Es de totes donegut (almens pels pus vielhs) qu’en cèrtas regions de la planeta, coma la còsta mediterranèa, la preséncia de fòcas foguèt nauta fins almens l’an 1950. Aquò causa suspresa e estonament entre las generacions pus joves, pr’amor que restacan l’abitat d’aquel tipe de mamifèr marin amb l’Artic e pas amb la mar Mediterranèa.

Mas aquò es çò que daissèt l’sitòria naturala d’aquel tipe d’animals per rapòrt a l’òme durant las darrièras decadas. Saber que i aviá de fòcas sovent que podián èsser plan espepissadas a la còsta occitana e provençala, catalana e malhorquina fins a la segonda mitat del sègle XXn es uèi estonant.

Çò de meteis se debanèt en gaireben totas las còstas de la planeta, dempuèi America fins a Africa, encara mai enlà per de fòcas e tanben de lops marins fins a la sieuna proteccion legala pendent la fin del sègle XXn.

Car pendent los sègles XVIIIn, XIXn, e XXn los vaissèls arrribavan a una illa ont i aviá benlèu milions d’especimèns d’aquelas espècias e desbarcavan amb la tòca d’aucir amb de còps de pal al cap a centenars de milièrs d’individús d’aquela espècia en sonque 24 oras. La resulta ne foguèt poder descriure uèi qualcunas de las piègers imatges que l’istòria naturala daissèt sus las abitudas dels umans, aquela espècia tan aimada per totes los animals e plantas del mond.

Lo lop marin australian (Arctocephalus pussilus) tanben conegut en aquel continent amb un nòm pròpri e singular – fòca de pèl brun – es, malgrat la nòm, una espècia de fòca qu’encara pòt èsser trobada a la còsta pus meridionala e orientala australiana. Es plan restacada amb la fòca bruna africana mas la diferéncia legislativa entre una e autra es estonanta: en Austràlia son plan protegidas e pòdon jamai èsser aucidas o caçadas. En Africa del Sud e Namibia, pasmens, encara son chaplats milièrs d’especimèns de biais annadièr per colpa de la pesca industriala.

Lo lop marin es la màger fòca que i auèi lo jorn a la planeta. Lor cap es grand e an d’aurelhas plan visiblas. Los pèls de la boca tanben son plan longs e lor pés depend de la sosespècia. Los especimèns africans son en la sieuna majoritat màgers que los individús australians, que pòdon arribar als 2,2 mètres de longor los mascles e un pés de fins a 280 kg. Per contra, las femes, fan 1,8 mètres de longor de mejana e an un pés de fins a 110 kg.

D’animals plan secutats

Lo lop marin australian foguèt plan secutat e plan caçat per l’òme blanc australian fins a fa mens d’una generacion, car la lei protegiguèt l’espècia sonque dempuèi la decada de 1990. La sieuna color generala es grisa e bruna e los mascles son plan mai escurs que las femes. Los pichons encara son totes negres e sonque començan a cambiar lor color de pèl aprés los 3 o 5 meses de vida.

L’abitat del lop marin australian s’espandís al long de l’Estrech de Bars, en quatre illas de la còsta de l’estat de Victòria e tanben en Austràlia del Sud. Tanben i a encara qualcunas colonias en Tasmania. Es un tipe d’animal que cambia lo luòc ont viure sovent e pr’açò los cercaires creson que lo sieu abitat foguèt plan màger fins al sègle XXn.

Los lops marins preferisson mai viure en d’illas rocosas o de platjas amb de pèiras e pas amb de sabla. Benlèu pr’amor que la nautor pòt salvar mai d’un individú dels predators. Es pas comun (mas pas impossible) trobar uèi de grops de colonias de lop marin en d’airals amb de sabla. Lor abitat general es marin, çò que vòl dire que los animals son mai sovent en l’aiga qu’en aquelas illas. Totun, se’n van pas gaire luenh de las meteissas e lo recòrd jamai registrat foguèt de 160 km, un fenomen rar.

La dièta dels lops marins tanben es desparièra segon la region. En Africa la sieuna noiridura basica es lo peissum. En Austràlia, per contra, los calamars e los pofres, de peissum e encara divèrsas espècias de crustacèus de la còsta. De remembrar que qualcunas sosespècias, coma l’australiana pòdon dintrar a la mar e nadar fins a mai de 200 mètres de prigondor de biais normal. Totun, la mejana generala es d’aperaquí 120 mètres de prigondor, que tanben es estonant.

Uèi, en Austràlia, e sens patir ja l’òrra caça dels umans, lo lop marin australian es caçat tanben per de predators òrres, coma la làmia blanca, l’òrca, l’elefant marin o encara d’autras espècias de làmia pas tan grandas. En Africa tanben son atacats per de chacals, de leons, e d’iènas, mas al continent australian, franc de l’òme, an pas cap predator terrestre natural.

Plusors estrategias per subreviure

Los lops marins son una espècia plan intelligènta. Son mamifèrs marins e doncas utilizan divèrsas estrategias per fugir e se salvar dels predators. Aprés annadas d’estudi, los cercaires poguèron confirmar qualcunas d’aquestas; nadar dins de grands grops, far pas gaire brulh quan son en l’aiga, fugir en plusors direccions per provocar confusion als predators, nadar rapid fins a l’illa ont an la colonia o encara far divèrses movements corporals per evitar la nhacada de las làmias.

Aquesta espècia es plan sociala e l’usatge de mai d’un crit per avisar que i a fòrça noiridura o que i a un predator a la mar es comun. Los crits dels lops marins femes, a mai, son plan importants pels pichons, qu’aprenon a reconéisser lo crit singular de la sieuna maire aprés la marcha d’aquesta a la mar per pescar durant jorns. Se lo pichon reconeis pas la sieuna maire entre centenars de pichons e de maires tot es perdut e sobreviurà pas.

Los mascles, per contra, e quan son en defòra de l’aiga, tanben cridan fòrça, mas aquò es la resulta d’una creissença del nivèl ormonal de testosterona qu’a coma tòca provocar l’arribada de plusors femes per formar un grop de reproduccion (o arem) o per arrestar l’arribada d’autres mascles al luòc, pr’amor que, se aquò arriba, i aurà una forta lucha que pòt venir mortala.

Uèi lo jorn las colonias de lop marin australianas an una mejana d’entre 500 e 1000 individús. Fa mens d’un sègle podián arribar a centenars de milièrs d’especimèns, I a pas de frontièras entre los grops vesins e mens encara a la mar. E la libertat de cambiar de luòc la colonia es totjorn totala. Sonque depend dels predators.

En octubre, cada an los lops marins patisson lo zèl e los mascles s’amassan en defòra de l’aiga per crear un territòri pròrpri. Un còp aquò ganhat, manjaràn pas mai fins al mes de novembre o desembre e o tornaràn a far aprés copular. Pas abans. Las femes arriban aqueles meses e tanben bastisson un territòri sul sòl, malgrat que mendre que lo de los mascles.

Quan lo territòri es mai prèp de l’aiga, lo mascle a mai d’escasenças de se reproduïre. D’efièch lo 82% dels mascles qu’an un territòri prèp de l’aiga pòdon copular. Los que demòran luenh de l’aiga pòdon pas gaireben jamai se reproduïre (son los mens fòrts). Aprés la copula, la gestacion pòt demorar plan una pauc mens d’un an.

La maire es la sola que noirirà lo pichon lop marin recent nascut. Mas per i menar de noiridura cal tornar a la mar e sovent tornan pas abans d’una setmana. Quora tornan, las maires reconeisson los pichons pr’amor del crit e de l’odorat. Quora son a l’aiga los pichons jògan amassa fins als 4 o 6 meses de vida.

De soslinhar qu’es una espècia qu’a una paur òrra de l’òme. Foguèron chaplats entre 1798 e 1825 de biais massiu. La sieuna caça legala finiguèt en 1923 e sonque foguèron protegits en 1990. Benlèu lo remembre de çò que fasiá nòstra espècia es encara recent.

Uèi la contaminacion marina, de peissum amb de poison e lo cambiament climatic son de grèvas menaças que patís questa espècia. La pesca industriala encara uèi aucís de lops marins per accident e la sieuna populacion globala son d’animals plan lents sul sòl mas tot çò de contràri quora son a l’aiga. Pòdon demorar dins de la meteissa fins a 8 minutas sens alendar e lor velocitat es alara estonanta per rapòrt a la de l’òme.

Los cercaires creson qu’en 2024 i auriá aperaquí 100.000 individús en Austràlia e 150.000 en Africa. La diferéncia, totun, es gigantassa quora parlam de la caça actuala umana, car en Africa son aucits mai de 85.000 individús de biais annadièr e en Austràlia lor caça es illegala.

Per ansin, es mai natural veire de lops marins amb 25 o mai ans d’edat en Austràlia pr’amor que lor espèr de vida es de 25 ans. En Africa, pasmens, i arriban pas sovent car son caçats totes los ans la majoritat dels especimèns de totas las colonias de lop marin qu’encara i a uèi lo jorn.

Los protegir mai dels rets dels pescadors industrials en Austràlia e enebir la sieuna caça en Africa poiriá menar aquesta polida espècia de mamifèr marin a la sieuna salvacion lèu. I a mai d’escasenças en Austràlia qu’en Africa, pr’amor de la proteccion legala, çò que demòstra, tornarmai, que protegir amb de leis la fauna e la flòra de la planeta es sonque lo començament vèrs la recuperacion d’una espècia.

Amb aquò n’i a pas pro, mas se aquò arriba pas jamai es segur que l’espècia sobreviurà pas. E es la nòstra obligacion morala de los protegir e los suenhar. Car son los nòstres fraires al mond.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia principala: Ranghild & Neil Crawford

Per ansin, los bandicuts son una familha de pichons marsupials plan semblables als rosegaires, amb un mòrre cuèrt e ponchut, amb d’aurelhas sens de pèl e una coa amb de pèl. Las sieunas mesuras generalas pòdon èsser situadas entre un rat e un conilh. Los dets de las pautas finisson amb d’arpas plan ponchudas e la color es diferenta segon l’espècia, car pòt èsser iranja, grisa o bruna, malgrat que tanben i a d’individús amb de ràias.

Doas de las caracteristicas pus importantas qu’an los marsupials o bandicuts son las sieunas dents e un pè amb lo segond e tresen det amassa, cossí se debana en çò dels erbivòrs. Las dents, a mai d’aquò, son a mièg camin entre las d’un carnivòr e las d’un insectivòr. Dins aqueste grop i son incloses 21 espècias en Austràlia, Tasmania, Nòva Guinèa e Indonesia (Asia).

Se los bandicuts son semblables als opossums e los autres rosegaires es pr’amor sonque de la convergéncia evolutiva, car ne son pas familha. Son d’animals nuechencs que demòran la majoritat del jorn amagats als sieu amagatal, que pòt èsser un trauc al sòl, a la ròca o en de nis bastits amb d’èrba e de brancas.

Malgrat que lor dièta es plan divèrsa, la sieuna denticion remembra la dels gats marsupials o quolls, la del diable de Tasmania e la de l’escandilhat lop marsupial. Totas las espècias de bandicut doncas se noirisson de pichons mamifèrs, es vertat, mas tanben de reptils, d’insèctes e tanben de plantas.

Una dièta plan divèrsa

Los rats marsupials, segon l’espècia, tanben manjan de rasigas, de semes e d’autres vegetals. D’autras, pasmens, son sonque carnivòras e devòran d’insèctes, mas tanben d’escargòlhs, de vèrmes e de mirgolas. L’espècia coneguda coma bilhis tanben manja de carn e sovent son de mamifèrs pichons e tanben de reptils.

Qualcunes dels piègers predators que patisson los bandicuts son los varans. Los aborigèns australians los cacèron de biais abitual fins al sègle XIXn. Quora arribèron los colons blancs, tanben menèron tota sòrta d’animals domestics, dont de cans e de gats, qu’atacan e aucisson sovent de rats marsupials. E aquò es una grèva menaça per la supravivéncia d’aqueste tipe d’animal.

Malgrat que cèrtas espècias, dont lo bàndicut de mòrre cuèrt e lo bandicut de mòrre long pòdon se reproduïre al long de tota l’annada, la majoritat d’espècias an lo zèl sonque pendent la prima e doncas sonque pòdon aver descendéncia un sol còp l’an. La gestacion se situariá entre doas e tres setmanas amb d’entre 1 e 5 pichons que, aprés nàisser, se’n van a la bossa marsupiala, ont i demoraràn encara qualcunas setmanas mai.

Los pichons bandicuts, aprés nàisser, son tras que pichons, pr’amor que sonque fan entre 1,3 centimètres de longor e an un pés d’aperaquí 0,3 gr. Amb las sieunas ja ponchudas arpas se’n van fins al marsupi en tot cercar la popa mairala, ont i demoraràn encara quatre setmanas mai.

Malgrat que dempuèi alara ja pòdon sortir de la bossa marsupiala, i tornaràn encara se patisson una menaça grèva e de biais aisit, car la dintrada del marsupi es vèrs endarrièr.

Abans l’arribada dels angleses en 1770, los rats marsupials avián pas gaire concurréncia. L’ataca umana sistematica a la sèlva e la forèst provoquèt un grèu declin en totas las espècias. L’arribada de gats, cans, rainards e rats tanben entraïnèt plan mai de problèmas.

Uèi lo jorn, los bandicuts son en declin. Qualcunas espècias patiguèron ja l’extincion. E fòrça autras espècias patiguèron l’extincion. E fòrça autras son vengudas raras quand abans èran plan abondantas. La colpa es dels caçaires e las campanhas amb de poison contra los conilhs, un vertadièr flagèl al continent australian. I a d’espècias coma lo bandicut de pautas de pòrc que sonque demòran ja en de luòcs isolats.

Totun, e malgrat que son secutats de biais jornadièr pels paisans australians, los cercaires avisan qu’an un ròtle clau en l’ecosistèma, pr’amor que caçan d’escarabats e de vèrmes, de rats e d’insèctes e que sens de bandicuts lo territòri patiriá un òrre flagèl pr’amor d’aquestas espècias. Lor espèr de vida naturala se situa entre los 9 e los 15 ans.

Divèrsas iniciativas son estadas començadas per assajar de cambiar la pensada umana sus los rats marsupials. L’exèmple mai celèbre son 2 personatges del vidèojòc de Sonic. La tòca es provocar entre los mainatges un cèrt amor per aquestas espècias qu’a l’ora d’ara encara existís pas.

Lor abitat es tanben plan divèrs. Per ansin, pòdon viure plan dins la sèlva tropicala, de forèsts dubèrtas o encara al desèrt pus sec. Las sieunas mesuras son divèrsas; lo bandicut rat fa 1,75 c,m de longor. Lo bandicut gigant, per contra, arriba als 56 cm de longor e gaireben 4,7 kg de pés (çò qu’es çò que mesura e pesa sovent un conilh).

Un trach important d’aqueste genre es la nauta velocitat pendent la gestacion, car es la pus cuèrta de totas las espècias mamifèras de la planeta, amb sonque 2,5 jorns. La majoritat dels joves abandòna l’airal mairal amb sonque dos meses e ja son sexualament madurs amb sonque tres meses. Se l’espècia se reproduís mai d’un còp l’an aquò permet afirmar qu’una feme aurà fòrça filhs en sonque los 10 ans de vida mejana que viurà.

Un autre trach dels bandicuts es que fòrça espècias (pas totas) an las pautas posterioras mai longas que las anterioras e sovent sautan coma los cangorós. Aquò balha a aquelas espècias una velocitat estonant a l’ora de fugir dels predators e benlèu foguèt clau per la sieuna supravivéncia. Tanben son (los mascles) solitàris e pas gaire socials e sonque s’amassan amb d’autres especimèns quora es arribat lo moment de la reproduccion. Tanben son, se cal carronhaires.

Lo genre se devesís, al còp, en tres grandas familhas; los Peramelinae australians, que demòran, mai que mai, en de climas secs e territòris arids. Lo grop inclutz lo bandicut de mòrre cuèrt e lo bandicut de mòrre long.

Los Peroryctinae demòran, mai que mai, a l’illa de Nòva Guinèa e  son representats per doas espècias. Los Echymiperinae, per contra, includisson fins a 10 espècias desparièras que demòran a la sèlva de Nòva-Guinèa e lor cran a forma de cilindre. Malurosament, son d’animals que son pas estats gaire estudiats. Sonque amb un estudi prigond de totas aquelas espècias se poirà conéisser lor estat natural actual, e las menaças que patisson per assajar de los protegir melhor en un mond que patís un cambiament climatic (l’actual) e que pòt èsser dangierós per fòrça espècias de fauna e flòra.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia principala: JJ Harrison/CC

Los rainards voladors de vap gris (e tanben d’autras espècias de rainard volador australian, coma lo rainard volador negre), apartenon a la familha dels pteropides. Son una espècia endemica d’aquel continent, çò que vòl dire que pòt pas èsser trapat en cap autre luòc de la planeta. Demòra en de forèsts tropicalas umidas, en de bòsc dubèrt, en de regions amb de mangròvas e de paluns, e atanben en d’airals pròches als ostals de vilatges e vilas umanas pr’amor del sieu tipe de noiridura, car son frugivòrs çò que vòl dire que manjan, mai que mai, de fruta.

Uèi es una espècia que patís un grèu declin dempuèi la decada de 1990 e l’IUCN confirmèt que, a l’ora d’ara, es una espècia menaçada que poiriá desaparéisser lèu pr’amor de la caça, l’ataca umana amb de pesticidas a l’environament e la sieuna arribada recenta al territòri tradicional del rainard volador negre, que tradicionalament demorèt mai al sud.

En mai d’aquò, lo cambiament climatic, que venguèt plan mai prigond dempuèi la decada de 2010 amb de temperaturas plan mai nautas –las celèbras ondadas de calor – provoquèt la mòrt de desenas de milièrs d’especimèns al còp (tomban mòrts dels arbres ont son – aital coma la desaparicion de colonias (nomenadas pels australians camps) entièras los darrièrs ans. E aquò es un fenomèn qu’inquieta e plan la comunautat scientifica australiana, que sap pas encara cossí pòt ajudar e protegir l’espècia pr’amor d’aquel cambiament climatic.

Lo rainard volador de cap gris mescla lo sieu abitat sovent amb d’autras tres espècias del meteis genre (lo pichon rainard volador, lo rainard volador amb de masca e lo rainard volador negre) que ne son concurréncia dirècta de mai en mai pr’amor que son totas d’espècias frugivòras. Lo màger problèma es que lo rainard volador de cap gris migrèt dempuèi la decada de 1990 vèrs d’airals situats mai al sud pr’amor del cambiament climatic e ara es dins un abitat relativament nòu.

Aquesta espècia demorèt fins fa gaire en d’airals amb de forèst a l’èst de la Granda Cadena Divisòria australiana, al sud del continent, e totjorn prèp de la còsta e fins a 200 km de la meteissa. Uèi, lo sieu abitat s’espandís dempuèi l’estat de Queensland fins a Victòria e amb plusors colonias nòvas en d’autres luòcs, coma Ingham o encara Finch Hatton al nòrd, o encara a la vila d’Adelaïda, al sud.

Es una espècia de ratapenada que foguèt pas classificada coma espècia menaçada fins a l’an 2021. Benlèu pr’amor de la vision plan negativa qu’an de l’espècia la majoritat dels abitants de las vilas e grandas vilas de la còsta èst australiana. Pasmens, uèi es estat confirmat per plusors estudis que patís un grèu declin (de mai del 30%) per rapòrt a las chifras d’abans de 1990) que poiriá èsser un grèu problèma per la subrevivéncia d’aquesta espècia.

Lo rainard volador de cap gris foguèt celèbre dempuèi la sieuna primièra descripcion scientifica de Conraad Temmminck en 1825. Pas gaire aprés, l’enciclopèdia Gould de mamifèrs australians (1863) balhèt coma caracteristica de l’espècia qu’èra un vampir, un fach qu’es estat demostrat puèi qu’èra totalament fals car son frugivòrs. Totun, lo damnatge ja èra estat fach, pr’amor que los abitants del luòc comencèron a n’aver paur (pr’amor de las sieunas mesuras) e lèu comencèron a los secutar amb de fusilhadas. Lo fenomèn encara contunha uèi lo jorn e es de besonh un cambiament radical de la pensada dels locals se òm vòl vertadièrament salvar l’espècia.

L’espècia es la màger d’Austràlia e los individús adultes pòdon arribar a aver una envergadura alara de fins a 1,5 m, mas le mejana seriá de sonque 1 mètre. Aquò es estonant per rapòrt al sieu cors de sonque entre 23 e 29 cm de longor e un pés de fins a 1 kg. Amb aquelas mesuras es una ratapenada gaireben gigantassa.

La color generala del rainard volador de cap gris es grisa escura. Lo cap es mai clar, tanben gris, e es desseparat de la color de la rèsta del cors per un colièr de pèl mai brun o roge. Lo pelatge es plan long e es l’unica espècia de ratapenada que tanben a de pèl a las pautas.

Un autre trach unic de l’espècia es que trapa pas la sieuna noiridura a travèrs de l’ecolocalizacion, un procés comun en fòrça autras espècias de ratapenada. Per ansin, utiliza l’odorat per trapar lo nèctar, pollèn o frucha que manja e dins un mendre gras la vision. Pr’açò a de grands uèlhs. Son de ratapenadas que cridan plan e que mòvon plan las alas per aver lo cors mai fresc quora la temperatura es plan nauta. Lor espèr de vida es naut, fins a 15-25 ans de vida a la natura.

Una espècia que demòra en de colonias

Los rainards voladors de cap gris demòran en de colonias qu’abans arribavan fins al milion d’individús mas qu’uèi son de sonque de qualcunes desenats de milièrs. Quora arriba la nuèch, abandonan lors arbres e pòdon volar fins a 50 km o mai a la cerca de noiridura. Lor ròtle a la natura es clau, pr’amor que i a fins a 200 espècias d’arbres e de plantas que desapareisserián se aquela espècia patís l’extincion.

An los pichons a las colonias d’estiu e pas a las d’ivèrn. Lo territòri del mascle es fins a 3,5 còps lo sieu cors e los que son mai al centre de la colonia auràn fins a cinc femes per copular. Los que son mai en defòra sonque n’auràn una o cap. Quora comènça lo zèl en març, las femes volan fins al centre de la colonia en tot cercar los mascles. Pòdon aver de pichons fins a dos còps cada an. La gestacion demòra 27 jorns. Los pichons (1 o 4) arriban en novembre e demòran amb la maire tres setmanas e puèi ja cercan un luòc pròpri als arbres de la colonia. Amb un an de vida ja pòdon volar.

Los principals predators dels rainards voladors son las aglas, cèrts reptils e de sèrps. Tanben foguèron plan caçats pels aborigèns pendent lo passat. Uèi es estimat que n’i auriá gaireben 600.000 mas pendent la decada de 1930 encara n’i aviá divèrses milions.

Lo cambiament climatic es una òrra menaça per l’espècia. En 2004, amb de temperaturas de 42ºC, moriguèron 25.000 rainards voladors de cap gris. En 2017 quora la temperatura arribèt a 46ºC, moriguèron divèrsas colonias entièras. En mai d’aquò, e pr’amor de la ja mai presenta falta de frucha al nòrd, son de mai en mai al sud, territòri del rainard volador negre, que n’es concurrent, e aquò provòca de fam a ambedòas espècias.

Los cercaires ara suenhan de milièrs de joves que demòran sens la maire (mòrta per la calor extrèma) e son plan inquiets per lo futur de l’espècia, pr’amor qu’es desconegut cossí provocar la reproduccion en captivitat. Los individús trapats sonque pòdon èsser liberats tornarmai aprés e fòrça d’eles sabon pas qué manjar pr’amor qu’o aprenguèron pas de la maire que moriguèt pr’amor de las òrras nautas temperaturas.

Benlèu d’estudis etologics pus prigonds ajudaran a salvar l’espècia al darrièr moment. Se que non, lo cambiament climatic actual e las fusilhadas umanas finiràn amb los darrièrs especimèns abans de l’an 2030.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia Principala: Justin Welbergen

Las diferentas espècias de gat marsupial (en anglés los australians los coneisson amb lo nòm de quoll) an de mesuras que se situan entre los 25 e los 75 cm de longor e de coas amb fòrça pèl, que tanben los fan desparièrs dels felins. Aquelas coas pòdon far plan entre 20 e 35 centimètres de longor.

Demòran segon l’espècia en plan divèrses ecosistèmas. L’espècia nomenada Dasyurus quoll es negra amb de tacas blancas e se tròba al cèntre-nòrd continental australian, mas tanben al nòrd-èst. D’autras espècias, coma Dasyurus geoffroyi demòran al cèntre e sud-oèst australian e lo conegut gat nadiu de coa tacada (Dasyurops maculatuts) preferís mai la còsta orientala e l’illa de Tasmania. De las 6 espècias oceanianas actualas 4 demòran al continent australian e l’illa de Tasmania e las autras doas a l’illa de Nòva Guinèa.

Sonque an en comun d’ancessors luenhs unics e aperténon a la familha dels dasiurids. Qualcunas espècias son màgers que las autras. Totas son predatoras – benlèu pr’açò son nomenats tanben gats marsupials-. Lo nòm original proven dels primièrs colons blancs d’aquel continent, que lèu apondèron lo nòm de nadiu per los diferenciar dels vertadièrs gats. Totun, la sieuna forma generala es plan diferenta de la d’un gat e semblan mai una marta qu’un felin.

Totes los gats marsupials son d’abils e eficaces predators als ecosistèmas ont demòran. Lo tipe de dents qu’an tanben es divèrs; qualcunas espècias an de dents de carnivòr mas tanben d’autras semblan mai aperténer a un animal omnivòr.

Lo nomenat gat tigre (Dasyurops maculatus) es l’espècia qu’a de dents sonque de carnivòr. En mai d’aquò tanben es la màger espècia de gat marsupial: pòt arribar a pesar fins a 7 Kg e a de costumas plan arboricòlas. Es plan intelligent e plan rapid.

Totun, son de mamifèrs que preferisson, en general, caçar mai sul sòl que sus un arbre e pòdon demorar en de forèsts barradas mas tanben en de prats dubèrts o territòris plans sens gaire vegetacion. La sieuna coa, malgrat que longa, pòt pas èsser usada per prene de seguretat sus una branca.

De predators un pauc estranhs

Lo nòm Dasyurus foguèt causit per Etienne Geoffroy de Saint-Hilaire en 1796 per classificar lo genre, mas la primièra espècia descricha foguèt inclosa al grop d’opossums americans pr’amor de la sieuna forma. Totun, e malgrat qu’èran d’espècias conegudas pels occidentals, son demorats en Oceania almenys dempuèi lo Miocèn Superior.

Lo gat de coa tacada (D. Maculatus) es la màger espècia e pòt arribar a pesar 7 Kg. Las espècias de Nòva Guinèa (D. Albopunatatus e D. Hellicatus) son las mendres. De remembrar que tanben es tipic en totas aquelas espècias que lo mascle siá màger que la feme.

La color dels gats marsupials es divèrsa e n’i a quan la forradura grisa del còp que d’autras l’an de color verda, bruna, roja o encara negra. I a d’espècias qu’an de tacas blancas, d’autras de linhas e encara d’autras que son pas tacadas e tot lo pèl a una color unifòrma.

Malgrat aquò, totas aquelas 6 espècias an lo vèntre de color mai clar, jaune o blanc. Lo pèl es totjorn cuèrt e uniforme e lo mòrre demòra sens de pèl. Las aurelhas son plan grandas e son tanben cobèrtas de pèl. Los uèlhs son plan grands per rapòrt al cors – son de caçaires nuechencs –e totas las espècias franc d’una (lo gat marsupial oriental) an cinc dets a las pautas. Aquesta darrièra espècia sonque n’a 4 a las pautas posterioras.

La dièta dels gats marsupials es, mai que mia, carnivòra. Son d’abils caçaires que pòdon se lençar sus la preda amb una velocitat estonanta. Son de predators braves que dobtan pas jamai d’atacar una presa, malgrat qu’aquesta siá màger que lo meteis gat marsupial. Aital pòdon caçar de mirgolas, de rats, de conilhs e d’autres mamifèrs amb de mesuras pichonas o mejanas. Tanben d’ausèls, de reptils e d’autres vertebrats aqüatics.

Pasmens, se es estat secutat al long de dos sègles per l’òme blanc es pr’amor qu’aquel sospechava qu’atacava d’animals coma las fedas. Mas los gats marsupials, segon d’estudis recents, fan pas jamai aquò. Mas son carronahires, e veire un gat marsupial que manja d’una feda mòrta pòt far pensar, de biais marrit, un paisan, que pòt s’enganar, e pensar que la causa de la mòrt de la feda foguèt lo gat marsupial.

Mas los gats marsupials son de predators mejans o pichons e se noirisson mai d’insèctes dont d’escarabats, d’aranhas, de vèrmes o de crustacèus e pas de grands mamifèrs. Tanben manjan de frucha.

La copula pòt demorar divèrsas oras (fins a 8), un fach estonnat en d’espècias tan pichonas. Quora aquò se debana, lo mascle nhaca sovent lo cap e l’esquina de la feme per arrestar la sieuna fugida. Qualcunas espècias an lo zèl sonque de biais annadièr e an los pichons entre los meses de mai e d’agost. Totun, i a doas espècias (D.maculatus e D. Viverrimus) qu’an lo zèl mai d’un còp a l’an (la darrièra un còp cada mes). Mas totas an de pichons sonque un còp l’an.

D’estudis realizats pendent lo sègle XXIn confirman que lo zèl demòra entre 20 e 24 jorns (e pas 8 jorns cossí èra estat sospechat fins ara). La feme a sonque entre 6 e 8 popas e la majoritat dels còps i a un pichon per popa). D. Viverimus, pasmens, pòt balhar naissença (cossí fa lo diable de Tasmania) a fins a 30 pichons. Totun, sonque subreviuràn a la bossa marsupiala las 6 o 8 pus fòrtas e es segur que totas las autras moriràn abans de coneísser lo mond exterior.

Totas las espècias de gat marsupial demòran entre 7 e 8 setmanas al marsupi. Ailà demoraràn 7 o 9 setmanas mai totjorn prèp de la sieuna pròpria popa. Aprés, los pichons son daissats en una sòrta de nis bastit per la maire dins de ròcas o d’arbres e ailà contunharàn d’èsser alachats fins a las 20 setmanas de vida, qu’es quand la maire los abandonarà per totjorn.

D’animals salvatges

L’òme poguèt pas capitar a l’ora d’assajar de reproduire aquestes espècias en defòra de l’abitat natural. Son pas sexualament madurs fins al primièr an de vida e lor espèr de vida tanpauc es gaire naut, car sonque vivon fins als 3 ans. Totun, un individú de l’espècia D. Viverrimus demorèt en un ostal gaireben 8 ans.

D’un autre baiais, son d’animals plan solitàris e tanben plan territorials. Lo territòri d’un mascle se pòt mesclar aisidament amb lo d’una o mai femes, mas jamai amb lo d’un autre mascle. Sonque cercan e troban d’autres especimèns de la meteissa familha pr’amor de la reproduccion.

Es plan malaisit de veire un gat marsupial pendent lo jorn pr’amor qu’an de costumas nuechencas e demòran totjorn en de nis bastits dins d’arbres ueds o entre de ròcas. An pas gaire predators. Qualcunas espècias lençan una aulor plan forta e marrida (semblava a la del diable de Tasmania) per arrestar aquel tipe d’atacas. L’arribada recenta del rainard al continent australian, totun, provoquèt la mòrt de fòrça gats marsupials, malgrat aquela fòrta aulor. En Tasmanià, d’efièch, lo sol predator qu’an es lo meteis diable de Tasmania.

Uèi totas aquelas especias marsupialas son plan menaçadas pr’amor de l’espandiment de l’agricultura, de fuòcs, de pesticidas o de cans e de gats domestics. E, pr’amor d’aquò, lo sieu abitat ven de mai en mai mendre, restacat amb çò qu’èra fa sonque 100 ans endarrièr. Tanben son plan secutats pels paisans, malgrat que son lo melhor biais natural de contrarotlar d’animals coma de rats o de conilhs, car la sieuna populacion pòt venir gigantassa segon l’an.

D’un autre costat, lo nòm balhat pels australians a aquestas espècias a coma origina lo primièr viatge del capitani Cook a aquel continent en 1770. Los exploradors angleses descobriguèron los gats marsupials per primièr còp e causiguèron los nomenar cossí fasián la tribú aborigèna del nòrd de çò que puèi seriá l’estat de Queensland, los Guugu Yimithirr, que los coneissián amb los nòms de je-quoll o jaquol o encara taquol. En defòra de la comunautat de parla anglesa, pasmens, los cercaires decidiguèron los nomenar, mai enlà del sieu nòm scientific, coma gats marsupials, un nòm qu’es demorat fins a uèi lo jorn a tota la planeta franc d’Austràlia.

La sieuna anatomia, pasmens, e malgrat semblar plan primitiva o es pas tan segon los pus recents estudis genetics. L’analisi mitocondriala d’aquestas espècias confirmèt que los gats marsupials evolucionèron plan e venguèron las 6 espècias actualas pendent lo Miocèn, çò es entre ara fa sonque 15 e 5 milions d’ans. E l’ancessor unenc de totas elas auriá viscut pendent lo Pliocèn, fa sonque 4 milions d’ans, çò que permet d’afirmar que son un grop d’espècias evolucionadas fa relativament pas gaire segon las leis naturalas.

Cossí que siá, de predators dont lo rainard o cèrtas espècias autoctònas de reptil – lo rainard en sòl australian es una espècia plan marrida pr’amor qu’es envasiva – a mai de l’espandiment uman pertot ne son las piègers menaças. Pr’açò cal demanar un nivèl màger de proteccion per aquelas espècias de gat marsupial se volèm contunhar de las gausir dins un ecosistèma san, nosaltres e las generacions venentas.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

I a pas de sosespècias conegudas e la primièra classificacion scientifica d’aquel ausèl arribèt fa relativament pauc de temps pr’amor que lo cercaire John Gould li balhèt lo sieu nòm scientific en latin sonque en 1838.

Lo bècplan reial a la costuma de demorar, mai que mai, en d’airals amb d’aiga. Es pas important se aquesta es dolça o salada, pr’amor qu’es un ausèl plan adaptat a ambedós ecosistèmas. Lo sieu abitat s’espandís fins a Nòva Caledònia, ont tanben i a de kotowug – qu’es lo nòm balhat en maorí a aqueste polit ausèl. La sieuna dièta es plan divèrsa, malgrat que principalament se noirís de pichons crustacèus aqüatics, d’insèctes e de pichons peisses que pòt trapar amb lo sieu long e eficaç bèc.

Segon l’UICN, qu’es l’organisme internacional scientific que determina la classificacion locala, regional e mondiala de la fauna al mond, es una espècia qu’es considerada coma pas menaçada. Totun, i a pas encara cap registre de populacion de bècplans reials al mond.

Aprés divèrsas annadas en tot sospechar que poiriá èsser una espècia pròcha al bècplan euroasiatic, en 2010 foguèt realizat un estudi genetic d’ambedoas espècias per assajar de comprene se èran espècias pròchas o pas. La resulta d’aquel estudi confirmèt quiòc, e que son doas espècias plan pròchas, çò que tanben vòl dire que, benlèu, l’espècia oceaniana nasquèt fa sonque divèrses centenars de milièrs d’ans e pro.

Un bèc plan util

Per ansin, lo bècplan reial oceanian es un tipe d’ausèl bècplan de colors blanca e negra e qu’a coma trach principal aver lo bèc en forma de culhièr. Los especimèns adultes pòdon arribar plan als 80 cm de nautor e un pés d’entre 1,4 e 2,07 gramas. De soslinhar que lo mascle es màger que la feme e que la sieuna envergadura alara pòt arribar als 120 cm. Las sieunas pautas son, per rapòrt al cors, plan longas, çò que confirma una nauta adaptacion al medi aqüatic, ont aquesta espècia cerca, pendent lo jorn mas tanben pendent la nuèch, de peissum, de gambòtas, de crancs, d’anfibians, d’insèctes e tanben pòt arribar (d’efièch foguèt espepissat cossí aital fasiá) a manjar de plantas aqüaticas.

Lo bèc es plan, çò qu’es plan tipic d’aqueste ausèl e pòt semblar pas gaire util per rapòrt a un long bèc d’autras espècias d’ausèl. Pasmens, se debana tot çò de contràri, pr’amor qu’aquela forma ajuda e plan los individús d’aquela espècia a cercar de noiridura en d’aiga pas gaire prigonda (aperaquí 40 cm de  nautor) e tanben a la caçar. Per poder aquò far, lo bècplan reial introduís lo bèc dins de l’aiga e dubrís lo meteis a la cerca de noiridura. Amb los pés mescla la tèrra amb de fanga que i a al fonz de l’aiga e se arriba pas amb lo bèc a de besonh se moure per trapar las predas. Del còp qu’aquò fa mòu lo cap fins a 100 còps e tanben realiza de movements plan lents amb la tòca de daissar pas endarrièr cap possibla preda liura.

Lo bècplan reial es, malgrat la sieuna dièta (qu’inclutz tanben de plantas) un ausèl practicament carnivòr. Las sieunas presas pòdon èsser de gambòtas del genre Macrobrachium, d’insèctes coma d’aranhas o encara de puças aqüaticas, de peissum coma los peis masquilh o lo peis daurat e pas gaire sovent qualcun escargolh o encara qualcuna planta exotica.

Quora arriba l’epòca de zèl es tipic veire de bècplans reials mascles amb de longas plomas blancas al cap e encara cèrtas tacas de divèrsas colors a la fàcia. Aital, los mascles se vòlon diferenciar dels pus joves davant de las femes pr’amor qu’aquel tipe de colors e plomas sonque apareisson en d’individús sexualament madurs.

Los pols de bècplan reial an un dels ritmes pus nauts al mond del ausèls de creissença pr’amor que los joves naisson sonque aprés 21 jorns de l’uòu. Totun, es una espècia plan sensibla a quinsevolh cambiament que pòsca patir l’environament. Mai encara, pendent la sason de la reproduccion. En de regions coma lo continent australian, cal pas los destorbar brica pr’amor que, sonque la preséncia pròcha d’umans, pòt provocar la fugida dels adultes e l’abandonament de centenars de pols de biais estonant. Los mascles, d’un autre costat, an lo bèc mai long que las femes. Son màgers qu’aquelas e tanben an las pautas pus longas.

Se pòt dire qu’es una espècia qu’a fòrça paur dels predators car quora an la sensacion que i a un uman o cèrta espècia d’animal pròcha – e que pòt èsser un predator potencial – çò que fan es començar a volar lèu. Per aquò far es estonant veire cossí començan a volar d’un bias tras que rapid. Puèi, e ja en l’aire, lo còl es drech e lo cap demòra en posicion parallèla al cors. Totun, lor vol es pas gaire elegant e son considerats d’ausèls plan polits mas qu’an un vol gaire elegant.

Lo bècplan reial es una espècia que pòt èsser trobada sovent a la còsta septentrionala e orientala australiana, sustot se i a de paluns, mas tanben en Nòva Guinèa (al sud, mai que mai), a las illas Salomon, de Rennell e Bellona, e a las illas Molucas, a las illas de Sonda e a las illas de Sulawesi e Java, aquestas ja asiaticas. Es brica normal trapar de bècplans reials a l’interior del continent australian, car evita totjorn las regions secas e sens d’aiga, ont trapa pas de noiridura.

De longas migracions

Aital, e malgrat que pendent la majoritat de l’an se pòdon trapar de bècplans reials en la còsta australiana, tanben se pòt debanar que, pendent cèrtas epòcas n’i a pas pr’amor qu’es un ausèl que migra e migra plan, car pòt arribar a realizar (un especimèn mai que mai jove) mai de 1.400 Km abans de trobar un luòc ont demorar per se noirir.

Los bècplans reials pòdon èsser espepissats en tot cercar de noiridura isolats mas tanben en de grops que pòdon arribar a mai de 50 individús. Pendent l’epòca de zèl e de reproduccion es mai comun los veire en grop. Justament pendent aquela sason, qu’en Austràlia del sud-èst se desvolopa entre los meses d’octubre e fins al mes de març e fins al mes de mai al nòrd, e encara fins a novembre en Nòva Zelanda, es quora se trapan de mascles e de femes per procrear. Es estat dich per mai d’un cercaire que son d’ausèls monogams e aquò vòl dire que lo mascle e la feme, se pòdon, demoraràn tota la vida amassa.

Los nis son bastits amb de brancas e d’autre tipe de vegetacion sovent sus d’arbres, ont las femes pòndon en grop de 2 a 3 uòus cada annada. Se tot va plan, e la colonia es pas destorbada, lo luòc causit per un grop de bècplans reials per elevar los pichons pòt demorar d’annadas. Totun, e cossí ja es estat dich, son d’ausèls qu’abandonan lo nis lèu lèu se son destorbats.

Se lo nis es bastit sul sòl, los parents bastiran una sòrta de mur de fanga al torn del meteis e que pòt arribar a far dos mètres de nautor per protegir los pòls d’autres parents adultes. Los uòus son suenhats pel paire e la maire entre 20 e 25 jorns mas es pas encara conegut se los parents suenhan e protegisson o ajudan los joves aprés qu’aqueles abandonan lo nis pr’amor de fauta d’estudis etologics.

Per ansin, cal demanar d’estudis mai prigonds sus aquesta bèla espècia d’ausèl oceanian. Sonque aital poirèm conéisser quin es l’estat reial de l’espècia en 2024, la sieuna populacion e las principalas menaças que pòt patir uèi lo jorn per poder protegir melhor lo bècplan reial.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia Principala: Patrick Cavanagh

En Austràlia los varans son plan comuns en totes los ecosistèmas naturals. Malgrat que i a fòrça mai espècias n’i a doas que son benlèu las pus celèbras pr’amor que tanben son las doas pus comunAs e atanben estudiadas. Son lo varan de las mangròvas (Varanus semiremex) e lo varan aqüatic (Varanus mortensi). E, malgrat que tanben i a d’espècias de varan deserticas son de reptils qu’an plan de besonh l’aiga e doncas demòran en d’airals pròches a aquela coma las mangròvas o encara prèp d’ela, coma lo varan aqüatic.

Los varans son d’intelligents predators que se noirisson de tota sòrta d’animals, dont de mamifèrs (cal remembrar que lo Dragon de Komodo , amb mai de 3 mètres de longor tanben es un varan) mas tanben d’autres reptils, d’uòus, d’ausèls, etc.

E se los varans tanben son coneguts al mond es pr’amor que son los predators mai habituals dels uòus de crocodil, ja siá del crocodil del Nil, una de las màgers espècias del mond, ja siá lo crocodil marin australian, entre d’autras espècias.

Òm pòiriá dire qu’aquò es illogic, pr’amor que la majoritat d’espècias de varans australians son plan mai pichònas que los crocodils. E totes podèm sospechar qu’es çò que farà una maire crocodil se trapa un autre animal qu’ataca lo sieu nis. An pas doncas los varans de paur a l’ora d’atacar e manjar los uòus dels crocodils ?

De segur que lo factor principal quora aquò se debana es pas la paur mas l’escasneça. D’efièch, e malgrat que son estadas espepissadas per mai d’un etològ d’atacas a nis de crocodil realizadas per divèrses individús al còp, la majoritat dels còps aquò se debana quand la maire es pas prés del nis.

D’efièch, lo varan (cèrtas espècias arriban pas als 20 cm de longada) es un dels reptils pus intelligents de la planeta e quora ataca un nis de crocodil o fa la majoritat dels còps aprés espepissar durant oras la feme. Car sap qu’arribarà un moment que la maire crocodila se n’anarà tornarmai a l’aiga per se noirir. E, quand aquò arriba, es quand lo varan ataca lo nis d’uòus.

D’un autre costat, tanben es coneguda l’intelligéncia collectiva de mai d’un varan (pòt èsser plan un grop de fins a 5 varans) a l’ora d’atacar un nis d’uòus de crocodil. Segon divèrses estudis, los etològs poguèron confirmar qu’un d’aqueles varans, sovent dos, provòcan la distraccion de la feme. Quand aquesta es luenha del nis los autres varans atacan los uòus e puèi se debana çò de meteis amb los dos primièrs varans. Fin finala, totes los varans an manjat d’uòus e lo nis demòra sens cap uòu de crocodil.

Mai de 80 espècias

Uèi i a classificadas scientificament mai de 80 espècias diferentas de varans al mond, a mai d’Austràlia. Tanben n’i a en Africa e en Asia. La majoritat son protegidas e sonque qualcunas espècias, plan menaçadas uèi, patisson de menaças grèvas, que las poirián menar a l’extincion finala lèu. Car son caçadas per la sieuna carn e la sieuna pèl.

Pendent lo Miocèn demorèt un dels ancessors pus ancians dels varans, Megalania (Varanus priscus) qu’arribava als 7 mètres de longor. Uèi la majoritat de scientifics confirmèron qu’existissiá pas quans l’òme arribèt al continent australian malgrat las legendas aboriginas de reptils gigantasses.

En Oceania i a de varans en Austràlia mas tanben en Nòva Guinèa e d’illas pròchas. Mai enlà de la Linha de Wallace (que dessepara la fauna asiatica de l’oceaniana) tanben n’i a dempuèi Índia fins a China. E la majoritat d’espècias son, cossí avèm ja dich, carnivòras.

Los varans manjan plan tota sòrta d’invertebrats e d’insèctes quora son pichons e joves. Tanben se noirisson alara d’aranhas, miriapòdes, e crustacèus. Quand son adultes caçan de peissum, d’anfibians, de reptils, d’ausèls e de mamifèrs. Sonque i a tres espècias filipinas qu’an una dièta basada en de frucha dels arbres.

Los varans son considerats d’animals unics al mond pr’amor de la sieuna morfologia que sembla que cambièt pas gaire aprés milions d’annadas. E, malgrat que lors mesuras pòdon èsser plan desparièras segon l’espècia son, de biais general plan conservadors coma espècia.

Los varans son de reptils territorials e lor territòri pòt èsser gigant. La sieuna nhacada es verinosa e pòt aucir lèu d’animals pichons coma de mirgetas o encara pro dangierosa per l’òme. La sieuna tactica pus aimada es secutar durant d’oras la preda abans de la trobar. Per poder aquò far usan la lenga qu’es ont an lo sens de l’odorat. La lenga es dobla, cossí se debana en çò de las sèrps. Benlèu pr’açò es lo reptil qu’a lo metabollisme pus naut de totes los reptils de la planeta.

Aquò arriba pr’amor del tipe de còr qu’an –mai semblable a lo d’una boa o una piton que ne son familha  luenha – que pòt crear una pression arteriala plan nauta e semblabla a la de los mamifèrs. Mai d’oxigèn a la sang tanben permet aver una velocitat màger totjorn.

D’un autre costat, los varans son de reptils ovipars e cada còp que pòndon (malgrat que cal far mai d’estudis sus la sieuna reproduccion) arriban mai de 35 uòus. Los uòus son cobèrts per de tèrra o de vegetacion mòrta. Aquò pòt arribar plan dins lo trauc d’un arbre.

Lo sieu nòm varan a coma origina la paraula araba waral, que vòl dire justament lausèrt grand: En Austràlia totun, e benlèu pr’amor d’un error passat, los australians los nomenan goannas, un nòm que derivariá de l’iguana americana. Uèi lo jorn aquò es plan conegut, mas los australians son una brava gent e dison que nomenan los animals cossí vòlon e qu’es pas de besonh los nomenar cossí es fach en d’autres luòcs del mond.

En defòra d’Austràlia los varans contunhan d’èsser caçats de biais abitual. Lor lenga e fetge son plan aimats a la medecina tradicionala chinesa (pas scientifica) e pr’amor d’aquò i a fòrça espècias asiaticas plan menaçadas al moment actual.

Tanben son caçats per cèrtas tribús indianas, de Nepal, Filipinas, Austràlia e Africa del Sud, pr’amor de la sieuna carn e pèl, malgrat qu’es estat demostrat que manjar de carn crusa entraïna divèrsas malautiás dont meningoencefalitis pr’amor del poison de l’animal. En d’autres luòcs d’Asia tanben es caçat pr’amor que se pensa que la sieuna carn es afrodisiaca (Índia e Malàisia).

Totun, e malgrat qu l’UICN considèra que la majoritat d’espècias son pas menaçadas, n’i a de mens en mens en Austràlia e tanben al mond. Benlèu pr’açò foguèt protegit a la planeta tota, franc de sonque cinc païses del mond dont Índia e Paquistan.

Lo varan es un animal qu’a la sieuna origina en Asia. Aquò vòl dire qu’arribèt a Austràlia aprés crosar la mar (un fach que se pòt debanar de biais aisit sus un tronc d’arbre). Nasquèron en Asia centrala fa aperaquí 100 milions d’ans mas trapèron en lo continent australian un ecosistèma ideal pr’amor que sonque aicí i a mai de 25 espècias de las 80 espècias de varan conegudas a la planeta blava. E d’aquestas 15 son endemicas uèi lo jorn, çò que vòl dire que sonque pòdon èsser trobadas aicí.

Una de la rasons etologicas seriá que, segon mantuns estudis, quora los varans arribèron a Austràlia avián pas la concurrència dels mamifèrs e aquò entraïnèt un espandiment de las diferentas espècias que i arribèron o que, puèi, ailà evolucionèron.

Franc de Tasmania, i a de varans pertot, en Austràlia. E en tota sòrta d’ecosistèmas; dempuèi lo desèrt fins a la sèlva, dempuèi l’interior fins a la còsta. Una de las espècias pus comunas es lo varan de Gould, que pòt èsser sovent prèp d’un termitièr. Lor amagatala pòt èsser lo trauc d’un arbre, un trauc entre de ròcas o encara un trauc jos lo sòl (que pòt arribar plan al metre de prigondor). Quand lo varan es atacat per un predator, sovent lença de tèrra a la dintrada per assajar d’arrestar aquela ataca.

Las arpas e la coa del varan son tanben poderosas e pòdon provocar fòrça damnatge a l’èsser uman se vòl capturar un varan. Lo varan de Martins, d’un autre costat, viu, mai que mai, prèp de lacs e rius del nòrd d’aquel continent. Es una espècia que nada plan e qu’utiliza la coma coma timon.

Uèi cal contunhar la lucha contra de pensaments absurds. La carn del varan es pas afrodisiaca. E cap part del sieu còrs pòt garir un uman. Malurosament lo jorn que la medecina tradicionala chinesa daisserà d’existir, benlèu arribarà la supravivéncia segura de fòrça espècias animalas e vegetalas dont lo varan, un reptil classic del continent australian, lo goanna pus brave qu’aguèt pas cpa paur a l’ora d’atacar un dels piègers e òrres predators de la planeta; lo crocodil.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia Principala: Gary Stephenson

Car una balena blava pòt pesar coma 1.600 òmes, 150 grands buòus o encara 25 elefants. E uèi, evolutivament, pòdon pas créisser gaire mai pr’amor que son a la limita de la lei que restaca longor-pés e resisténcia dels músculs e osses. Aquesta lei ditz que, se un animal ven 3 còps pus long que lo sieu pés creisserà fins a 27 còps mai e la resisténcia a la pression (marina) sonque 9 còps mai. Çò qu’entraïna confirmar qu’es una espècia que pòt pas créisser gaire mai.

La balena blava aperten a la familha dels Mistacocetèus o vertadièras balenas, car tanben i a d’autras espècias marinas que son nomenadas balenas mas que o son pas (de cachalòts, de dalfins, etc). Un especimèn adult pòt arribar plan als 30 mètres de longor e arribar a pesar mai de 200 tònas de pés. Es pr’açò lo màger animal marin o terrèstre que i aguèt jamai a la planeta.

Una dièta singulara

Malgrat que i a espècias pròchas que son carnivòras (lo cachalòt o lo dalfin) e tanben d’autras que se noirisson de peissum, la balena blava, lo màger animal de la Tèrra pòt pas s’o permetre. E doncas manja, mai que mai, de krill. Lo krill es una amassada de pichonèls animals marins de fins a 5 o 6 cm de longor que i a en cèrts airals dels oceans – n’i a pas pertot-.

Segon qualcunes cercaires encara, la balena blava – e tanben d’autras espècias de balenas – manjan atanben d’algas marinas. Plan mai qu’òm pensava. E doncas la balena blava seriá omnivòra e pas gaire carnivòra. En mai d’aquò, se pensa qu’una sola balena blava pòt manjar fins a 4 tònas de krill de biais jornalièr, çò que seriá mièg milion de kg de krill per sason.

E cossí se noirís la balena blava ? Amb una sòrta de dents (qu’o son pas) nomenadas barbas. Amb aquestas barbas la balena dubrís la boca e daissa dintrar centenars de milièrs de kg de krill al còp mas i a un problèma; que la balena blava poguèt solucionar evolutivament; l’aiga.

E òc, pr’amor que cada còp que la balena blava dubrís la boca per i daissar dintrar la noiridura, de milions de litres tanben i dintran. Cossí fa aquesta balena per arrestar la dintrada d’aiga a l’estomac? En tot utilizar las barbas e la lenga. Las barbas son una sòrta de mur qu’arrèsta lo krill a la part del davant de la boca de la balena. Abans de la barrar, la balena mòu la lenga vèrs la part superiora de la boca e aital tota l’aiga que i a sortís sul pic de la meteissa. Quora lo krill es enviat vèrs l’estomac i a pas d’aiga.

La balena blava es, en mai d’aquò, un mamifèr marin que retornèt dempuèi lo sòl continental vèrs l’aiga fa milions d’ans. Dison los cercaires que los ancessors pus luenhs de las balenas èran de carnivòrs amb dents que demoravan prèp de l’aiga. Encara se sap pas perqué tornèron a l’aiga.

Per s’i adaptar calguét solucionar tres grèus problèmas: cossí alendar, la termoregulacion e la resisténcia a la pression de l’aiga. La balena blava a un dels sistèmas respiratòris pus ben dessenhats de la natura car, mentre que l’òme sonque cambia un 10% o un 15% de l’oxigèn qu’a dins, la balena cambia fins a un 41%. Pòt demorar jos l’aiga divèrsas minutas (aperaquí 15 minutas) e suportar tota sòrta de pression de l’aiga, e quand a de besonh tornar a alendar, expulsarà l’aire que demòra a travèrs de dos traucs qu’a a la part superiora e posteriora del cap.

Per çò que tòca a la termoregulacion o defensa corporala contra lo fred marin, la balena blava a jos la pèl una capa de greis de mai de 10 cm de prigondor. Aital pòt nadar plan en d’aigas caudas o tropicalas mas tanben fredas o articas. Pr’amor que jamai patirà de fred.

La resisténcia a la pression marina de l’aiga es pas encara coneguda. D’espècias pròchas, dont lo cachalòt pòdon nadar fins als 2.000 mètres de prigondor. Es de supausar que la balena blava, màger , pòt nadar fins a de profunditats encara màgers.

Una espècia e quatre sosespècias

La balena blava se devesís uèi en sonque quatre sosespècias, mas la comunautat scientifica encara discutís sus aquò; una d’aquelas demorariá a l’Atlantic Nòrd e lo Nòrd del Pacific; una autra als Mars del Sud, la tresena a l’Ocean Indian e Pacific meridional e una quatrena demorariá isolada en d’aigas de l’actual estat chilen.

Malgrat qu’es un animal marin – e doncas que pòt pas èsser restacat a cap estat actual terrèstre, i a un acord general a l’ora d’afirmar qu’an los airals de reproduccion en d’aigas pus caudas dont Africa del Sud, America meridionala o Qustràlia e d’autras zònas ont sonque migrarà per se noirir, coma Antartida.

Quora en 1966 la Comission Balenièra Mondiala enebiguèt la sieuna caça sonque ne demoravan aperaquí 2.000 individús (ço de mai segur son 1.000 e pro) per rapòrt als 150.000 especimèns qu’aviá aquesta gigantassa espècia en l’an 1900.

Per aver una dièia de la caça umana que patiguèt aquesta espècia, cal comprene las chifras: en 1950 a tota la planeta foguèron caçadas 7.000. Em 1956 sonque poguèron èsser caçadas 2.000, en 1961 1.740, en 1964 112 e en 1966 sonque 1. E aquò arribèt sonque pr’amor que i aviá pas pus de balenas (èran pas pus trapadas) pels umans !

Uèi, e aprés 50 ans d’enebiment mondial, se pensa que n’i poiriá aver tornarmai 50.0000. Aquò es una chifra plan mendre de la de 1900 e encara pus mendre restacada amb de chifras del sègle XIXn, que parlavan d’aperaquí 300.000 especimèns.

La sieuna istòria naturala actuala es, doncas, plan tragica e demòstra la folariá de l’èsser umans (a travèrs de l’indústria capitalista, que dobta pas a escandilhar una espècia naturala se pòt ganhar d’argent). Car l’èsser uman es aital.

Çà que là, un dels traches mai caracteristics de las balenas – que sonque an d’orcas e d’umans coma predators – se debana pendent la copula. Aqueste es una acte pro malaisit per aqueles gigants marins. Qualcunes estudis afirman qu’es una espècia monogàma e que lo sieu espèr de vida natural es pròche als 90 ans de vida. Totun, la balena feme pòt pas balhar naissença a un segond pichon mentre alacha lo primièr e doncas sonque pòt engendrar 10 balenas al long de la sieuna vida, çò que vòl dire que la taxa de natalitat es bassa, plan bassa.

La gestacion de la balena blava demòra 12 meses. Las joves balenas naisson en d’aigas tropicalas totjorn, pr’amor que lor capa de greis es pas encara pro prigonda e poirián morir de fred abans de l’an se se n’anèssen amb la sieuna maire a d’aigas articas.

Quora la feme vòl copular, demòra de costat en l’aiga. Puèi lo mascle fa lo meteis e, fin finala, la copula se debana amb la coa sus l’aiga, en posicion verticala. Quora arribarà la pichona e jove balena, pesarà mai de 2 tònas e aurà una longor de set mètres.

Las joves balenas son alachadas durant 7 meses e quora cal finir aquel procés, la jove balena aurà crescut mai de 4 cm de longor cada jorn e 100 Kg jornalièrs, çò qu’entraïna poder dire qu’una balena blava jove de 7 meses ja fa mai de 17 mètres de longor e que pòt pesar plan mai de 23 tònas. La maduretat sexuala de l’espècia arriba pas de biais general abans dels 4 o 6 ans de vida.

Uèi lo jorn l’enebiment de 1966 encara demòra mai aprés 50 ans, l’indústria de la pesca mondiala exigís als cercaires poder tornar a la caçar. D’expèrts e de scientifics encara negan poder aufrir a aquesta indústria una nòva epòca de caça. Pas amb la balena blava. Pòt aquò arribar a èsser real ? Sonque lo temps o confirmarà, mas en tot conéisser cossí es l’espècia umana se pòt tot sospechar.

Las menaças actualas pus grèvas que patís aquesta estonanta e polida espècia mamifèra marina son los accidents amb de vaissèls, la contaminacion marina, lo son dels vaissèls e tanben lo cambiament climatic que provòca de temperaturas pus e pus nautas a totes los oceans de la planeta.

Uèi cal contunhar de las protegir malgrat la pression de l’indústria de la pesca. Son d’animals solitàris que sonque forman de grops quora son en un airal amb de krill. Lors crits son tanben estonants e los cercaires, ara, aprés d’annadas d’estudi, començan a comprene una sòrta de lenga, un lengatge animal que pòt arribar a venir desparièr segon la region (son nomenats dialèctes) e aquò vòl dire que qualcunas balenas pòdon pas comprene çò que dison d’autras se son pas del meteis luòc.

Aprés conéisser la sieuna biologia sonque podèm demorar urosament estonats pel sieu biais de vida, dièta, reproduccion, abilitats (30 Km/h), gestacion e lengatge. E sonque podèm patir de vergona aprés conéisser que los nostres ancessors gaireben arribèron a ne provocar l’extincion finala en un dels pus òrres chaples produïts pels umans durant lo sègle XXn.

Urosament uèi lo gigant de la mar, la balena blava, encara es protegida a nivèl mondial. Amb aquò cal assajar de doblar la populacion de balenas blavas a la planeta pendent lo futur e aital los nostres filhs tanben ne poiràn gaudir.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia principala :  Amila Teknnakoon

Lo peis palhassa (Amphibion ocellaris) es atanben un dels peisses mai celèbres al mond, pr’amor que pòt viure (e se reproduire) plan a l’ostal amb nòstra espècia. Las sieunas colors, plan polidas, fan d’aquesta espècia una de las mai preferidas per l’òme, a tota la planeta, a l’ora d’aver d’animals de companhiá aqüatics. En Florida i a fòrça bòrias de peis palhassa e fòrça personas creson qu’es d’ailà. Totun, lo sieu abitat s’espandís dempuèi Asia fins a Oceania dempuèi fa milions d’annadas.

Lo peis palhassa aperten a la familha dels pomacentrides e es dins l’òrdre dels perciformes. Lo sieu abitat natural, cossí avèm ja dich, s’espandís dempuèi la mar que i a al torn d’illas coma Andaman e Nicobar (a l’ocean indian), Tailàndia, Malàisia e arriba plan fins al nòrd-oèst australian. Aquò s’arrèsta pas aicí, pr’amor que tanben n’i a en Singapor, Indonèsia, Filipinas, Taiwan e encara arriba a las illas Ryukyu japonesas.

De soslinhar que, se la relacion entre aquesta espècia e l’anemòna ja es pro complèxa, tanben o es la sieuna biologia, pr’amor qu’es una espècia de peis qu’es ermafrodita e tanben monogama. Aquò entraïna dire que totes los especimèns d’aquesta bèla espècia de peis naisson amb ambedós sèxes e que sonque qualcunes arribaràn a èsser femelas (pas la majoritat). La femèla, qu’es màger que lo mascle, contrarotlarà totjorn un pichon grop de mascles (entre 8 e 15) que demoraràn totjorn dins o prèp de qualcuna anemòna. E o faràn per totjorn.

Un peis tropical

Totun, e malgrat que sonque pòt viure en de regions tropicalas amb una cèrta temperatura – que pòt provocar mai especimèns d’un sèxe o de l’autre pr’amor de la meteissa – pòt viure plan amb l’òme e la sieuna taxa de reproduccion es plan nauta. Un fach que se debana pas sovent al mond animal.

Los peisses palhassa demòran doncas totjorn en d’aiga tropicala (26-27ºc), pòt arribar a una longor de fins a 11 cm (mai que mai las femes, pr’amor que son màgers que los mascles) e totjorn en de luòcs amb d’anemònas, que pòdon èsser Heteractis o Stichodactyla.

Èsser ermafrodita tanben pòt èsser positiu. Lo pichon grop de peissum palhassa que i pòt aver al torn d’una anemòna pòt patir tanben (malgrat qu’aquò se debana pas sovent per la proteccion que li aufrís l’anemòna) l’ataca d’un predator. E la feme pòt morir quora aquò se debana. Es en dangièr alara lo grop pr’amor de la mòrt de la sieuna dirigenta ? Pas.

Pas, pr’amor que lo segond peis palhassa que i a en la jerarquia d’aquel grop vendrà màger per venir tanben feme pr’amor qu’abans èra mascle. Aquò sonque se debana pel segond mascle de la jerarquia. E lo tresen jerarquic serà dempuèi alara lo primièr mascle de la jerarquia o mascle alfa. La nòva feme e lo nòu mascle contrarotlaràn tot lo grop amb d’agressions sistematicas qu’arrestaràn la copula als altres mas tanben la sieuna fugida. Pasmens, e malgrat que pòdon viure plan en d’aiga dubèrta, la paur dels predators tanben es un factor que provòca la continuïtat del grop.

Lo peis palhassa es, cossí avem ja dich, una espècia domestica plan celèbra per l’òme. Pòt viure plan amb  nosautres pr’amor qu’es una espècia omnivòra que sonque a de besonh una pauc de noiridura vegetala de mai per subreviure. Es pas conegut quants ans pòt viure, malgrat que se sospecha qu’entre 3 e 15 ans (almens los especimèns domestics).

Las sieunas colors iranja o bruna e roja amb tres linhas blancas que crosan tot lo còrps de l’animal (e limitadas per de linhas negras) fan d’aquesta espècia una de las pus polidas e simpaticas que i pòt aver al mond del peissum. Benlèu pr’açò es tant aimat per l’èsser uman. Cal remembrar que los especimèns pus joves an las colors plan mai fòrtas e que los adultes an las colors mens vivas e l’iranja dels joves ven, sovent, brun clar aprés.

Tanben cal soslinhar que i a una sosespècia de color negra qu’es tot negre e pas iranja mas qu’a las tres linhas blancas caracteristicas de l’espècia. Aquesta varietat sonque demòra en l’aiga del Territòri del Nòrd australian, al torn de l’escuèlh de coralh que i a en Darwin. Es brica comuna a la natura mas tanben es venguda de mai en mai celèbra pels aimants del peissum.

Una tactica intelligenta

Segon mai d’un cercaire lo peis palhassa a una sòrta de mucositat que cobrís tot lo còrps del peis e que seriá la principala responsable que lo poison de l’anemòna li provòque pas cap damnatge. Cossí que siá, l’espècia venguèt pas immune al poison de l’anemòna fa gaire, pr’amor que los primièrs peisses palhassa venguèron immunes, de’n primièr, a una sòla espècia d’anemòna e puèi a fins a 27 espècias mai.

L’espròva scientifica que demòstra qu’aquela adaptacion del país palhassa es pas tant anciana es lo següent fenomèn: se un peis palhassa demòra fòrça jorns luenh de la sieuna anemòna, quora i torna a de besonh divèrses jorns per tornar a venir immune. Sonque tornarà a dintrar dins l’anemòna aprés se daissar atacar lo ventre divèrses còps. Alara, e ja immunizat tornarmau, poirà dintrar e plan dins l’anemòna sens cap dangièr.

La reproduccion d’aquesta espècia se pòt debanar al long de tota l’annada. Los mascles del grop (e sovent pas los pus joves o qu’an una mendre jerarquia) començan a destorbar la feme de mai en mai. La femèla bastirà una sòrta de nis (un trauc amb de pèiras al sieu torn) totjorn prèp de l’anemòna, pr’amor que, se que non, los pichons poirián patir l’ataca dels predators.

Pas sonque lo mascle alfa copularà amb la feme. Mas serà lo primièr d’o far. Aprés daissar entre 100 e 1.000 uòus, lo mascle alfa suenharà los uòus entre 8 e 12 jorns. La principal rason per aquò far es balhar mai d’oxigèn als uòus. Quora se debana la naissença, las larvas son totalament independentas dels parents e aprés se n’anar un jorn a la superfícia de la mar, assajaràn de venir adultas tornarmai al fonz de l’ocean (en d’aigas amb una prigondor maximala de 15 m) e cercaràn una anemòna pas ocupada per i viure totjorn.

Aquò entraïna un grand problèma existencial pels joves peisses palhassa. Jos l’aiga, la majoritat d’anemònas son ja ocupadas per d’autres peisses palhassa. E lo jove pòt pas passar d’ans fins a èsser acceptat per lo grop d’una anemòna per poder i viure. Se demòra luenh d’aquesta, pòt patir mai d’atacas de predators e mai sovent. Quora es acceptat, demorarà d’ans coma l’especimèn lo pus bas de la jerarquia gropala e sonque poirà se reproduire amb la feme del grop aprés annadas.

Uèi l’IUCN considèra pas que siá una espècia menaçada. Aprés lo film “En tot cercar Nemo” de Disney, las bòiras de peissum palhassa als Estats Units venguèron mai de 150.000 especimèns de biais annadièr. Aquò es un ventatge per l’espècia, pr’amor que i a pas gaire braconaires que vòlon los pescar.

Totun, es una espècia que pòt patir tanben d’autras menaças, dont la sobrexplotacion e la contaminacion de l’aiga, a mai de la gigantassa pèsca actuala, la degradacion de l’abitat e la mòrt pr’amor d’una temperatura de la mar d emai en mai nauta.

D’un autre caire, lo succés de l’espècia a coma causa tanben lo tipe de dièta d’aqueste peis. Quora demòran pas dins un escuèlh amb de coralh e d’anemònas pòdon demorar tanben en de ròcas o de parets verticalas amb de traucs. La sieuna noiridura basica son de plantas (34%) mas atanben cert tipe d’invertebrats e de zooplàncton (44%). Aquò vòl dire qu’es una espècia omnivòra e plan oportunista.

La pièger menaça que pòt patir uèi lo peis palhassa es lo cambiament climatic. Una màger temperatura globala dels oceans – e aquò es demostrat jorn aprés jorn amb de chifras mai e mai estonantas – pòt entraïnar, de biais indirècte, un grand risc per aquesta espècia. Pr’amor qu’una màger temperatura pòt aucir los escuèlhs de coralh e d’anemònas ont viu lo peis palhassa.

Uèi lo jorn aqueste es un fenomèn de mai en mai real. Totes los cercaires avisan que totes los escuèlhs de coralh de la planeta an ja començat a se morir. Aquò representarà un dangièr gigantàs e pas sonque per lo peis palhassa, mas tanben per un sens fin d’autras espècias oceanicas.

Se un jorn , lèu, aquò se debana, i aurà pas pus fòrça espècias aqüaticas dont lo peis palhassa. Mas alara benlèu l’egoïsme uman confirmarà que l’espècia patiguèt pas l’extincion a nivèl natural pr’amor qu’encara demoraràn centenars de milièrs de peissum palhassa als ostals umans. La nòstra qüestion es se aquò entraïna poder nos declarar mai o mens intelligents per rapòrt a la rèsta d’animals e plantas de la planeta.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia Principala: The Busy Brain/CC.

E, aprés espepissar un còp e autre lo moloch, tanben conegut coma lo dimòni espinós, sonque podèm mercejar la sòrt qu’avèm coma mamifèrs, pr’amor que sèm evolucionats e espandits aprés la fin d’aquela epòca, contrarotlada pels grands lausèrts. D’efièch, es un lausèrt plan pacific, qu’ataca jamai d’animals màgers que lo pròpri lausèrt. Mas l’imaginacion umana a pas de limitas e, aprés lo veire sonque pensam que cal demorar tranquilles e aver fòça prudéncia.

La majoritat dels còps es plan malaisit poder veire o trapar un moloch al sieu abitat. Demòra als territòris pus desèrtics del continent australian e una de las tacticas mai causidas pel moloch per evitar de predators es s’amagar sens de moure a la sabla o encara prèp de qualcun arboç. Pòt cambiar de color la sieuna pèl e aquò tanben ajuda plan l’espècia a subreviure mai.

L’abilitat de cambiar la color per rapòrt a l’environament que i a al sieu torn demòra dins l’especimèn aprés divèrsas generacions. Aital, e malgrat que la sieuna color pòt èsser mai o mens diferenta se demòra en un airal amb de sabla roja, los individús d’aquel airal auràn tanben la color de la pèl mai roja que la d’autres individús d’autres luòcs. Mas las sieunas mesuras e usar la fugida quora pensa que pòt èsser atacat son dos traches que deurián nos arrestar de pensar quicòm de marrit sus lo molòch. Sembla un monstre preïstoric mas pòt pas nos far jamai cap damnatge.

Lo dimoni amb d’espinas

Lo moloch es un lausèrt de la familha dels Agamidae. Es una espècia endemica del continent australian malgrat que d’autras espècias semblablas demòran al desèrt d’America del nòrd. Mas son pas pròchas geneticament. Pr’açò lo moloch es lo sol representant del sieu genre. Pasmens, i a pas cap membre d’aquela familha de lausèrts amb una morfologia tant estranha.

Lo moloch, urosament, es un reptil pichon. Çò d’abitual es trapar d’especimèns amb aperaquí 20 cm de longor e a tot lo cors cobèrt amb d’espinas plan ponchudas qu’entraïnan l’arrèst de l’ataca d’un possible predator car sabon que devorar un moloch es un afar que pòt provocar fòrça damnatge al predator.

Un autre trach caracteristic d’aqueste lausèrt es la sieuna manièra de poder viure en un luòc on i a pas sovent d’aiga, car demòran en Austràlia centrala e occidentala en de terrens desertics o amb fòrça vegetacion. Cossí pòt un animal viure aital e subreviure ? Lo moloch a de canals a la pèl qu’aprés s’emplenar menan l’aiga recebuda (que pòt èsser sus la sabla o pendent la nuèch) fins a la boca del reptil. Un fach tras qu’ordinàri al mond animal oceanian.

Una autre de las rasons per aver pas jamai paur d’un moloch, malgrat la sieuna morfologia, es qu’es un reptil insectivòr. Aquò vòl dire que se noirís d’insèctes, e, mai que mai, de formigas. Las formigas son caçadas amb la lenga, cossí fa l’ors formiguièr e cada jorn ne pòt manjar entre 600 e 2000.

Aquel lausèrt aima plan los desèrts d’Austràlia Occidentala, d’Austràlia Meridionala, dels Territòris del nòrd e encara de la region desertica situada al sud-oèst de l’estat de Queensland. Segon mai d’un estudi etologic son d’animals que pòdon aver un espèr de vida d’aperaquí 20 ans. Aima lo desèrt pr’amor qu’aima plan la sabla, e aima brica los territòris amb de ròcas.

Lo moloch es un lausèrt diürn. La feme es màger que lo mascle e pòdon pesar fins a 90 gr. Los mascles, totun, sonque arriban als 50 gr. de pés. La sieuna color pòt èsser grisa, iranja o roja, qu’ajuda e plan l’animal a demorar amagat malgrat que i aja pas de vegetacion pròcha. Pr’amor que pòt cambiar la color de la pèl quora assaja de semblar un tròç mai de sòl.

D’un autre costat, es un reptil qu’a un tipe de bòla amb d’espinas darrièr lo cap. Quora patís una menaça ven màger per provocar de paur al predator. Puèi ennauça la coa e lo cap demòra jos las pautas anterioras. Aital, lo predator pòt arribar a pensar que lo sieu cap es aquela bòla d’espinas posterioras. Se aquò sufís pas fugirà lèu lèu.

Una autra caracteristica de l’espècia es que los molochs jamai daissan la sieuna femsa prèp del luòc ont pòdon se noirir. Totjorn la daissan al meteis luòc e son tipicas; negras, lusentas e esfericas. Se ne trapam, aquò vòl dire que sèm al territòri d’un moloch e que lèu poiriam (o pas pr’amor de la sieuna tactica de s’amagar) trapar un.

La reproduccion del moloch es pas encara pro estudiada. Sonque se pòt dire qu’es un reptil pauc actiu pendent l’ivèrn australian (los meses de junh e julhèt) nimai pendent l’epòca la pus cauda (los meses de genièr e febrièr). La reproduccion se debana pendent la prima e lo començament de l’estiu (de setmbre a desembre). Es pas conegut cossí se trapan de femes e de mascles mas, aprés la copula, la feme pond entre 8 e 10 uòus dins una sòrta de nis plan mal bastit jos la sabla. Los suenharà pendent tres o quatre meses. Los pichons, pendent la naissença, fan 3 cm de longor e pesan mens de doas gramas.

Es pas conegut qu’es çò que se debana en çò dels joves molochs. Sonque se pòt dire que manjan l’uòu aprés nàisser (benlèu pr’amor del calci). Foguèt pas estudiat se los joves demòran prèp de la maire los primièrs meses de vida, mas cal remembrar que los reptils an pas aquela costuma. Çò que fa sospechar que demoraràn liures e sens cap proteccion davant los predators dempuèi lo primièr jorn de la sieuna vida.

Lo reptil que s’amaga

De recents estudis afirman que lo moloch es un reptil que córre pas gaire. Preferís s’arrestar sovent per provocar la confusion als predators. Se es vist luenh, pòt semblar aital una part mai del terren. Sonque poirèm descobrir la preséncia d’un moloch aprés l’espepissar amb prigondor durant d’oras e malgrat aquò pòt dessaparéisser tanben lèu pr’amor del sieu movement. Mas cal contunhar la cerca del reptil se volèm l’estudiar, car es pas desaparegut. Es ailà mas amagat.

Lo nòm del moloch es un vertadièr aumenatge a un dels piègers dieuses que i aguèt pendent l’epòca antica. Los amonitas (e tanben d’autras nacions cananèas) aufrissián lo primièr filh coma victima en sacrifici al dieu Moloch, un dieu òrre que sonque voliá de sang e de mòrt. Lo mainatge èra lençat sul fuòc e cremat viu. Aquel foguèt lo nòm causit pel cercaire John Edward Gray en 1841 quora descriguèt l’espècia per primièr còp.

Se i a de noiridura, lo territòri d’un moloch es pas gaire grand. Un mascle sonque camina un pauc mai de 60 mètres de biais jornalièr. La feme sonque aperaquí un pauc mai de 30 mètres. Aquò entraïna pensar qu’an un territòri mejan que pòt arribar als 300 mètres de longor mas pas gaire mai.

Tanben demòran plan en de luòcs amb brica vegetacion. Se i a qualcunes arbres dont spinifex, d’acàcias o d’eucaliptus, lo territòri tanben serà causit pel moloch per i viure. Son de paisatges amb pas gaire predators, e d’aqueles, sonque las sèrps, d’aucèls de preda , de rainards, de varans e de dingos atacan sovent de molochs per los manjar.

La sieuna morfologia es estonanta e a coma sòla tòca far pensar als predators que lo manjar entraïnarà fòrça problèmas. L’ancessor pus ancian del moloch foguèt una espècia de reptil que demorèt a la sèlva australiana fa 18 milions d’ans. Mas perquè aquela espècia abandonèt la jungla per anar a viure al desèrt es un fenomèn pas encara descobèrt.

Uèi, al mond, i a d’autres lausèrts amb una morfologia semblabla o parièra e que tanben demòran en de zònas deserticas per se noirir d’insèctes. Qualcunas d’aquelas espècias (que son pas familha) son lo lausèrt ponchut de Tèxas, lo lausèrt amb la coa ronda, l’agana de’Aràbia e l’agana jauna tacada. Los scientifics creson qu’an aquela morfologia, conducha e abitat pr’amor de çò que los cercaires nomenan una convergéncia evolutiva (e que vòl dire que desparièras espècias an una evolucion semblabla malgrat èsser pas pròchas geneticament).

Cossí que siá, la sciéncia sonque pòt demorar estonada e aunorar un animal amb aquela morfologia estonanta, una abilitat encara mai estonanta de beure a travèrs de la pèl e una vida tan longa sens gaire predators. E se aquò es aital, aquò tanben vòl dire que la morfologia del moloch capitèt e plan, car la sieuna soleta tòca es evitar l’ataca dels predators.

Uèi, lu’enh de la populacion umana, lo moloch (que tanben n’i a de domestics) contunha la sieuna lucha per la subrevivéncia cossí faguèt los darrièrs 18 milions d’ans. Es una istòria naturala plan longa. Tanben estonanta car demòstra que los animals pus estranhs de la planeta tanben pòdon capitar e plan, justament pr’açò, la sieuna morfologia. Se i aurà molochs al futur es una causa desconeguda que sonque nosautres avèm lo poder de confirmar. Car totes los animals de la planeta blava an lo drech de viure (malgrat la sieuna morfologia).

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia Principala: Jarrod/CC.

Se disèm, a mai, qu’es lo màger marsupial carnivòr que i a uèi lo jorn al continent american, benlèu imaginarem un carnivòr grand coma un can. E tornaram a èsser enganats, pr’amor que lo tigre marsupial a una mejana d’entre 35 e 75 cm de longor e a una coa d’entre 34 e 50 cm de longor, çò qu’entraïna parlar d’un marsupial d’aperaquí un metre de longor. Mas lo tigre marsupial es, uèi, lo màger predator marsupial d’aquela region.

Lo màger trach tipic d’aquesta espècia es qu’a la forradura plena de tacas – benlèu pr’amor d’aquò qualcunes gausan de lo nomenar tigre-. Aperten a la familha dels diasurides e foguèt descrich ja en 1792, benlèu pr’amor qu’en aquela epòca l’espècia èra plan pus espandida qu’uèi lo jorn. Ja en aquela epòca tan luenha l’espècia foguèt classificada en doas sosespècias; maculatus, que demòra entre lo sud de l’estat de Queensland, e gracilis, plan mendre e que sonque pòt èsser trobada uèi en una populacion isolada plan menaçada del nòrd-èst de Queensland.

Lo tigre marsupial, malgrat qu’es fins a un 50% màger que d’autras espècias de gat marsupial, es pas gaire grand. La majoritat de las femes son pus pichonas que los mascles. Per ansin, un mascle de tigre marsupial pòt pesar plan mai de 7 kg del còp qu’una feme es malaisit que pese mai de 4 kg.

La forradura del tigre marsupial es, de biais normal, bruna clara o escura, encara que tanben pòt èsser negra segon l’especimèn. Las pautas son mai longas que las d’un gat domestic e a un sens fin de tacas blancas pertot, tanben a la coa. Lo mòrre es fòrça long e las dents plan ponchudas. En mai d’aquò, es una espècia que pòt montar plan als arbres (d’efièch o pòt far tan plan que qualcunes cercaires arribèron a afirmar qu’èra una espècia arboricòla) e es un carnivòr generalista que pòt tanben venir carronhaire se la preda mòrta es plan màger que lo meteis tigre marsupial.

Una dièta especializada

Lo tigre marsupial pòt manjar d’insèctes, de lausèrts, de sèrps, d’ausèls, d’elevatge uman, de pichons mamifèrs, d’ornitorrincs, de conilhs, de wallabís e encara d’ombats. De predas mòrtas grandas, coma los cangorós, l’elevatge uman (de fedas o de vacas) o encara de dingos pòdon tanben èsser devorats per aquesta espècia de biais puntual, pr’amor qu’es pas gaire comun. Totun, a Tasmania, ont i a lo màger predator carronhaire australian, lo Diable de Tasmania, n’es concurrència fòrta. Pasmens, se lo Diable de Tasmania es jove, la majoritat dels còps la preda serà ganhada pel tigre marsupial. Per contra, se lo Diable de Tasmania es adult aquò provocarà la fugida segura del tigre marsupial. A mai, la majoritat d’animals mòrts aprés un incendi son pas manjadas per de tigres marsupials, çò que vòl dire que depend pas, de biais abitual, d’aquel tipe de predas.

Quora caça – e aquò o pòt far dempuèi la branca d’un arbre malgrat que la majoritat dels còps o farà dempuèi lo sòl- se lença sus la preda aprés la trobar e li nhaca lo cuòl per l’aucir. Se la preda es pas tan pichona tanben li pòt nhacar lo cran. Se las predas son plan pichonas, ataca la preda amb las pautas e aprés l’aucís en tot li nhacar lo cap o lo cuòl.

De bòsques umids tropicals o semitropicals serián lo sieu abitat peferit. Es un marsupial nuechenc, malgrat que, sovent, pòdon èsser espepissats d’especimèns femes plan joves que tanben daissan l’amagatal per jogar o explorar pendent lo jorn. Se que non, çò de mai normal es lo trapar en tot reposar luenh del solei pendent lo jorn dins una amagatal per esperar l’arribada de la nuèch, qu’es quand tanben comença la caça. De soslinhar que los amagatals del tigre marsupial son, sovent, de traucs entre de ròcas, dins un tronc o encara pichonèlas caunas.

Malgrat las sieunas mesuras, que pòdon semblar extraordinàrias per un predator, es lo marsupial amb la fòrça de nhacada màger de totes los animals de la planeta (179), que sonque es màger pel Diable de Tasmania.

Segon los expèrts, lo tigre marsupial es uèi una espècia plan reducha. L’arribada dels europèus al continent australian al sègle XVIIIn entraïnèt una màger concurréncia de cans e gats (menats pels europèus) aital coma una pèrta permanenta d’abitat pr’amor de la desforestacion. Aital, i aviá de tigres marsupials per tota la còsta de Nòva Gallas del Sud e encara en Victòria e Tasmania. Uèi, totun, demòra isolada en cinc airals plan protegits e es considerat espècia menaçada. Lo sieu abitat en aquela luenha epòca arribava fins a Nòva Guinèa. Uèi òm patís e plan pr’amor que poiriá patir lèu l’extincion, mai que mai, de l’espècia meridionala.

Lo tigre marsupial, mai enlà d’aquò, es pas tan rar cossí podèm pensar. Aperten a la familha dels dasyuridae, que compren tanben lo Diable de Tasmania e l’escandit tilacin. Uèi, en Oceania, i a sis espècias de gat marsupial, quatre en Austràlia e doas mai en Nòva Guinèa e illas pròchas.

Se pòt arribar a dire que, se i a mai de 600 mm de pluèja annadièra en una region, serà aisit d’i trobar de tigres marsupials. Malgrat que, dempuèi l’arribada europèa, l’espècia patiguèt un grèu declin de mai del 50% segon la region. E aquò tanben es trist, pr’amor que la majoritat d’individús arriba pas a viure mai de tres ans a la natura.

Los principals predators qu’atacan lo tigre marsupial son los sieus cosins, los diables de Tasmania e tanben los chòts, mai que mai a l’illa de Tasmania. Al continent australian encara pòt patir la caça de cèrtas espècias de piton, malgrat que lor pièger enemic es lo dingo. Malgrat aquò, tres de las espècias que mai l’atacan son los cans e gats domestics e lo rainard (totas espècias envasivas menadas pels euopèus).

Malgrat qu’es conegut qu’es una espècia que senhala amb d’orina lo sieu terrtòri, aquesta es pas tan comuna coma en d’autras espècias. Senhalan, mai que mai, los camins e dalhas. Lo territòri mejan d’un tigre marsupial mascle pòt arribar fins a gaireben 900 ectaras per un mascle mas mens de 200 ectaras per una feme. Lo territòri d’un mascle pòt se mesclar amb lo d’un autre. Aquò se debana mai qu’en çò de las femes, que sonque acceptan la preséncia d’una autra feme pendent la gestacion. Mas se es un mascle, la feme, aprés, la copula, l’atacarà de segur.

Plan celèbre pr’amor qu’es un marsupial plan mai silenciós que d’autras espècias marsupialas, fa gaire los cercaires descobriguèron que las femes lençan una sòrta de crit semblable a un “ch…ch” als joves quand vòlon los trapar. Los joves respondon tanben amb un “ech-echh” per far saber la maire que son ailà. Quora dos mascles se trapan, dubrisson la boca e ensenhan las dents mas jamai cridan. Puèi, se cal luchar, se nhacaràn l’un a l’autre fins a provocar la fugida d’un dels dos tigres marsupials.

Lo tigre marsupial es una espècia que se reprodusís de biais sasonal. En Austràlia lo periòde de zèl se debana als meses de junh e julhèt pels mascles pr’amor que, per las femes, pòt arribar pendent lo mes d’abril. La copula pòt demorar 24 oras. La gestacion durarà entre 20 e 21 jorns e la feme a, de biais normal, entre 4 e 6 pichons que, al moment de la naissença, se n’anaràn sols vèrs la bossa marsupiala de la maire, ont i demoraràn encara set setmanas mai abans de sortir de la meteissa pel primièr còp. Totun, los pichons tigres marsupials encara an de besonh fins a 18 setmanas mai per èsser independents. La maduretat sexuala arriba a l’an de vida.

Una espècia plan menaçada

Segon l’organisme internacional IUCN la populacion de tigres de l’illa de Tasmania es, uèi, vulnerabla e la qu’encara viu a l’estat de Queensland es plan menaçada. Una de las principalas causas d’aquò es l’abitat del tigre marsupial, pr’amor que lo mascle a de besonh de territòris plan grands e doncas l’espècia a una densitat plan bassa. En mai d’aquò, de cans e de gats, de veituras e, sustot, la desforestacion, ajudan brica l’espècia a subrevire. De remembrar que tanben es una espècia que patís plan l’empoisonament.

Benlèu pr’açò las darrièras annadas los aimants dels animals comencèron a far de campanhas publicas per assajar de canviar çò de mens possible lor abitat se es possible e arrestar l’usatge de cèrts tipes de poison (lo 1080) que provòca fòrça damnatge a aquesta polida espècia.

Aquò es un fach que benlèu poiriá capitar pr’amor qu’es estat demostrat que, quora, i a una campanha per balhar una autra vision als umans d’una espècia en un luòc, fin finala, l’espècia arrèsta lo sieu declin e, encara, torna a venir mai abondanta. Çò que demòstra que la planeta blava es un luòc ont totes podèm viure amassa e en patz.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografi aprincipala: JJ Harrison/CC