Las soritz e los arrats que demoran en colonias. Que i a cèrtas soritz, com la soritz nana, que hèn solament 10 cm de longor. D’autas espècias de roganhaire, totun, com daubuas espècias d’arrat, que pòden arribar plan aus 80 cm ! Per contra, la soritz de mostacha, n’ei pas guaire màger qu’ua puça ! Qu’ei ua soritz plan agila, qu’utiliza la coda entà sautar enter l’èrba. Uei qu’ei quasi escandida pr’amor de l’arribada deus tractors umans.

Hèra espècias d’arrats e de soritz que demoran plan près de nosautes, los umans. Mes an dab eras malaudias briga bonas entaus umans. Per exèmple, las puças qu’an los arrats que pòden nhacar los umans e provocar la pèsta. Las soritz que rauban la neuritud e los arrats bruns e negres que devòran las colhitas.

Los lemmings, d’un aute costat, que son roganhaires plan petits. La lor fisiologia los ajuda a subervíver lo hred de l’ivèrn. Que minjan rasinas e brots. Se la sason ei bona, que pòden acabar dab tota la neuritud d’ua region entièra, pr’amor que’s reproduïson mei se i a mei de neuritud.

Grandas migracions

Quan aquera qu’ei acabada, los lemmings que migran. Shens neuritud que vaden mei agressius e que viatjan de nueit, mes tanben pendent lo dia. Que crotzan los camps e las vilas e vilatges e tanben los fluvis, pendent la soa migracion annau. Dilhèu, a còps, que tròban un perider e qu’i tomban, mes n’ei pas nat movement suïcida mes solament migratòri.

Lo hàmster qu’ei originàri de l’estepa orientau europèa. Tanben que n’i a, totun, en America Centrau. Lo lor besonh d’aver lo nis tostemps plen de neuritud qu’ei obsessiu. A l’ivèrn qu’ivèrnan, mes que’s desvelhan sovent entà minjar las soas resèrvas de neuritud.

Los gèrbos, d’un aute costat, que son solament un grop petit dens los roganhaires. Las soas patas que son plan longas e que sautan mei que còrron. La coda qu’ajuda tostemps a aver un bon equilibri. Que demoran au desèrt d’Africa deu nòrd, Pròche-orient e l’Asia centrau. Que minjan grana e insèctes. Los petits gèrbos que tanben son nocturnes, coma los hàmsters.

Los muscardins que son com las soritz, mes dab ua pèth mès clara e ua coda dab pèth. Qu’ivèrnan e devòran tota sòrta de flors, brots, granas, insèctes e aranhas. Los arrats-taupa africans, per contra, que demoran tostemps dejòs lo sòu. Las soas dents que son plan hòrtas. Qualqu’unes especimèns que culheishen la neuritud, autes que l’emmagazinan e autes enqüèra que la susvelhan. Solament la reina pòt aver hius, e que forman un tipe de colonia mamifèra unica dens lo monde deus roganhaires, e tanben dens los animaus de tota la planeta.

La Redaccion

Aquesta cronica suu Ràdio País :

Fotografia Principau: Stephen Michael Barnet/CC.

La majoritat d’animaus d’aquera familha que’s neureishen deus insèctes e las lors larvas. Tanben aiman plan los vèrmes e los limacs o enqüèra las aranhas. Que son mamifèrs generaument nocturnes e que tròban las lors presas dab lor mòrre e tanben dab lors mostachas. Que i a daubuas musaranhas que son autant activas e petitas que deven minjar cada òra se vòlen subervíver.

Que son animaus parièrs aus arrats e las mirguetas, Mas aquestes an dents longas deu còp que los insectivòrs an la denticion plan puntuda. Las lors mesuras que son petitas mes la soa hami qu’ei gigantesca. Se son atacats que’s pòden plan deféner en tot nhacar lo predator.

Las musaranhas qu’an sang cauda. Mes que pèrden hèra calor pr’amor que son plan petitas: se vòlen demorar caudas que cau cremar hèra energia e pr’açò har que’s cau neurir tostemps. La musaranha pigmèa qu’ei un mamifèr plan petit e qu’ei mei parièr a ua puça qu’a un mamifèr. Que li cau tostemps caçar pendent 3 o 4 òras, puish se reposar drin e puish un còp de mei tornar a caçar abans de 12 òras se vòu subervíver.

Ua bona defensa

Los ariçons tanben son insectivòrs e an ua defensa grana dab los lors bròcs. Un ariçon europèu qu’a hòrt mei de 5.000 bròcs au cors. Ua tactica per subervíver quan son atacats ei vàder ua pilòta de bròcs e aquò qu’arrèsta hèra predators de’us caçar.

Las taupas, per contra, qu’an ua vita sosterranha. Qu’an patas cuèrtas e que demoran en tunèls plan longs. E las soas harpas que son poderosas entà poder cavar. Las taupas dauradas demoran en Africa deu sud e centrau e an los uelhs plan petits. La majoritat deu temps que demoran dens tunèls e qu’ei plan mauaisit las poder véder.

Los tenrecs, d’un aute costat, que son insectivòrs africans. Qualcunes que son parièrs a las musaranhas e autes an de bròcs com los ariçons. Lo potamogal african demora en Africa de l’oèst e nada plan, pr’amor que’s neureishen deus insèctes aqüatics, mes que tanben minjan peissum e granòlhas.

Los solenodonts, d’ua auta faiçon, que son ua sòrta de musaranha giganta. Uei solament ne demoran duas espècias e las duas qu’an las islas Antilhas com origina. Ua d’aqueras espècias qu’ei lo solenodont de Cuba e l’aute lo solenodont d’Haití.

Atau, e maugrat que plan pichons e tanben plan desconeguts, los membres e la familha deus insectivòrs actuau qu’ei un grop plan important entaus ecosistèmas. Shens eths que i auré un hlagèth d’insèctes pertot. La majoritat de las espècias, gaireben 4.000, que son placentàrias e dens d’aqueth grop qu’i a quasi 250 espècias diferentas de musaranhas, 33 espècias de desman, 18 espècias de taupa, 2 espècias de solenodont e 15 espècias de musaranhas giganta. Estonant, vertat ?

La Redaccion

Fotografia principau: Mataparda/CC.

Aquesta cronica suu Ràdio País : https://soundcloud.com/radio-pais/natura-predators-dinsectes?in=radio-pais/sets/natura

Uei solament demoran tres espècias d’aquera familha mamifèra; l’ornitorrinc e duas espècias d’equidna; l’equidna de bèc cuèrt e l’equidna de bèc long. Totas tres espècias que demoran uei en Austràlia e Navèra Guinèa. Que son tres espècias que pòndon ueus, e qu’ei plan diferent de çò que hèn las autas 4.400 espècias de mamifèrs, que balhan au monde lo hilh entièr, shens pòndre ueus. Urosament son pas ermafroditas pr’amor que solament la hémia pònd los ueus.

Los equidnas que son mauaisits pontuaument de’us descríver. Qu’an longs bròcs puntuts que protegeishen l’animau e que son parièrs aus pòrcs-espins o los ariçons. Qu’usan las soas longas harpas entà curar lo sòu, los nis de hromigas o los de termits. La lor lenga qu’ei plan longa, e demora dens lo son bèc. Dab la lenga que caçan las presas. La hémia equidna a l’ueu dens ua borsa qu’a au vente. L’ueu s’obrirà aprés dètz dias e la mair que balharà alavetz lèit au petit com hèn autes mamifèrs.

Ua espècia hèra estenuda geograficament

L’equidna de bèc cuèrt demora en Austràlia e Navèra Guinèa en desèrts, montanhas e tanben de bòscs. L’equidna de bèc long, per contra, solament demora a las montanhas de Navèra Guinèa. Qu’ei màger que l’equidna de bèc cuèrt. Lo bèc de l’equidna de bèc long qu’ei cap acerà. Lo bèc de l’equidna de bèc cuèrt, per contra, qu’ei mendre e dret. La majoritat de las soas presas que son terrèstras.

L’ornitorrinc, d’un aute costat, solament demora a l’èst australian e tanben en Tasmania. Qu’estó descobèrt en 1798 e los cercaires n’ac podèvan pas créder: qu’avèva un bèc long mes tanben pèth, ua coda plana e las patas com an las loiras. Los ornitorrincs que nadan plan, en efèit son mamifèrs quasi aqüatics. La majoritat deu temps qu’ei dens l’aiga en tot cercant presas o entà se neurir. La soa coda qu’ei plan longa e que l’usa, sustot, coma resèrva de greis entà l’ivèrn.

L’ornitorrinc demora en lacs, arrius e fluvis, mes n’ei pas briga facile lo poder examinar a la natura, pr’amor que son mamifèrs nocturnes. Que pòden trobar la presa dab l’ajuda d’ondas electricas que lença lo medish ornitorrinc. Atau trobarà la presa. Lo bèc que recep donc on ei la presa. Tots los movements de la presa qu’ajudaràn l’ornitorrinc a la trobar e la caçar. Qu’ei curiós, pr’amor que, quan caça, l’ornitorrinc a tostemps los uelhs barrats.

Los ornitorincs minjan larvas d’insèctes, vèrmes, petits crustacèus e pas sovent de peissum. Totun, las presas ne son pas menjadas lèu mes que demoran en duas borsas qu’a dens la boca qui’u permeten los poder minjar aprés, quan sia en tèrra seca. Acerà que’us devorarà drin a drin, pr’amor que l’ornitorrinc a pas dents.

Atau, ornitorrincs e equidnas que son donc mamifèrs pr’amor qu’an pèth, que balhan lèit aus lors petits, la lor sang qu’ei cauda e an quate patas, mes que son tanben monotremas e aquò que vòu díser que son ovipars, n’an pas dents e sonque demoran en Oceania, on i arribèn com espècias hè, haut o baish, 80 milions d’annadas. Pr’amor d’aquerò qu’estón un deus prumèrs grops de mamifèrs que i avó a la planeta.

La Redaccion

Aguesta cronica suu Ràdio País: https://soundcloud.com/radio-pais/natura-los-mamifers-mei-ancians?in=radio-pais/sets/natura

Fotografia principau: S.J. Bennet/CC.

Los primièrs mamifèrs vertadièrs evolucionèron fa aperaquí 200 milions d’annadas, pendent la primièra epòca dels dinosaures. Mas los mamifèrs atanben foguèron los darrièrs membres subrevivents de los terapsides. Fòrça terapsides èran pas semblables  als mamifèrs, mas atanben avián de traches qu’uèi an tanplan los mamifèrs ; un trauc sul costat del carn e d’estructuras sus la maissa que balhariá l’aurelha mejana.

Ara un nòu estudi publicat al numeric Nature Communications, confirmèt la descobèrta d’un terapside fossil qu’es lo mai ancian de son genre, e benlèu lo mai ancian terapside jamai descobèrt: un predator de dents de sabre amb las mesuras d’un can.

Un nòva espècia encara sens nòm

Lo nòu fossil, qu’a pas encara un nòm d’espècia, es un membre de los gorgonopsians. «Los gorgonopsians son mai ligats als mamifèrs que a cap autre animal vivent que siá,» çò ditz Ken Angielczyk, paleomamalòg del Field Museum e autor de l’estudi.  «Uèi los gorgonopsians an pas de descendents modèrnes, mas son plan ligats a d’espècias qu’èran los nòstres ancessors dirèctes.»

Fins ara, los gorgonopsians mai ancians coneguts visquèron fa aperaquí 265 milions d’annadas. Pasmens, lo fossil nòu es de fa 270-280 milions d’annadas. “Es mai probablament lo gorgonopsian mai ancian de la planeta”, çò ditz Josep Fortuny, de l’Institut Català de Paleontologia Miquel Crusafont (ICP).

Los fossils foguèron trobats en Malhòrca. A l’epòca de los gorgonopsians, Malhòrca fasiá partida del supercontinent de Pangèa. «Lo grand nombre de rèstas d’òsses es estonant. Avèm trobat tot, dempuèi de fragments de cran, de vertèbras, e de costèlas fins a un fèmur fòrça plan conservat. D’efièch, quand comencèt l’escavacion, pensèrem pas jamai que trobariam tantas rèstas en Malhòrca”, çò expliquè Rafel Matamales, del Museu Balear de Sciéncias.

Aqueles òsses ajudèron los cercaires a rebastir çò que semblava l’animal e un pauc sa vida. «Se vesiás aquel animal caminar per carrièra, semblariá un pauc un can de mesuras mejanas, benlèu de la talha d’un husky, çò diguèt Angielczyk. Aviá pas de pel, e auriá pas agut d’aurelhas de can, mas es lo mai ancian que los estudioses d’animals ancians an jamai trobat amb de dents caninas longas e coma una lama.» Aquelas dents de sabre suggerísson que lo gorgonopsian èra un predator òrre a l’epòca.

La Redaccion

Aquera epòca, que passèc entre hè 65 e 55 milions d’annades, siguec eth començament dera edat cenozoica o edat actuau. Es continents contunhèren eth sòn movement pr’amor que Gondwana contunhèc de separar-se. Atau, America deth Sud ère ja ua isla gigantassa, totaument separada des auti continents, e damb ua fauna pròpria e particulara. D’un aute costat, Africa, Índia e Austràlia tanben se separèren encara mès. Austràlia arribèc geograficament a un lòc fòrça pròp dera Antartida. Eth nivèu dera mar queiguec de manèra generau e i aueren mès e mès espandides de naues tèrres.

Ena mar, gasteropòds e molluscs substituïren es ammonites e neisheren naui tipes d’eriçon de mar. Sense mosasaures, ictiosaures o plesiosaures, neisheren e se desvolopèren fòrça naues espècies de predators. E naues espècies de làmia giganta comencèren a espandir-se per toti es oceans.

Er espandiment des mamifèrs

Tres grops diferents de mamifèrs comencèren a espandir-se mès e mès: monotremes, marsupiaus e placentaris. Es prumèrs mamifèrs contunhèren d’èster insectivòrs, com es eriçons e es musaranhes mès d’auti desvolopèren era tàctica deth vòl com es arrates-caudes. Non viuien lonh des prumèrs primats qu’auien era talha d’un esquiròu e que demorauen sus es arbes.

Es mamifèrs donques s’espandiren fòrça laguens un mon sense dinosaures: n’i auec insectivòrs mès tanben carronhaires e tanben erbivòrs. Bèri uns èren mamifèrs rapids e d’auti lents. Es barylambda, qu’èren com petitons shivaus, hugien alavetz des creodonts, es prumèrs petiti carnivòrs e qu’auien ua talha com era d’ua marta.

Monotrèmes com er os hormiguèr e er ornitorrinc qu’encara ponien ueus sigueren es prumèrs mamifèrs que neisheren ja pendent eth Cretacèu. Dempús arribèren es marsupiaus, qu’an bosses intèrnes tàs petitons.

Tot açò enquiath neishement d’un tresau grop de mamifèrs mès modèrn: auien placenta intèrna tàs petitons. Es recent neishudi auien, atau, mès escadences entà subervíuer. Auien tanben sang cauda, e es sòns petitons neishien ja fòrça desvolopadi, non com es audèths. E mès e mès espècies de mamifèrs desvolopèren aqueres caracteristiques enquia conquistar totaument era planeta.

Aué i a mès de 4 000 espècies de mamifèrs diferentes, que pòden víuer en toti es ecosistèmes dera planeta. Era Tèrra tanben poirie èster nomentada era planeta des mamifèrs pr’amor que pòden víuer en er aire, era tèrra e tanben era aigua. E aquera conquista, era des mamifèrs, passèc ara hè 55 milions d’annades. Quan i auec eth Paleocèn.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Es prumèrs mamifèrs sigueren donques animaus fòrça petiti, insectivòrs, qu’auien evolucionat des reptils damb caracteristiques de mamifèr, coma eth cinodont. E òc, donques ací auem ja ua petita e grana suspresa scientifica, pr’amor que nosati, e totes es autes espècies de mamifèrs que i a aué sus era Tèrra auem evolucionat des reptils.

Atau, e dauant ua epòca non guaire favorabla, es petiti mamifèrs arrestèren era sua evolucion en tot demorar de temps melhors. Mès açò sonque se debanarie damb era extincion des dinosaures aperaquí 146 milions d’annades dempús.

Es animaus qu’aueren un gran succès pendent eth Jurassic sigueren es dinosaures que, durant mès de 100 milions d’annades, evolucionèren fòrça, e i neisheren ua infinitat d’espècies. Dempús, s’espandiren per tot e viueren laguens toti es ecosistèmes, maugrat que non i auesse jamès cap espècia que demorèsse laguens de caunes, laguens era aigua tostemps, o que podesse volar.

I auec tota sòrta d’espècies de dinosaures: carnivòrs, tanben erbivòrs, petiti coma un esquirò e d’auti que pesauen mès que 15 elefants. N’i auec qüadrupèdes e d’auti bipèdes. N’i auec damb movements lents e d’auti que sigueren mès rapids qu’un campion atletic actuau.

Ua evolucion permanenta

Eth grop de dinosaures mès comun que demorèc durant era edat jurassica siguec eth des saurisquians (maluc de saurid). Quauqui d’aguesti evolucionèren encara vèrs d’animaus gigantassi coma es sauropòdes. Èren es dinosaures mès grani dera planeta e ena epòca deuien minjar huelhes d’arbes sens fin, dia e net, entà poder subervíuer. Laguens des sòns estomacs i auien centeats de pèires qu’ajudauen a hèr ua digestion permanenta.

Dempús arribèren dinosaures mès rapids, coma es adrosaurids (un pòc com es antilòps actuaus). Ath costat d’aquesti i auien es megalosaurids, que sigueren era familha mès ampla des grans dinosaures carnivòrs. Megalosaurus pesaue aperaquí ua tona e es sues dents provocauen era huguda de toti es auti dinosaures erbivòrs. Era sua preséncia siguec confirmada paleontologicament en America deth Nòrd, Madagascar e Euròpa.

Maugrat qu’es prumèrs megalosaurids sigueren petiti e non pesauen guaire, era sua evolucion amièc a gigants carnivòrs que podien atacar e nhacar fòrça toti es erbivòrs d’aquera epòca. Sonque damb es sues arpes eth perilh ère ja gran. E damb aqueri còths e maishères podien caçar lèu e aucir de manèra rapida tota sòrta de dinosaures.

Qüestions sense responsa

Maugrat qu’er estudi actuau dera paleontologia non se pòt associar damb era epòca que neishec aquera sciéncia (sègle XIX), era analisi prigonda des fossils non poirie jamès confirmar o refusar cèrtes qüestions qu’encara aué es cercaires discutissen. Quina color auien? Auien pèth? O plumes ? Auien plapes sus era pèth entà poder melhor amagar-se entre era vegetacion coma se passe aué entre es mamifèrs o es audèths?

Ei possible pensar que i auesse especimèns que n’auien, ath costat d’auti que podien auer ralhes coma es tigres. E sonque grani erbivòrs auien era color de pèth grisa coma es elefants aué. Mès non i a arren segur.

Mès malaisit encara ei trapar responses a qüestions mès complèxes: viuien en manades o solets? I a fossils que semblarien confirmar que fòrça espècies viuien en manades mès alavetz, com hègen espècies gigantasses com es sauropòdes entà non aucir es sons petiti qu’anauen damb eri ? Era logica soslinhe, a mès, que non coauen ueus, mès alavetz, es sons petiti podien seguir es adulti lèu-lèu?

Quina èra era sua velocitat? I auec bères espècies tanben coneishudes aué com dinosaures estruci que dilhèu sigueren es espècies mès rapides, e tanben i an fossils que confirmen que podien arribar as 50 km/h. D’auti dinosaures, com Apatosaurus, poirien marchar com es elefants d’aué, mès d’auti encara, com Brachiosaurus, que pesèc aperaquí 70 tones, non poirie caminar mès rapid que de 4 a 6 km/h.

Bèri uns auien ua talha enòrme, com Brachiosaurus, damb 23 mètres de longada. Mès i auec espècies encara fòrça mès longues e nautes. Es sòns crans e uassi, totun, èren fòrça leugèrs. Non es sues pautes, que pesauen fòrça e èren vertadères colomnes entar animau. I auec espècies qu’auien eth cran e eth cervèth com eth d’un shivau d’aué e d’auti encara, mès petiti, com eth d’un gat.

Totun, quin tipe de son emetien es dinosaures? Es fossils dilhèu jamès poiràn ajudar-mos damb açò. Ajudauen es sòns petiti quan èren parents? Dormien drets ? Quantes annades podien víuer? Es carnivòrs caçauen amassa en manades o isolats ?

Totun, enguan, en 2022, ne sabem fòrça mès qu’ena epòca de Richard Owen (1809-1892) que siguec eth prumèr scientific modèrn entà classar un animau (un fossil, segur) laguens un nau grop, Dinosauria. Es grani grops des dinosaures terrèstres sigueren es saurisquians (Diplodocus e Brachiosaurus mès tanben es terapòdes Allosaurus e Tyrannosaurus) e es ornitisquians (maluc d’audèth) com Hypsilophodon, Triceratops e Stegosaurus, mès tanben Pachycephalosaurus.

A mès, i a mès de 25 familhes diferentes entà classificar-los: coelosaurids, ornitomimosaurids, dromosaurids, psitacosaurids, etc. Era sua varietat siguec susprenenta com era sua dominacion dera planeta ath long de 140 milions d’annades. parlar-ne de manèra mès prigonda vò díder parlar-ne damb libes e d’enciclopèdies, aué fòrça abituaus.

Fin finau, quan eth mon jurassic acabèc, es dinosaures non s’extinguèren pr’amor qu’encara demorarien ena Tèrra 79 milions d’annades mès. E açò ei dit rapid. Sonque era queiguda d’un meteòr gigant ena region de Yucatán hè 65 milions d’annades aurie provocat era sua extincion finau e totau. Mès açò non se passèc en aquera epòca e donques non aperten ath mon jurassic mès a ua auta edat geologica dera planeta, non mens susprenenta, eth Cretacèu.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Aué se sap qu’es mamifèrs gesseren d’un grop d’animaus nomentats sinapsides que demorèren pendent eth Carbonifèr Superior, açò ei d’aperaquí hè 312 milions d’annades. Ua des espècies dilhèu mès coneishudes d’aguest grop d’animaus siguec Dimetrodon, que visquec entre ara hè 295 e 272 milions d’annades. Mès quan se debanèc era extincion deth Permian e comencèc eth Triassic, hè 252 milions d’annades, era majoritat des sinapsides desapareisheren tà tostemp. Solet quauqu’ues espècies poderen subervíuer aqueth episòdi biologic e contunhèren ena Tèrra: Trucidocynodon, Cynognathus o Trinaxodon encara se desvolopèren pendent tot eth Triassic. Totun, qu’era majoritat d’aguestes espècies animaus tanben desapareisheren abans dera fin deth Triassic.

Es prumèrs mamifèrs

Es prumères espècies d’animaus aué classats coma mamifèrs d’ua manèra segura apareisheren hè sonque 225 milions d’annades. Era majoritat de fossils trapadi parlen d’animaus que caçauen pendent era net, coma Castorocauda, ua espècia que demoraue era majoritat deth temps en aigua e que visquec hè 164 milions d’annades. Es sòns fossils sigueren trapadi en China e se pense que siguec, dilhèu, eth mamifèr mès gran dera sua epòca.

Justaments en aquera epòca gesserie en aqueri animaus ua caracteristica tipica des mamifèrs; era lactacion. Ua ipotèsi non demostrada imagine qu’era lèit arribèc entà mantier es ueus humids. E damb eth temps aqueth liquid siguec utilizat tanben entà dar aliment as joeni mamifèrs.

D’auti mamifèrs d’aquera epòca son Megaconus e Batonoides. Eth prumèr visquec entre dinosaures, pendent eth Jurassic Mejan. Ère omnivòr mès tanben ponie ueus. Aué serie mès o mens com un arrat. Batodonoides siguec encara mès petit pr’amor que pesèc d’aperaquí solet 1,3 gr. E pr’açò siguec eth mamifèr mès petit que jamès demorèc sus era Tèrra.

Era extincion des dinosaures hè 65 milions d’annades ajudèc fòrça es mamifèrs que coneisheren ua diversificacion biologica e ecologica desconeishuda enquiara epòca. Damb er Eocèn (hè 55 milions d’annades) neisheren mamifèrs erbivòrs, omnivòrs e carnivòrs, terrèstres e marins o damb cames o ales. Aué i a 7 000 espècies e 1 200 genres diferents.

Totun, era agricultura, era urbanizacion, era pollucion, era caça e era desforestacion menacen aué e fòrça eth futur des mamifèrs. En 2008 un estudi sus 5 500 espècies confirmèc que mès de 1 200 èren menaçades d’ua manèra fòrça grèva. E d’aguestes 188 espècies diferentes de mamifèrs èren ja considerades en perilh critic d’extincion. Era perspectiua entad aguest sègle non ei melhor pr’amor qu’era umanitat non protegís d’ua manèra sufisenta era majoritat de mamifèrs que i a encara ena planeta.

Es mamifèrs son donques animaus qu’an ua istòria evolutiua fòrça longa, damb milions d’annades e es sons ancessors viueren abans e tot des dinosaures. Atau, que cau rebrembar era sua istòria evolutiua se non volem qu’era sua fin sigue semblanta entara des animaus mès grani que jamès demorèren ena planeta blua.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Aquela epòca, que se debanèt demest fa 65 e 55 milions d’annadas, foguèt lo començament de l’edat cenozoica o edat actuala. Los continents contunhèron lor movement pr’amor que Gondwana contunhèt de se desseparar. Aital, America el Sud èra ja una illa gigantassa, totalament desseparada dels autres continents, e amb una fauna pròpria e particulara. D’un autre latz, Africa, Índia e Austràlia tanben se desseparèron encara mai. Austràlia arribèt geograficament a un luòc plan pròche de l’Antartida. Lo nivèl de la mar tombèt de manièra generala e i aguèron mai e mai espandidas de nòvas tèrras.

Al mar, de gasteropòdes e molluscs substituiguèron las ammonitas e nasquèron nous tipes d’eriçon de mar. Sens de mosasaures, ictiosaures o plesiosaures, nasquèron e se desvolopèron plan nòvas espècias de predators. E novèlas espècias de làmia giganta comencèron a s’espandir per totes los oceans.

L’espandiment dels mamifèrs

Tres grops diferents de mamifèrs comencèron a s’espandir de mai en mai: monotremes, marsupials e placentaris. Los primièrs mamifèrs contunhèron d’èsser insectívors, coma los eriçons e las musaranhas mas d’autres desvolopèron la tàctica del vòl coma las ratapenadas. Vivián pas luenh dels primièrs primats qu’avián la talha d’un esquiròl e demoravan suls arbres.

Los mamifèrs doncas s’espandiguèron plan dins un mond sens dinosaures: n’i aguèt d’insectivòrs mas tanben de carronhaires e tanplan d’erbivòrs. De mamifèrs rapids e d’autres lents. Los Barylambda, qu’èran coma de pichonèls cavals, fugissián alavetz dels creodonts, los primièrs pichons carnivòrs avián’una talha coma la d’una marta.

De monotrèmas coma l’òrs formiguièr e l’ornitorrinc qu’encara podián d’uòus foguèron los primièrs mamifèrs que nasquèron ja pendent lo Cretacèu. Puèi arribèron los marsupials, qu’an de borses intèrnas pels pichons.

Tot aquò fins a la naissença d’un tresen grop de mamifèrs mai modèrna: avián de placenta interna pels pichonèls. Los recent nascuts avián, per ansin, mai escasenças a l’ora de subreviure. Avián tanben de sang cauda, e lors pichons naissián ja plan desvolopats, pas coma los aucèls. De mai en mai espècias de mamifèrs desvolopèron aquelas caracteristicas fins a conquistar totalament la planeta.

Uèi i a mai de 4 000 espècias de mamifèrs desparièras, que pòdon viure a totes los ecosistèmas de la planeta. La Tèrra tanben poiriá èsser nomentada la planeta dels mamifèrs pr’amor que pòdon viure en l’aire, la tèrra e tanplan l’aiga. E aquela conquista, la dels mamifèrs, se passèt ara fa 55 milions d’ans. Quand se debanèt lo Paleocèn.

La Redaccion

Pendent lo Triassic lo clima foguèt d’aperaquí parièr a la planeta tota. La diferéncia de temperaturas demest los pòls e l’eqüator foguèt pas tant prigond coma uèi lo jorn. Lo pas del temps entraïnèt un clima plan mai sec e los desèrts espandiguèron pauc a cha pauc, del còp que mai e mai lacs e flumes venguèron tanben plan secs.

Per ansin, aquel clima caud provoquèt de mars brica prigondas, ont lo fenomèn de l’evaporacion se passava fòrça mai lèu: pr’açò i aguèt una concentracion màger de sal a l’aiga. Aquò provoquèt l’extincion de fòrça espècias marinas e, puèi, la naissença de nòvas formas de vida.

De mariscs nòus, coma las ustras, o d’autres mollusques sepelits a la sabla marina comencèron a èsser abondius. Tanben i aguèt fòrça gasteropòdes (de cagaraulas e lor familha) nòus, Pendent lo Triassic tanben nasquèron nòus tipes de coralh, de cambaròtas e de langostas. E los primièrs eriçons de mar modèrns. E sonque i demoravan divèrsas amonitas, que pogueren pas subreviure fins a l’edat seguenta, lo Jurassic.

A la mar i aviá de peisses e de làmias, mas atanben un nòu tipe de reptils marins, los notosaures, d’ictiosaures e de placodonts. Una espècia que cal soslinhar es lo Tanystropheus que, malgrat viure sus tèrra se noiriá de peisses.

De tropèls de rEptils sus tèrra

Los animals que vivián sus Pangèa podián anar pertot. I aviá de centenats de milièrs de tropèls gigants de Lystrosaurus e d’autres reptils erbivòrs que demoravan prèp de lacs e flumes. Lors fossils foguèron trapats en China, Índia e Africa del Sud mas tanben en Antartida. Puèi arribèron los primièrs crocodils e las primièras tartugas de tèrra (qu’avián lor origina a la mar).

D’espècias de cinodonts carnivòras coma Cynognatus i demoravan sonque pr’amor qu’avián sobreviscut lo Permian. Èran los reis dels predators, mas tanben i aviá d’autres predators fòrça pichonèls, de vertadièrs reptils que caçavan encara d’insèctes. Foguèt aquel grop qu’evolucionèt pendent lo Triassic e que donèt pas als dinosaures.

Al Triassic i aguèt mantunas espècias terrèstras que escandilhèron. E nasquèt un nòu grop de reptils, fa aperaquí 225 milions d’ans. Los cercaires los coneisson amb lo nom de Tecodonts. De primièr èran d’animals brica adaptats a son environament, que demoravan encara a l’aiga o prèp d’aquela. Lèu daissèron endarrièr l’aiga e comencèron a s’espandir per tota sòrta d’ecosistèmas. Foguèt una espandida que durariá milions d’annadas, mas qu’entraïnèt una evolucion rapida de lors patas. Lèu venguèron mai e mai rapids. Podián córrer amb quatre patas o encara sonque amb doas. Sonque 20 milions d’annadas aprés ja avián evolucionat vèrs un nòu tipe de reptil; los dinosaures.

Malgrat la cresença generala que los dinosaures visquèron al Jurassic pr’amor del cinèma, aquel grop de reptils nasquèt a l’edat anteriora, lo Triassic, visquèt plan al long de tota l’epòca jurassica e desapareguèt a la fin de l’edat posteriora, lo Cretacèu, fa sonque 65 milions d’ans. Aquò vòl dire que los dinosaures demorèron a la Tèrra aperaquí 183 milions d’annadas, un fach que se pòt pas restacar amb lo temps que fa que viu l’umanitat. Lo Triassic, doncas, a mai dels dinosaures, tanben entraïnèt la naissença de dos grops mai d’animals pro importants dins l’istòria de la vida de la Tèrra, mamifèrs e pterosaures.

L’istòria dels animals voladors es apassionanta. De pichonèls reptils que visquèron pendent lo Permian, coma Weigeltigarus, foguèron las primièras espècias qu’assagèron lo vol. Totun, que sonque capitèron a far de longs sauts demest los arbres. Pauc mai. Los pterosaures, pasmens, foguèron lo primièr grop de reptils que poguèt, fin finala, volar. Lor estructura alara èra totalament desparièra e pr’aquò lors vòls fòrça mai longs.

De reptils estonants

Maugrat que la majoritat pensem que los dinosaures foguèron d’animals coma T. Rex o Diplodocus, al Triassic nasquèron grops e familhas de pterosaures totalament estonantas, coma Eudimorphodon, que visquèt durant la fin del Triassic. Tanben Peteinosaurus o Preondactylus. Foguèron los ancessors dels animals voladors mai grands que jamai visquèron sus la planeta (e que visquèron pendent la fin del Cretacèu).

Foguèron, malgrat aquò, d’espècias pichonèlas qu’arribavan pas al mètre de longor d’alas. Eudimorphodon foguèt la primièra espècia de pterosaure jamai classada per la sciéncia, trobada e confirmada. Visquèt fa 220 milions d’annadas e aviá de dents plan longas per caçar de peisses (114). Aquò confirmèt que foguèt una espècia que visquèt a la còsta. Totun, e malgrat èsser un dels primièrs pterosaures, la sieuna linha evolutiva finiguèt durant lo Triassic. D’autras espècias, mas pas Eudimorphodon, contunharián lor evolucion vèrs pterosaures màgers.

Los pterosaures d’aquela epòca avián totes de caracteristicas comunas: èran plan pichons (coma d’aucèls uèi), manjavan d’insèctes o de peisses, avián grandas dents e una longa coa tipica. Pteinosaurus èra encara pus pichon qu’Eudimorphodon (60 cm) e Preondactylus encara mai (45 cm). Totun, la basa per l’evolucion e l’espandida d’un dels grops animals mai grands que jamai visquèron, al costat dels dinosaures, ja èra segura. Sonque l’arribada dels quites dinosaures, fa 213 milions d’annadas, entraïnariá un cambiament biologic dins lo  mond animal encara màger a la Tèrra.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aquò seriá lo melhor scenari pr’amor que los umans son una causa d’escantiment d’espècias animalas e vegetalas tan rapid que la natura se pòt pas defendre amb l’evolucion. Una còla de cercaires de l’universitat danesa d’Aarhus estudièt lo temps que la natura n’auriá de besonh per se regenerar e la responsa es tras que trista, es òrra: entre 5 e 7 milions d’annadas. E entre 3 e 5 milions d’annadas solament per tornar als nivèls de biodiversitat actuals.

L’estudi s’es basat sus l’analisi de milièrs de donadas sus de mamifèrs d’ara mas tanben sus d’espècias escantidas après l’arribada d’Homo sapiens sus la planeta. Aital, d’espècias coma lo marsupial tigre australian Thylacoleo o lo sud-american Macrauchenia aguèron de linhatges unics e amb eles moriguèron lors familhas biologicas animalas. Aquò vòl dire la mòrt non solament de las espècias mas tanben de milions d’annadas d’istòria evolutiva.

L’escantiment d’animals plan evolucionats

“Fa gaire, i aguèt l’escantiment de grands mamifèrs coma lo peresós gigant o lo tigre de las dents de sabre (fa 10 000 ans). Èran d’animals tras qu’evolucionats, çò diguèt lo paleontològ Matt Davis, cap d’aquel estudi. Avián pauca familha biologica e lors escantiments metèron fin a de brancas dins l’arbre evolutiu de la Tèrra. Foguèt un grand desastre natural”.

Aital, los scientifics dison ara que regenerar 2,5 miliards d’ans sus la Tèrra es gaireben un miracle. E los mamifèrs actuals pòdon pas fugir l’escantiment actual. D’espècias en estat critic coma lo rinocèros negre se poiriá escantir en mens de 50 ans. Los elefants asiatics an solament un percentatge de probabilitats d’un 33% d’arribar al sègle venent.

Per conéisser lo temps que demòra, la còla de cercaires danesa estudièt de milièrs de donadas de mamifèrs e demandèt a l’informatica de far una prediccion. Lo melhor scenari confirmèt que la Tèrra necessitariá entre 3 e 5 milions d’annadas per tornar aver la biodiversitat actuala. Entre 5 e 7, la que i aviá abans de l’aparicion del genre Homo. E tot aquò se produirà dins los 50 ans venents.

“Un còp èra, l’òme demorava sus una planeta de gigants; de tatós gigants, de cèrvis gigants, de vibres gigants… çò soslinhèt Jeans-Christian Svenning, d’aquela còla. Ara demoram dins un Mond de mens en mens ric d’espècias mamifèras gigantas. Los solets que ne demòran, los rinocèros e los elefants, son en grèu perilh d’escantiment real”.

Totun, l’estudi tanben desvolopèt qualas son las espècias en perilh mai grand d’escantiment per las ajudar e assajar d’arrestar aqueles escantiments. “Un fach qu’après serà de fòrça mal regenerar”, çò diguèt Svenning.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion