d’ans. Lo climat que serè mei e mei caud, e Sahara, que tornarà a vàder verd. Ei possible aquò ? Quiò, pr’amor qu’Africa patirà de mei en mei ciclònes tropicaus.

E, maugrat qu’estó confirmat que lo darrèr còp se debanè adara hè 5.000 annadas e que Sahara deuré pas tornar a cambiar a ua region verda enquia aicí a 13.000 annadas, los cercaires tanben digón que lo cambiament climatic actuau poiré provocar un cambiament de climat estonant, uei, pendent la nosta epòca, deu Sahara. Un cambiament que poiré ajudar milions de personas a subervíver dens ua region que, uei, enqüèra, ei la mei seca de la planeta. Mes qu’esperam que sia pas tostemps atau.

La Redaccion

Eth projècte definís com plantar mès de 100 milions ectareès (çò ei ua linha verda de mès de 8 000 quilomètres de longada) ena termièra deth Sahara, ena region coneishuda coma Sahèl entà arrestar er espandiment deth gran desèrt african. Mès poirie tanben provocar cambiaments climatics positius ena region e tanben en tot eth nòrd deth continent african. Un hèt jamès vist abans.

Segontes aguest estudi, en 2030 era plantacion de mès de mès 100 milions d’ectareès en Sahèl arturarien, còp sec, er espandiment desertic entà tostemps. E ja i a ua linha d’arbes que sigueren plantadi. Era resulta ne serie un cambiament gran en clima deth nòrd african mès tanben en tot er airau mediterranèu pr’amor que i provocarie eth doble de ploja e un descens des temperatures pendent er estiu. Er estudi siguec presentat ena reunion annadèra dera Union Geofisica Americana. Totun, en centre deth Sahara es temperatures serien encara mès nautes qu’ara.

Estudis anteriors ja auien mostrat qu’un Sahara verd ei associat damb cambiaments prigonds ena intensitat e lòc pr’amor deth monson african der oèst. Pr’amor qu’aué eth vent deth nòrd amie un aire sec vèrs eth sud mès tanben temperatures mès nautes en nòrd deth Sahara pendent er iuèrn. Ja i auien auut cambiaments climatics en Sahara abans e açò demòstre que se pòt tornar a hèr.

Eth nomentat Sahara Verd siguec un periòde fòrça mès umit dera region qu’acabèc ara hè aperaquí 5 000 annades. Mès que durèc lèu 6 000 annades. Atau, es cambiaments climatics en Sahara se produsissen pr’amor de cambiaments ena orbita dera planeta e son ciclics. Açò cambie era radiacion solar e provòque ua region nòrd-africana fòrça mès cauda e seca. Mès “aqueri cambiaments non an coma causa sonque era orbita dera Tèrra, çò diguec Francesco Pausata, dera Universitat de Montreal. Tanben ei importanta era vegetacion, que pòt provocar cambiaments un aute còp”

“Mès vegetacion provòque directament mès umitat, çò afirmèc Deeepak Chandan, paleoclimatològ dera Universitat de Toronto. E se i a mès umitat tanben i a mès ploja. E damb vegetacion, eth sòl tanben chuque mès es nautes temperatures. E, çò de mès important, redusís era povassèra en aire e açò tanben provocarie mès lum solar. Pròp dera mar açò vò díder temperatures mès umides mès tanben mès umitat e, fin finau, ua pression atmosferica diferenta. E açò provòque monsons mès intensi”.

Ua idèa vielha

Era idèa de bastir eth Gran Mur Verd ena termièra deth Sahara non ei naua. Arribèc ena decada de 1970 quan eth Sahel comencèc a vier mès e mès sec. En Tèxas, ena decada de 1930, eth president Roosevelt bastic un mur verd entà arrestar era arribada de povassèra des regions mès seques. E capitèc. E China bastís tanben un gran mur verd entà arrestar er espandiment deth desèrt deth Gòbi des dera decada de 1970.

Aué era Union Africana ja a plantat mès deth 15% deth Gran Mur Verd ena termièra deth Sahara. Eth trabalh comencèc en 2007. Era linha d’arbes comence en Senegal e deurie arribar lèu a Djibouti. Açò provocarie mès minjar e trabalhs en ua des regions mès punides peth clima de tota era planeta.

Pr’açò ara ua còla de cercaires decidic estudiar qué se poirie passar quan eth Gran Mur Verd acabèsse. Diuèrses simulacions hètes damb ordinador ajudèren a confirmar qu’es temperatures serien enquia 1,5 grads mès baishes. Totun, en centre deth desèrt deth Sahara, on i a es temperatures mès extrèmes, aqueres serien encara mès nautes qu’aué.  Mès es arbes provocarien tanben mès umitat e fòrça mès ploja en tota era region deth Sahèl.

Es efèctes d’aguest cambiament pr’amor de mès vegetacion ena region tanben arribarien mès enlà d’Africa pr’amor qu’un cambiament en monson der oèst african tanben provocarie cambiaments ena circulacion mondiau deth Niño e cambiarie eth cicle de ciclons tropicaus en tot eth mon. E pr’açò es cercaires volèren dar ua vision optimista sus eth clima dera region damb eth nau Gran Mur Verd e es beneficis qu’auràn es sòns abitants. “Se pòt hèr, çò dideren es cercaires. E ac poirem veir lèu”.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

La caracteristica principala del fennèc son las sieunas mesuras e las siás aurelhas, tras que grossas. La foncion d’aquestas es ajudar lo fennèc a entendre de sons jos la sabla, fachs, normalament per d’insèctes. Mas tanben ajudan e plan aquel mamifèr carnivòr a suportar las tras que nautas temperaturas del nòrd del continent african.

Aperten lo fennèc a la familha dels Canidae e doncas que ne seriá l’espècia pus pichonèla de totas. Son nom scientific provoquèt (e encara provòca) de longas discussions demest los cercaires pr’amor que d’unes dison qu’es una vòlp, del còp que d’autres afirman qu’o es pas. Cossí que siá, uèi es classat e conegut scientificament jol nom de Vulpes zerda. Lo sieu abitat principal es lo desèrt d’Africa. Plusors etològs, pasmens, dison que tanben n’i a en la peninsula d’Arabia, malgrat que degun n’agachèt pas cap e sonque ne foguèron trapadas de traças sus la sabla, mas pas cap d’animal vist o encara de tuta.

Lo pelatge, las aurelhas e tanben lo ren del fennèc son d’adaptacions evolutivas d’aquel carnivòr a l’environament desertic ont demòra: per ansin, lo sieu pelatge a la quita color que la sabla (sonque d’especimèns que demòran prèp de la còsta mediterranèa son pus escurs), las aurelhas ajudan en la radiacion de la temperatura corporala e l’urina de l’animal pèrd brica d’aiga e per aquò pòt viure plan sens beure d’aiga (e d’efièch cal pas ne donar gaire als fennècs que vivon en de pargues zoologics car pòdon venir malauts).

Amb una nautor de sonque 21 cm e fins a 41 cm d longor (e 30 cm mai a la coa) e un pes maximal d,1,5 Kg poiriá plan èsser classat coma lo rei de la sabla. En estat salvatge sonque a coma predators d’iènas, de caracals o encara cèrtas espècias africanas de chòt saharian.

Alavetz, un animal que viu al desèrt, que manja ? La dièta del fennèc es fòrça divèrsa; pòt manjar sustot d’insèctes (que los tròba plan malgrat èsser jos la sabla pr’amor de las siás aurelhas), de reptils, de rosegaires coma de rats, de mirgolas o encara de geckos mas tanben d’uòus e pichonèls aucèls. En mai d’aquò, tanben se noirís de cèrtas fruchas (coma de dàtils o de baias) que tròba als oasis.

Viure al desèrt del Sahara tanben vòl dire èsser per fòrça un animal plan intelligent. Se pendent lo jorn fa fòrça calor, benlèu cal pas sortir alavetz, vertat ? Lo fennèc doncas es un animal nuechenc que demòra dins la siá tuta pendent lo jorn. La cauna pòt èsser entre 1 e 10 mètres jos la sabla e la sieuna superfícia pòt venir plan granda car n’i a qu’arribaràn als 120 m2.

Malgrat que i a de cercaires qu’afirman que mai d’una tuta de fennèc (ont i demòra mai que mai una familha e pro formada pel mascle, la femelha e los pichons) pòt se connectar amb d’autras per crear una comunautat màger, aquò se debana jamai en estat salvatge e sonque foguèt espepissat dins de pargues zoologics.

Lo nuclèu de la tuta, doncas, serà format, totjorn per un mascle e una femelha (una parelha), e los filhs d’aquel an, que se n’anaràn quand la femelha serà premsa tornarmai. E malgrat que lo mascle es pas solitari, n’i a plusors que demòran dins un nuclèu amb una familha e encara la defendon plan (amb de pichonèls lo mascle ven pus agressiu).

Un carnivòr brica territorial

Lo desèrt es un luòc brica aisit per i viure. Benlèu per aquò lo fennèc es brica territorial e quand un mascle ne trapa un autre, malgrat que i pòt aver una lucha, aquela es jamai mortala. Son de rainards que pòdon arribar a viure fins a 10 ans al desèrt. Pasmens, n’i a mai d’un que sonque arribarà als 6 ans. Als pargues, ça que la, l’espèr de vida del fennèc es pus naut, e pòt arribar plan als 14 ans.

Lo periòde de reproduccion del fennèc començarà demest los meses de genièr e febrièr. Serà alavetz quand lo fennèc bastirà una tuta se non n’a pas cap encara e cercarà una parelha. Quand lo mascle traparà la femelha lo coit pòt arribar a demorar prèp de tras oras. Jamai mens de doas. La femelha aurà apuèi 60 jorns demest 2 e 5 pichonèls. Que sonque dubriràn los uèlhs aprés 10 jorns e sortiràn pas de la cauna fins a doas setmanas mai tard.

Alara auràn ja las primièra dents e tanben començaràn a manjar de carn. Als nòu meses ja seràn sexualament adults e demoraràn a la tua un an e mièg, fins a la proplèu naissença de pichonèls fennècs.

Un trach biologic estonant del fenèc es lo ritme del sieu còr. D’efièch es fins a un 33% mendre que lo d’un animal de la siá talha. Lo còr d’aquela vòlp del desèrt es fins a un 40% pus pichon que çò que cal esperar per un animal d’aquelas mesuras. Aquò entraïna un ritme biologic plan lent (que pòt tanben totun èsser fòrça rapid!) Amb de temperaturas mai bassas de 35º de recents estudis confirmèron que sonque a 23 baticòrs per minuta. Pasmens, que se i a dangièr pòt arribar fins als 690 baticòrs/minuta.

Mai que la dièta, çò que la majoritat d’etològs creson que seriá la frontièra del sieu abitat seriá l’umiditat. Aital, que n’i a de mens en mens al nòrd del Sahara dempuèi una linha geografica ont i a mai de 100 mm de pluèja annadièra. E, al sud, n’i a pas cap se i a pus de 300 mm de pluèja annadièra (çò que seriá ja plan lo començament del Sahel african e la fin de la region del desèrt del Sahara).

Dins una region malaisida e dangierosa coma aquela los principals enemics e predators del fennèc son ara e o foguèron durant sègles, pas d’autres animals, mas l’òme. De carnivòrs coma l’ièna raiada, lo chacal o encara lo can domètges son mai concurréncia que pas d’animals que cercan en lo fennèc de noiridura. L’òme, òc, que mangèt totjorn de fennècs.

D’efièch, en de populacions nomadas (pas sonque) e d’autras del desèrt saharian, lo fennèc es conegut tradicionalament coma un animal que pòt èsser caçat per èsser manjat. E aquò que, segon la costuma islamica, la carn de can pòt pas èsser manjada. La carn de fennèc es, pasmens, halal, e aquò vòl dire que òc, que pòt èsser plan manjada.

Lo dangièr màger, totun, serián pas de caçaires que lo vòlon per la siá carn, mas lo torisme. Es un animal rar e una parelha de fennècs pòt èsser venduda per fins a 1500 dollars. Per aquò n’i a fòrça que demòran sustot en d’ostals dels Estats Units, coma d’animals domètges malgrat l’enebiment internacional d’aquò far e la proteccion que la majoritat dels govèrns d’Africa del Nòrd balhan al fennèc.

La costuma de caçar lo fennèc coma noiridura es antica al nòrd african. I a de pròvas qu’en cèrts luòcs ja èra manjat fa mai de 7 000 ans en Egipte. Puèi, lo fennèc foguèt representat tanben plusors còps pendent l’epòca dels faraons coma un animal que demorava al costat dels umans a l’ostal.

La sieuna istòria biologica es encara mai longa. L’animal uèi qu’es mai pròche del fennèc seriá lo rainard afgan. Semblariá èsser e aital foguèt confirmat geneticament, qu’ambedoas espècias se desseparèron fa d’aperaquí entre 3 e 4,5 milions d’ans, pendent lo Pliocèn. En aquela epòca lo desèrt que i uèi al nòrd african s’èra mai espandit e arribava plan fins çò qu’uèi es Afganistan.

Uèi lo jorn e aprés decennis d’èsser perseguit per l’òme la sieuna situacion seriá dempuèi 1990 un pauc melhor. Las principalas organizacions environamentalas, malgrat que lo nombre drech de la siá populacion totala en Africa siá pas plan coneguda, afirman qu’es una espècia qu’es pas menaçada. E doncas que cal pas patir per la sieuna pròcha extincion.

Pasmens, e sens afirmar cò de contrari, i a de senhals brica positius sul fennèc. Abans èra plan espepissat en Arabia. Uèi fa d’annadas que degun pòt ja l’agachar. E en Africa del Nòrd es un animal que comença a rarejar. Son pas de pròvas scientificas mas de pensadas racionalas basadas en l’observacion environamentala. Çò que cal esperar, ça que la, es un desèrt saharian amb un pichonèl carnivòr que sauta de duna en duna sus la sabla a la recerca de predas. Una imatge que volèm que siá totjorn etèrna.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Lo Sahara s’estend dempuèi la mar Roja, e dempuèi la còsta mediterranèa, fins a l’ocean Atlantic. Al sud, es delimitat pel Sahèl, una sabana semiarida tropicala que cobrís lo nòrd de l’Africa subsahariana. Qualqu’unas unas de las dunas de sabla del Sahara pòdon arribar als 180 m de nautor.

Lo Sahara central a 500 espècias de plantas, una chifra pro bassa pr’amor de la siá estenduda. Plantas coma d’acàcias, de palmièrs, o d’arbustes espinoses e desparièras plantas deserticas se son adaptadas a aquelas aridas condicions, totjorn sens d’aiga pels fòrts vents. Lor defensa es emmagazinar d’aiga dins las siás espessas tijas per l’usar quand n’an mai de besonh.

Lo desèrt cobrís d’amplas zònas de divèrses païses, entre eles Argèria, Chad, Egipte, Libia, Mali, Mauritània, Marròc, Nigèr, Sahara Occidental, Sodan e Tunisia. Las formas terrèstras d’aquel desèrt son estadas creadas progressivament pel vent e per de pluèjas ocasionalas.

Una region montanhosa

A mai d’aquò, i a de formas terrèstras gaire comunas, coma las estructuras de Richat de Mauritània. Lo Sahara conten un sens fin de montanhas prigondas e qualqu’unas d’elas son tanben volcanicas, dont las Montanhas de l’Aïr, l’Ahaggar, l’Atlàs saharian, las Montanhas del Tibesti, l’Adrar dels Iforas e los tucs de la Mar Roja. Lo ponch mai naut del Sahara es l’Emi Koussi, un volcan del Tibesti situat al nòrd del Chad.

Lo clima del Sahara patiguèt grands cambiaments, en cambiar d’èsser umit fins a èsser coma es ara pendent centenats de milièrs d’ans. Aquela variabilitat a coma causa principala un cicle de 41 000 ans que se debana quand l’ais de la tèrra càmbia dels 22 ° als 24,5 °. Uèi, sèm dins un periòde sec, mas s’espera que lo Sahara tòrne a verdejar en 15 000 ans.

La màger part dels rius e corrènts del Sahara son sasonièrs , franc del Nil, que travèrsa lo desèrt dempuèi la siá font a l’Africa centrala fins a la Mediterranèa. L’aiga que i a jos la tèrra pòt, de còps, arribar a la superfícia, en formar d’oasis, coma los de Bahariya, Ghardaïa, Timimoun, Kufra e Siwa. La part centrala del Sahara es plan seca amb brica vegetacion. L’extrèm nòrd e sud del desèrt, amassa amb las siás zònas nautas, a d’airals amb de plantas xerofilas, e d’arbres e arbustes mai nautes als uadis, ont i a mai l’umiditat.

I podèm trobar d’animals coma de dromadaris e de cabras, pr’amor de las siás qualitats, mai que mai la siá resisténcia e velocitat. Lo dromadari es l’animal favorit de las populacions nomadas. D’un autre latz, l’escòrpi jaune pòt mesurar fins a 10 cm de longor. Lo sieu verin conten una importanta quantitat de toxinas coma l’agitoxina e l’scyllatoxina e es fòrça perilhós.

Divèrsas espècias de rainal vivon al Sahara, en tanben lo fenec , lo rainal blanc e lo rainal de Rüppell. L’addax, un grand antilòp blanc, pòt passar près d’un an al desèrt sens beure d’aiga. La gasela dorca es una gasela del nòrd d’Africa que pòt tanben passar de longas sasons sens d’aiga. D’autras gaselas son la gasela blanca e la gasela dama. Lo guepard del Sahara demòra a Tògo, Nigèr, Mali, Benin e Burkina Faso.

D’autres animals d’aquela zòna de soslinhar son los varanids, los iracoideus, de sèrps de la sabla, e pichonas populacions de can sauvatge african, presents benlèu sonque a qualqu’une païses, e pas gaire estrucis. Tanplan i a divèrsas espècias d’aucèls cantaires dont los aucèls cantaires africans de bèc d’argent. E, fach estonant, tanben i a de pichonèls crocodils del desèrt.

Un article d’Andrés López*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aqueste article es tanben publicat dins Naturaleza Salvaje, un numeric de geografia e l’environament, que Sapiéncia n’a un acòrdi de cooperacion

Fa decadas se considerèt lo resultat de l’impacte d’un meteòr pr’amor de la siá forma circulara, mas après divèrses estudis foguèt demostrat que s’agís d’una estructura simetrica d’un dom anticlinal erosionat durant milions d’ans, e que mòstra lo sieu nuclèu. Lo centre de l’estructura es bastit per de ròcas d’una edat que se pòt situar entre lo Proterozoic e l’Ordovician, amb de carbonats (calcàrias e dolomitas) que contenon de troçes amb de silici, e originadas per dissolucion e escrancament carstic, e que son dins e disques anulars de basalt, kimberlita e de ròcas volcanicas alcalinas del Cretacèu.

Cap dels estudis fins uèi poguèt identificar d’evidéncias de cap meteòr (metamorfisme d’impacte). L’estructura e lo sieu nuclèu foguèron totjorn interpretadas coma l’expression superficiala d’un complèxe magmatic alcalin de l’edat del Cretacèu (las ròcas mai ancianas)  en tot donar luòc a un còrs carstic d’origina idrotermala.

Al començament se cresiá que l’Uèlh d’Africa, l’estructura Richat o Uèlh del buòu, èra un cratèr d’un meteòr, mas a l’ora d’ara los cercaires creson que son de rèstas d’una formacion de ròca fonduda que foguèt erosionada per d’aiga e vent. De bandas concentricas de resistentas ròcas de quars forman de sarradas, amb de vals de ròca mens resistenta entre elas. L’airal mai escur fa partida del replanat d’Adrar, una zòna de ròcas sedimentàrias situada a 200 mètres de nautor per dessús la sabla del desèrt mai pròcha. Un grand airal cobèrt per de dunas de sabla, nomenadas ergs.

Pòt èsser agachada dempuèi l’espaci

L’uèlh del Sahara, al centre-oèst de Mauritània es una formacion geologica unica, plan visibla quitament dempuèi l’espaci. Es coneguda coma l’Uèlh del Sahara o Estructura de Richat. Aquela formacion es una sèria d’anèls concentrics e a un diamètre de 50 km, e pr’amor d’aquò pòt èsser vista plan dempuèi l’orbita terrèstre e es estada objectiu de referéncia de mantunas còlas d’astronautas sus la Tèrra.

Un agach mai pròche permet espepissar d’arbres e d’arboces, coma de pichons ponches que semblan seguir l’estructura d’un riu que, segon lo moment de la fotografia, podia ja èsser sec ja quand i arrivèt lo satellit pr’amor que la sason de pluèjas èra ja finida. Qualques airals al sud e a l’Èst de l’estructura de Richat o Uèlh del Sahara semblarián èsser cobèrtas per de lacs temporals, secs la màger part de l’an.

Un article d’Andrés López*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aqueste article es tanben publicat dins Naturaleza Salvaje, un numeric de geografia e l’environament, que Sapiéncia n’a un acòrdi de cooperacion

La tròba se passèt quan una còla de geològs estudiava los depaus volcanics e d’arena que i a uèi lo jorn sus las illas de Fuerteventura e Gran Canària, a las Illas Canàrias, que recebon regularament d’arena qu’a coma origina lo Sahara african. Çò qu’esperavan pas trobar foguèt d’arena amb una edat minimala de 4,6 milions d’ans.

De grans brica tipics

Los geològs descobriguèron lèu de grans de mineral brica tipic d’aquelas illas, çò es qüars e mica. E qu’aurián coma origina l’airal continental african. Aquò auriá ajudat a mesurar quan èra pro sec lo Sahara per getar de sabla a travèrs de l’Ocean Atlantic fins aquelas illas.

L’estudi, que foguèt ara fach public a la Trobada Annadièra de la Societat Estatsunitenca de Geologia d’ongan, e dirigit per Daniel Muhs, geològ del Departament de Geologia dels Estats Units, confirmèt qu’aquela arena a una edat minimala que pòt èsser datada demest ara fa 4,8 e 2,8 milions d’annadas d’un caire, e tra ara fa 3 e 2,9 milions d’ans d’un autre, al long de 400.000 annadas.

Segon aquò, se poiriá arribar a dire que lo desèrt del Sahara a almens una edat de 4,6 milions d’ans, mas aquò seriá pas l’edat finala de la naissença d’aquel desèrt, sonque que fa 4,6 milions d’ans lo desèrt del Sahara ja existissiá. E per assajar de trapar quala es l’edat drecha d’aquel desèrt, çò diguèron los geològs, cal estudiar mai prigondament aqueles depaus.

La Redaccion