Pendent l’epòca que l’òme comencèt a escriure, a l’anciana vila d’Uruk, los sumerians (que creèron l’o sistèma cuneifòrme) comencèron a registrar donadas economicas per gerir un mon mai e mai urban. Una d’aquelas taulas d’argila foguèt escricha aperaquí l’an 3.100 aC. I ditz : 29 086 mesuras d’òrdi pendent 37 meses Kushim. L’interpretacion pus acceptada per la comunautat istorica es que lo tèxt abans dich poiriá voler dire :  Un total de 29 086 mesuras d’òrdi foguèron recebudas pendent 27 meses. Signat : Kushim.

Lo primièr nòm uman

Kushim e la siá signatura son uèi plan celèbres pr’amor que representan lo primièr nòm d’una persona en un tèxt escrich de tota l’istòria de l’umanitat. Es pas lo nòm d’un rei o un preire nimai un conquistaire mas d’un administrador d’òrdi. Aquò es plan important pr’amor que l’escritura anteriora parla de numèros, mercas o manjar.

Segon plusors istorians es lo primièr còp qu’un uman decidís escriure e registrar lo nòm d’una persona pr’amor qu’es un individú unic e desparièr d’autres malgrat qu’aperten a un collectiu. Se la majoritat d’istorians o accèptan, pas totes o fan. Qualcunes afirman de Kushim èra un títol professional. Mas l’evidéncia fa pensar que foguèt mailèi un nòm personal.

Los nòms personals fins alara èran orals. Amb l’escritura demorèron escriches fins a uèi e Kushim ne seriá lo pus ancian jamai trobat de tota l’istòria de l’umanitat. Aquò en Orient Mejan. A Euròpa del sud, lo primièr nòm arribèt un pauc mai tard.

Cal guardar l’an 1000 aC, quand los primièrs alfabèts e sistèmes epigrafics i arriban, plan influenciats pr’amor de fenicis o grècs (e puèi romans). A la region iberica los primièrs nòms (centenars) apertenon a aquesta cultura e pas a la cèlta. Son del sègle V aC. Malgrat aquò, fòrça d’aquestes nòms encara devon èsser deschifrats al 100%.

Lo nòm de Kushim coma nòm pròpri remembra lo concèpte d’identitat personala, la reconeissença de qualcun amb lo sieu nòm e aquò naissèt amb l’escritura. Kushim es important pr’amor que representa un individú que daissèt coneissença de la siá existéncia coma persona pr’amor qu’o registret de biais escrich. E demorèt coma lo pònt mai drech tre lo misteriós mond preïstoric e lo mond que comencèt en l’an 3.100 aC. Lo mond d’ara.

La Redaccion

L’actual primièr mes, Genièr, èra consacrat al dieu Ianus, una divinitat representada amb dos caps, e que simbolizava la proteccion dels abitatges e de las familhas. Per aquela rason, èra fòrça abitual trobar la siá representacion a l’intrada dels ostals romans. Lo segond mes, «Februus» (Febrièr), èra consacrat a aquel dieu que representava la purificacion. Los romans qu’adoravan aquela divinitat e seguissián las siás nòrmas èran purificats de totes lors pecats.

Tanben lo dieu de la guèrra

Lo tresen mes, Març, «Martius», èra consacrat a Mart, lo dieu de la guèrra, una de las divinitats mai invocadas pel caractèr imperial e de guèrra de la societat romana. Foguèt escolhit aquel mes, quand l’ivèrn finís e comença «lo bon temps» car amb aquel cambiament, tornava lo periòde del començament de las campanhas militaras.

Del mes d’Abril avèm doas ipotèsis desparièras. La primièra explica que lo nom auriá coma origina la paraula latina «aprire», car èra l’epòca de l’an quand se dobrissiá la natura fin finala a la vida, la prima. Mas d’autres estudioses opinan que poiriá èsser ligat a la divessa «Apru» (la version etruscana de la divinitat grèga Afrodita), consacrada a la beutat e a l’amor. Los meses de Mai e Junh poirián èsser estat consacrats al començament als grands (vielhs) e los joves, mas sembla que la teoria mai adequada liguèsse aqueles dos meses a las dieusas Maia e Juno. La primièra èra identificada tanben coma divinitat consacrada a la prima, e la segonda èra la coneguda molhèr del dieu mai important del panteon roman, Jupitèr.

Los autres meses possedissián un nòm ligat a lors posicions dins del calendièr. Julhet èra al començament «quintilius» e Agost «sextilius». Mas un dobte apareis. car ongan Julhet ocupa la setena posicion e en Agost l’ochena. La responsa es simpla. A l’epòca antica l’an començava pas lo mes de Genièr. Èra l’inici de la prima (la renaissença de la vida), l’actual mes de Març.

Aquela situacion provocava que Julhet foguèsse lo cinquen mes e Agost lo sièisen. Mas aqueles dos meses cambièron lo nòm, per de rasons politicas. Coma aumenatge al defuntat Juli Cesar, nasquèt lo mes de Julhet, e lo primièr emperaire roman, Octavi August, decidiguèt que meritava tanben el meteis un mes, e apareguèt lo nòm d’Agost. Fin finala, Setembre, Octòbre, Novembre e Decembre recebèron lors nòms tamben per lors posicions ancianas en lo calendièr (seten, ochen, noven e desen).

Un article de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.