Lo territòri plan que i aviá dempuèi lo nòrd de Sèrbia fins la quita Ongria èra lo luòc de lucha entre l’emperaire e lo sultan. Las campanhas contra los turcs èran obligatòrias per sauvar los crestians maugrat que la majoritat foguèsson ortodòxes. Cal soslinhar, totun, que los turcs totjorn assajavan de cercar amb las populacions localas: l’islamizacion èra pas doncas generala als Balcans e solament dins qualqu’unes nuclèus locals los musulmans èran la majoritat. A mai, los ortodòxes èra considerats coma crestians de segonda qualitat.

En 1437 Segismond èra pas mai al tròn ongrés, croata e chèc. Lo marit de la sieuna filha Elisabet èra vengut lo primièr rei de la dinastia Habsburg coma Albrecht II. Mas lo sieu règne foguèt cort pr’amor qu’aprés solament tres annadas morissiá de malautiá pendent la sieuna tornada d’una campanha contra los turcs a Serbia.

Son filh Ladislau nasquèt meses apuèi la sieuna mòrt e los nòbles ongreses mai fòrts volguèron pas un nenon coma rei e mai encara se la maire èra mòrta dos ans aprés. Ladislau demorèt presonièr a la còrt d’Austria, en tot esperar una escasença per poder tornar aver la corona. Al sieu luòc i aviá lo rei polonés Vladislav, de la dinastia lituana de Jogailo.

La contrataca cristiana

Lo Monarca respondèt lèu lèu e amb contundéncia lo dangièr otoman: en 1443, lo capitani transilvan Janos Hunady dirigiguèt una armada cap al sud, fins a las vilas de Niš e Sofia. Lo sultan èra obligat de negociar una patz de dètz ans que daissava liure una part dels Balcans centrals. Aquò possibilitèt la recuperacion politica de Serbia. A mai, la pression turca sus Albania e Dalmàcia èra ara lonh. Lo sultan signèt la patz de Segedin, e aquò foguèt atanben una escasença pel pròpri sultan per conquistar mai poder encara a Anatolia.

Mas los crestians premanissián una autra crosada e volián ara contratacar. La darrièra aviá coma tòca finala liberar la vila de Constantinòble en perilh real de tombar jos mans otomanas. Lo quite rei Vladislav foguèt influit per lo cardenal Cesarini e decidiguèt organizar una autra campanha, ara per balhar lo darrièr còp als otomans als Balcans.

Mas los otomans èran prèp de la desfacha finala. Cesarini capitèt fòrça en tot premanir l’ataca e fòrça cavalièrs d’Euròpa tota jonhèron la crosada. Totun, l’armada principala èra compausada d’ongreses, pas gaire preparats per una nòva campanha que començava pauc aprés la darrièra.

La tòca de la flòta navala veneciana èra blocar los estrechs maritims entre los continents. Pr’aquò los crosats avián l’ajuda de la populacion locala, mas la pression de Cesarini de voler la conversion al catolicisme del meteis emperaire bizantin se tot capitava militarament foguèt causa de grans problèmas.

Lo nòu otoman, lo jove Murad II, preparèt una trapa per las fòrças catolicas. Daissèt las dintrar a la vila de Varna. Fina alara la resisténcia èra estada pauca. Mas un còp ailà los crosats dintrèron a la vila bulgara lo 10 de noviembre de 1444. Una armada dos còps mai pichona e mens fatigada poguèt los chaplar. Lo quite rei Vladislav dirigiguèt una ataca desesperada e i moriguèt. Atal Ongria e Polonha perdèron lo sieu rei. Pas gaire soldats se salvèron.

Lo transpòrt de mai soldats turcs dempuèi Anatolia foguèt clau. Foguèt menat per los genoveses dins un acte de traison als crestians. Los otomans avián pas cap fòrça maritima pròpria. Amb Varna los otomans podèron tornar conquistar lo prestigi perdut un an abans e encara mai. Ara la sieuna atención èra sus Albania e Dalmàcia, pònts d’atacas contra las còstas italians a la mar Adriatica.

Quatre ans apuèi la desfacha de Varna, los ongreses assagèron de trincar lo poder turc un còp mai a una autra batalha a Kosovo pole, mas i capitèron pas. L’iniciativa foguèt ara e per un long periòde de temps per los otomans. Lo sultan Mehmed II vesiá plan que caliá ja crear un pònt logistic estable entre los Balcans e Anatolia. Enmièi los dos territòris demorava solament la vila de Constantinòble que esperava ara ja òc la darrièra e finala ataca otomana.

* Michal Čukan

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Ja desertor, s’exilièt a Polonha, ont jonhèt la resisténcia contra l’ocupacion russa, mas foguèt arrestat per la fòrças imperialas russas e empresonat fins Kazan e mai tard encara a la peninsula de Kamchatka, d’ont fugiguèt amb d’autres presonièrs poloneses en tot navegar de manièra aventuraire pel nòrd de l’Ocean Pacific. Alavetz naviguèt prèp d’Alaska fins la colònia portuguesa de Macao.

D’aquí se n’anèt l’an 1772 a França, ont prepausèt al rei Loís XV la creacion d’una colònia en l’illa de Madagascar. L’Empèri francés ja aviá ensajat divèrses còps de n’aver una en aquel territòri african mas sens capitar. La darrièra colònia francesa en l’illa fins aquel moment, Fort Dauphin,foguèt abandonada pr’amor de l’ostilitat de los indigènas, pauc temps abans l’iniciativa de Benyovszky.

Maugrat aquò, lo comte aguèt lo supòrt del monarca francés e anèt l’an 1774 al gòlf d’aquesta illa nomentat Antongila. Èra prèp de la vila actuala de Maroantsetra e ailà fondèt la colònia de Louisbourg, en onor del rei francés.

Nicolas Mayeur foguèt enviat a la mision d’explorar lo territòri tèrra enlà e far una mapa de l’interior pauc conegut de l’illa. Las descobèrtas de l’explorator francés ajudèron plan en una mai granda coneissença de las tribus malgashas e las sieunas costumas. Èra estonant descobrir que las tribús que demoravan en l’interior de l’illa èran fòrça mai avançadas que las que demoravan en la còsta de Madagascar.

Lo comte Benyovszky poguèt se ganhar lo favor d’una part dels indigènas de l’illa e recebèt lo nom d’ampansakabe (o mpanjakabe) que en lenga locala voliá dire rei. La sieuna autoritat èra, maugrat aquò, solament limitada a l’airal mai pròche de la colònia francesa.

Lo vilatge de Louisbourg demorèt, totun, pas gaire, pr’amor de causas economicas e las malautias que redusiguèron plan la populacion europèa de Louisburg. De mai, la colonizacion foguèt arrestada en 1777. Aquela annada lo quite Benyovszky marchèt a París, ont faguèt coneissença amb Benjamin Franklin, que en aquela epòca èra ambassador de las Tretze Colònias en França.

La causa independentista estatsunidenca conquistèt lo sieu còr e lo comte jonhèt un ancian collèga de l’epòca de la resisténcia contra l’Empèri rus, Casimir Pulaski. Totes dos viatgèron als Estats Units e Pulaski poguèt lèu dirigir una de las primièra unitats de cabalariá de l’armada dels Estats Units d’America.

Amnistiat per la sieuna desercion a Austria

Aquel cavalièr polonés moriguèt en tot lutar contra l’armada britanica en la batalha de Savanna, e foguèt aital un dels primièrs eròis nacionals dels Estats Units. Lo comte Benyovszky tanben participèt en la quita batalha mas après la mòrt de son amic decidiguèt tornar a Euròpa. Lo somi de crear un domini europèu en Madagascar èra encara viu e pr’aquò demandèt tornarmai ajuda reiala en la còrt francesa.

Caliá aver mai argent per poder far una nòva expedicion. En aquela epòca Benyovszky ja èra estat amnistiat per la sieuna desercion pendent la fasa finala de la Guèrra de Set Ans. Benlèu per aquesta causa decidiguèt tanben demandar d’ajuda en la Còrt dels Habsburg. Ailà recebèt divèrsas promessas de collaboracion economica de l’Emperaire Josep II, mas aquestas, fin finala, capitèron pas.

Foguèt Benjamin Franklin la persona que l’ajudèt a travèrs de la collaboracion que divèrses comerçants de la vila de Baltimore. Aquestes avián decidit invertir en l’entrepresa de Benyovszky. Lo vaissel Intrepid sarpèt en 1785 cap a las còstas de Madagascar per la segond còp. L’ajuda indigèna foguèt tanben aqueste còp decisiva per poder conquistar l’estacion comerciala francesa de Foulpoint e fondar la vila de Mauritania, per onorar la sieu pròpri nom.

L’existéncia de la nòva colònia foguèt, totun, efimèra, pr’amor que l’annada seguenta arribèt una expedicion punitiva arribada de la fortalesa francesa indiana de Pondicherry. Aital finiguèt, e lèu, lo pichon estat de Benyovszky. Lo quite Moric moriguèt en la defensa de la vila amb solament 39 ans. Lo jornal que parlava de las sieunas aventuras foguèt revirat a fòrça lengas e foguèt inspiración per qualques artistas.

Entre eles lo conegut poèta polonés Juliusz Slowacki que dediquèt una poèma que a Benyovszky o lo tanben compositor francés François-Adrien Boieldieu que li creèt una opèra sus l’eroïsme del comte en tot lo transformar en un mite del ciutadan de tota la planeta per lo sieu coratge, vision e valor.

* Michal Čukan

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.