Lo cors de la mostèla de la nèu es plan long, amb de pautas plan cuèrtas per rapòrt al cos. La coa pòt arribar a far fins a un 30% de la mesura totala de la longor del cors e lo cap tanben es plan long. Lo mòrre es fòrça reduch e las aurelhas cuèrtas e redondas. Lo còl es long e los uèlhs escurs e tanplan pichons.

Lo pelatge, pendent d’epòcas de calor, es mai lèu de color bruna al cap e atanplan la coa. Es un pauc pus escura a la part superiora e tanben a una linha de color blanca. Las pautas son cuèrtas amb cinc dets e de color bruna clara.

Pendent l’ivèrn e quora es arribada la nèu, la mostèla de la nèu ven amb un pelatge de color blanca, cossí se debana tanben en d’autres mamifèrs de climas fregs, dont lo renard polar. Aquel prètzfach se debana aital per ajudar l’animal a s’amagar de las predas quand es en tot cercar de noiridura, car es carnivòr.

Un mamifèr pichonèl mas plan fòrt

La mostèla de la nèu es un mamifèr pichon mas que fisicament es plan fòrt. Pòdon córrer a granda velocitat, montar sus los arbres o nadar plan se es de besonh e son tanben d’animals plan abils per fugir a travèrs de pichons traucs.

Los mascles son màgers que las femèlas e tanben an un màger pès. Aquò es un prètzfach que se debana en çò de fòrça mamifèrs. Per ansin, lo mascle de la mostèla de la nèu pòt arribar plan als 25 cm de longor e pòt arribar a pesar fins a 80 gramas.

La mostèla de la nèu aima plan demorar en d’airals salvatges amb de bòsc mas tanben en de regions pròchas als umans, ont bastisson lors amagatals dins de traucs d’arbres, en de parets d’ostals umans o encara dins de traucs de pèira. Pendent l’ivèrn  i a de còps que se’n van a de bastidas umanas abandonadas o encara a de caunas tranquillas.

Son d’animals plan territorials e solitàris e sonque s’amassaràn amb d’autres especimèns de la siá pròpria espècia quand arriba l’epòca de la reproduccion, que se debana, mai que mai, pendent la prima. Alavetz es normal espepissar de mascles que luchan entre eles per poder copular amb una femèla.

La femèla ven emprenhada lèu lèu aprés la copula e la gestacion pòt durar aperaquí quatre setmanas. Puèi naisseràn entre 4 e 8 pichonèlas mostèlas de la nèu, un prètzfach que se debana sovent pendent la prima, als meses de mai o junh. Pasmens, la femèla pòt tanben cercar plan d’èsser emprenhada de genièr a octubre.

La mostèla de la nèu es un mamifèr plan agressiu e feroç, e la sieuna dièta abituala son de pichons mamifèrs; de mirgas de bòsc mas tanben de missaras, de talpas o encara de musaranhas. Totun, son grands caçaires que dobtan jamai a l’ora d’atacar d’animals màgers qu’eles meteisses dont de galinas, de colombs o de conilhs. Se i pas res mai que manjar tanben pòdon devorar plan d’anfibians, de reptils,d’insèctes o encara d’uòus d’aucèl.

Un article d’Andrés López*

 *Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

La chòta de la nèu a una envergadura d’alas entre 120 e 150 cm e una nautor maximala de 65 cm. I a qualqu’unas pichonas diferéncias per poder distinguir a un mascle d’una femèla, car los mascles son totes blancs, e las femèlas an tanben pichonèlas tacas negras.

I a tanben de femèlas de color brun, mas es pas abitual. Las sieunas plumas son coma en d’autres animals de l’artic, blancas. Tanben son plan pesadas car aital an una melhor proteccion contra lo freg de l’environament. Lors uèlhs son de color aur.

La màger diferéncia entre aqueles chòts e d’autres del quite genre es la color blanca de las siás plumas e que possedisson per poder s’amagar melhor dins de regions articas ont la color blanca es la mai comuna. Tanben, son diferents d’autres chòts pr’amor que lo mascle e la femelha an pas la quita color.

Son, pasmens, d’aucèls que tanben manjan d’animals mòrts e que quan pòdon daissan de rèstas de manjar sepelidas per i tornar aprés. Aquelas rèstas d’animals mòrts o caçats son sepelits jos de fuèlhas e aital d’autres predators pòdon pas las panar. De còps, a mai, las daissan sus d’arbres.

Lo son que fa lo chòt de la nèu pòt èsser desparièr segon se aquel es d’un mascle o d’una femèla. Lo son del mascle seriá mai coma un krek-krek-krek-krek e lo de la femèla seriá pus doç, coma un pii-pii-pii-pii o prek-prek-prek. Aquel son es fach plusors còps del còp que mòvon lors alas quand atacan o creson que i a un dangièr pròche.

La chòta de la nèu demòra sonque en las regions mai fredas dels continents europèus, american e asiatic, en podent se trobar sonque en la tondra. Abans èra considerada coma de la familha Nyctea scandiaca, mas uèi lo jorn foguèt inclusa dins lo genre Bubo, amb d’autras espècias de chòt.

Una espècia plan protegida

Bubo scandiacus foguèt documentat pel primièr còp per Carlos Linnaeus en l’an 1758, en essent comprés en la 10a edicion de la siá òbra Systema naturae amb lo nom d’Strix scandica, çò es dins un genre pròpri. Pus tard, pasmens, e mercés a de pròvas d’ADN, foguèt comprés dins lo genre Bubo. Uèi encara aquel classament es polemic e pòt èsser trapat encara coma apertenent al genre dels Nyctea.

La chòta de la nèu acompanha los aucèls migratòris en lors viatges vèrs lo sud a l’epòca que i a mai freg. Son d’aucèls carnivòrs qu’an una dièta fòrça variada, amb de peisses, aucèls mai pichons e lèbres. La majoritat dels animals que caça, totun, son de lemmings artics.

L’an qu ei a mai lemmings tanben i a mai chòtas e tanben d’autres predators. E quan n’i a mens tanplan i a mens caçaires en la tondra. Lo niu es fach sul sòl e los uòus dependon de las predas que i a en l’airal. Los uòus seràn tojorn suenhats sonque per las femèlas.

Aprés 4 o 5 setmanas naisson los pichonèls chòts que seràn encara amb sa maire pendent un mes. Lo mascle serà totjorn l’individú que menarà la noiridura al niu. Uèi lo jorn, e mai que siá una espècia en grèu dangièr d’extincion, es plan protegida en la majoritat de regions on viu e la siá caça es totalament enebida.

Un article d’Andrés López*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aqueste article es tanben publicat dins Naturaleza Salvaje, un numeric de geografia e l’environament, que Sapiéncia n’a un acòrdi de cooperacion

Dab l’introduccion de las soas observacions lingüisticas dens lo libre “Manuau de las Lengas Indianas Americanas” (handbook of American Indian Languages) en 1911, que comencè la discussion scientifica. L’imatge qu’estó lèu popular mes, èra possible que los inuits avossin mei de dotzenas, dilhèu, centenats de mots, entà parlar de la nèu ? Quauques scientifics que digón alavetz qu’aquò n’èra pas possible. Qu’èra ua exageracion jornalistica.

Totun, las darrèras cèrcas lingüisticas que confirman purmèr qu’ei possible mes tanben qu’ei vertadèr. La discussion lingüistica a com causa la riquessa gramaticau de la familha de lengas inuits. Boas qu’avèva estudiat l‘inuit, ua de las duas brancas, l’auta estant l’iupik. Amassa pr’amor de la polisintèsi que balhan mei d’informacions aus lingüistas.

Atau, un mot coma angyagh (batèu) en iupik siberian que vad anguahllangyugtuqlu, çò que vòu díser ·lo qui vòu un batèu mei gran”. E aquí que vad lo dobte : dus mots dab la medisha basa, e pòden representar duas lengas o dus dialèctes si fin finau e son desparièrs ? La responsa uei qu’ei que bèthlèu e pòden estar duas lengas o dus dialèctes e aquò provòca discussions lingüisticas de las numerosas.

L’antropològue Igor Kupnik, deu Centre d’Estudis Artics deu Smithsonian estatsunian que pensa que Boas avèva hèit un bon trabalh e que lo vocabulari deus 10 dialèctes inuits e iupiks qu’an mei de mots entà la nèu que non pas las autas lengas com l’anglés.

Qu’ei ua causa sabuda que l’iupik siberian centrau a mei de 40 mots tà la nèu e lo dialècte canadian de la region de Nunavik que n’a dinc a 53. Enter aqueths matsaaruti (nèu qui pòt estar utilizada com correders tà la tragina ) o pukak (nèu cristallina qui sembla sau). De mei, segon Kripnik mantun dialècte de Wales, en Alaska, qu’an dinc a 70 mots com utuqaq (nèu qui cad cada annada), siguliaksraq (cristalhs qui’s fòrman quan la mar comença a torrar) o auniq (nèu dab horats).

La riquessa deus pòbles artics

Mes que i a shens que los inuits qui an ua tau riquessa entà descríver l’environament. Los samis, qui viven en Escandinavia e Russia, qu’an dinc a 180 mots entà parlar de la nèu e deu gèu segon Ole Menvik Magga, un lingüista norués.

Mes que i a shens qu’aquò. Los samis qu’an mei de 1000 mots entà nominar ua bèstia qui’s ditz ren en occitan. Mots com leami (hemias grassa) o njirru (hemias dab un maishant caractèr) o snarri (ren dab un cornatge brac) que son exemples de la riquessa de la lenga deus samis entà descríver los desparièrs tipes de ren. N’i a un enqüèra qui serveish a aperar un ren mascle dab grans testicules, busat.

Adara los lingüistas que disen qu’aquò n’ei pas briga susprenent pr’amor las lengas qu’evoluan segon las necessitats deus sons locutors. “Qu’ei un ahar de vida o mòrt – çò soslinhè Willem de Rensa, de l’Universitat de Tèxas – pr’amor qu’an a saber se lo gèu ei pro hòrt entà marchà’i o se’s coparà”.

“Totas las lengas que tròban un biaish de díser çò qu’ei necessari de díser – çò digó Matthew Sturm, geofisician en Alaska-. Çò qu’ei mei interessant qu’ei çò que disen los mots mei que lo nombre de tèrmes utilizats. Que son mots reaus qui vòlen díser causas reaus”.

Sturm qu’ei un admirator de la coneishença lingüistica inuit. Un còp, çò digó aqueste scientific, que trobè un ancian inuit que sabèva mei de tèrmes tà parlar de la nèu que eth medish quan ei demorat mei de 30 annadas en Alaska com scientific. E documentar aquesta coneishença qu’ei mei important que de non saber pas quantes mots utilizan entà parlar de la nèu, per exemple.

D’autes scientifics que son d’acòrd. Que cau adara har un estudi pregond e viste de totas las lengas umanas entà poder classar com cau la lor riquessa. Uei que i a hèra d’indigènas que dèishan darrèr eths la lor vida tradicionau e aqueth tipe de vocabulari que comença a desaparéisher. Pr’amor d’aquò, scientifics com Krupnik qu’ensajan d’amassar dens los diccionaris de las comunautats locaus lo maximau de mots abans la desapareishuda d’aqueth eretatge uman.

“Boas n’enregistrè pas sonque ua petita part deus mots utilizats per la comunautat on demorava – çò confirmè Kurpnic -. Pendent aqueste sègle un hèish d’aqueths mots que’s serén dejà perduts. En la soa epòca que i avèva mei de mots en las lengas inuits que non pas uei. E aquò qu’ei de dòu har”.

La Redaccion