La majoritat de pargues nacionals de la planeta pòden èsser visitats. Normalment son proprietat d’un govèrn, malgrat que i a cèrts païsi on los govèrns nacionals daissan la gestion del pargue a d’entitats politicas pus pichonèlas, com ara las regions o las províncias.

Yellowstone es lo pargue estatsunitenc mai ancian del mond pr’amor que dubriguèt pòrtas en 1872. Alavetz no èra considerat un pargue nacional mas o èra de biais practic. Lo pargue nacional mai ancian d’America seriá la Resèrva de Bòsc de Main Ridge (en Trinitat e Tobago), que foguèt fondat en 1776. En Àsia lo pus ancian es la Montanha de Bogd Khan Uul fondat en 1778. En Canadà lo pargue mai ancian es de 1911.

Segon l’UICN o Union Internacionala per la Conservacion de la Natura, un pargue nacional es totjorn un airal protegit. Uèi i a 6.555 pargues nacionals al mond e encara se discutisson quinas caracteristicas an. Lo màger pargue nacional del mond es lo Pargue Nacional del Nòrdèst de Groenlàndia, fondat en 1974 e qu’a 972.000 km2.

De caracteristicas pròprias

En 1969 l’UICN confirmèt quinas caracteristicas deviá aver un pargue per èser considerat coma nacional; l’ecosistèma pòt pas èsser estat cambiat per l’uman, pòt pas jamai èsser explotat e pòt èsser visitat. En 1971 creèt de nòvas caracteristicas; l’airal protegit a d’aver almens 1.000 ectaras, demorar protegit, aver de personal per lo suenhar e que las siás resorças naturals demòren enebidas a totes. Aital avèm de pargues mondials coma lo Pargue nacional de Soïssa, los Everglades, lo pargue de Koli en Finlàndia, e d’autres.

En Austràlia los pargues nacionals normalment son dirigits pel govèrn estatal e sonque 6 d’aquestes son dirigits per govèrns provincials. Çò de meteis se debane als Païses Basses e tanben en Canadà. En Olanda e lo Reialme Unit pas totas son reconeguts per l’UICN e pas totes los airals d’un pargue nacional son considerats coma “nacional” pr’amor d’aquò. Segon l’UICN alara cal parlar de resèrvas e pas de pargues nacionals.

En 1735 lo govèrn de Nàpols protegiguèt Procida. Fins alara èra estada una resèrva de caça reiala. Dempuèi foguèt devessit en d’airals ont encara se podiá caçar e d’autres on s’i podiá pas. En 1810 lo poèta Wordsworth descriguèt lo Districte del Lac coma un lòc de la nación on totes podián gausir, e encara en la década de 1830 lo pintor Catlin demanèt que lo luòc ont demoravan los indians deviá èsser protegit de manièra urgent.

En 1832 lo president estatsunitenc Andrew Jackson assajèt de protegir 4 airals d’Arkansas. E capitèt. La lei ne parlèt coma d’una resèrva e pas d’un pargue nacional. Foguèt pas contrarotlat pel govern d’estats Units fins a l’an 1877. De figuras istoricas coma Abraham Lincoln, Laurance Rockefeller, Theodore Roosevelt, John Muir e Lady Bird Johnson  son uèi coneguts per aver trabalhat totjorn per la defensa de la fauna e la flòra d’aquel país.

En 1864 lo president estatsunitenc Abraham Lincoln balhèt las tèrras de la Val de Yosemite e las sequòias gigantas de Mariposa Grove a l’estat californian. Caliá o acceptar se èra creat un pargue public protegit.  Caliá conservar las tèrras durant 10 ans e se aquò èra ben fach se podiá renovelar l’acòrdi. Mas pas totes foguèron d’acòrd e pr’açò foguèt creat lo Pargue Nacional de Yellowstone mas ara contrarotlat dirèctament pel govèrn dels Estats Units.

Uèi Yellowstone es, a mai del primièr pargue federal estatsunitenc, tanben lo primièr pargue nacional mondial. Ja i aviá resèrvas a Euròpa e Àsia mas èran pas protegidas al 100% car encara s’i podia caçar, com lo Bòsc de Fontainebleau, fondat en 1861.

Lo territòri ont èra Yellowstone èra federal, e lo contraròtle del meteis foguèt dirigit dirèctament pel govèrn d’Estats Units. De conservacionistas, politicians e lo camin de fèrre i ajudèron. Puèi, Theodore Roosevelt e d’autres demanèron de leis nacionalas per lo protegir. Lèu foguèt considerat coma un vertadièr tresaur nacional. Foguèron persguits los braconaires e qui voliá i demorar.

Segon l’escrivan estatsunitenc Wallace Stegner, un “pargue nacional es çò de melhor qu’an creat jamai los estatsunitencs. Es plan estatsunitenc e plan democratic e un miralh ont vesèm çò de melhor e de pejor de nosautres”. Pasmens, lo Pargue Nacional de Mackinac foguèt considerat coma lo primièr nomenat ja coma pargue nacional en 1875, que perdèt la categoría de pargue nacional en 1895.

Lèu foguèt tanben creat lo Pargue Nacional Reial en Austràlia, a Nòva Galas del Sud en 1879 qu’encara demòra uèi lo jorn. En 1885 arribèt lo pargue Nacional de Banff, en Canadà. Argentina foguèt lo tresen país del mond a l’ora de crear pargues nacionals pr’amor que creèt lo pargue Nacional de Nahuel Huapi en 1934.

A Euròpa foguèron creats 9 pargues nacionals a Suècia en 1909. Puèi arribèt Soïssa en 1914. Russia aguèt pas cap pargue nacional fins a l’an 1971 quand l’URRS creèt lo Pargue Nacional de Lahemaa. En Africa lo rei Albèrt Ir de Belgica creèt lo pargue Nacional de Virunga en 1925 e sonque un an aprés los ingleses fondavan lo Pargue Nacional de Kruger, un espandiment de la Resèrva de Caça de Sabie, fondada en 1898.

Aprés la segonda Guèrra Mondiala foguèron creats fòrça mai pargues nacionals: Al reialme Unit, se creèt lo Pargue Nacional de Peak District en 1951. Fasiá mai de 70 ans que los britanics o demanavan. Abans de 10 ans foguèron fondats 10 mai sonque en aqueste país.

En 2010 Euròpa aviá 359 pargues nacionals. Lo primièr pargue nacional francés foguèt lo de Vanoise, als Alps occitans, creat en 1963. Kilimanjaro foguèt creat en 1977. Encara en 1989 los chineses creèron la resèrva naturala nacionala de Qomolangma, en Tibet, un pargue qu’a 3.3381 ectaras e es considerat mai un pargue mondial e non un pargue nacional pr’amor de las siás gigantassas mesuras. Aqueste pargue includís las montanhas Chomolangma (Everest), Makalu, Lhotse e Cho Oyu, 4 de las 6 montanhas pus nautas de la planeta.

La Redaccion

Fotografia principala: Samoa estatsunitenca. U.S. Department of the Interior/CC

En 1865 es confederats deth generau Johnston se rendèren ara armada federau deth generau Sherman. Ère eth 17 d’abriu e maugrat qu’eth generau Lee se siguesse rendut hège ueit dies, eth president des Estats Confederadi d’America, Jefferson Davis, sajèc forçar un darrèr acòrd politic.

Es fòrces confederades encara contaròtlen pro de territòri e mantien pro d’eficacitat militara entà reméter en causa qu’era rendicion de Lee age metut punt e finau ath pejor conflicte qu’America visquec dempús dera sua independencia en 1776. Damb Johnston i a encara 89.270 soldats damb capacitat de combàter en Carolina deth Sud, Geòrgia, Florida, Texas.

Vertat ei que Grant a envadit toti es estats sudistes deth Mississipí. Vertat ei que Richmond, eth caplòc confederat, ei cadut. Mès segon Davis encara se pòt hèr qu’era guèrra contunhe annades tà sajar d’auer un acòrd politic. Davis ei damb Johnston e vò pactar condicions militares mès tanben politiques. Sherman, eth generau blu dobte, hè tres dies que Lincoln a estat assasinat en Washington.

Ua patz luenhana?

Atau, Johnston e Sherman pacten: es armades confederades s’auràn de dissòlver e es Estats deth Sud seràn arreconegudi e se respectarà toti es drets politics e civius. Davis ei content mès en Washington eth comandant en cap des fòrces federaus, Ulysses S. Grant , tanben vò guanhar era patz: en acòrd sonque s’i includiràn ahèrs militars.

Eth president dera Confederacion s’embestie e prepause a Johnston repréner era guèrra; cau dissólver era infanteria sudista e començar ua guèrra de guerrilhes damb era cavaleria. Mès Johnston compren qu’era guèrra ja ei perduda.

Pr’amor d’aquezò, eth 26 d’abriu se tornen a amassar Sherman e Johnston. Ara es tèrmes der acòrd son puraments militars; cau deishar es armes e liurar es propietats publiques dera armada confederada, e signar ua declaracion jurada que jamès preneràn es armes contra eth govèrn des Estats Units.

Damb aquerò, Richard Taylor rend es tropes confederades en oèst deth Mississipí, en Alabama. Eth 26 de mai se renderàn tanben es fòrces confederades mès ath oèst, e entre eth 12 e eth 13 de mai en Texas, apròp dera frontèra mexicana se produsirà era darrèra batalha dera guèrra de secession americana: Palmito Ranch, damb victòria sudista.

Eth 23 de junhsèga (julhet, NdC) eth generau cherokee Stand Watie serà eth darrèr generau sudista qu’es rendís as federaus. Era darrèra vila que se renderà serà Galveston, en Texas. Mès era darrèra unitat serà eth vaishèth confederat CSS Shenandoah, que se liurarà eth 4 de noveme as anglesi.

Non i aurà jutjaments ne expropiacions collectives. Es soldats conservaràn es sues armes cuertes e es sòns shivaus entà trabalhar es tèrres. Davis passèc dus ans en preson mès atenhec eth perdon incondicionau en 1868 e jamès tornèc a participar ena vida politica americana. Lee se retirèc a víuer enes sues propietats a on suberviuerie enquia 1870.

E Johnston, eth generau sudista ? Se dediquèc as sòns negòcis privadi e lèu se convertic en president dera companhia ferroviària d’Arkansas. Viuec enquia 1891. En 1958 eth Congrés american arreconeisherà a mès de 500 veudes eth dret a crubar ua pension. Eth Sud auie perdut era guèrra mès eth Nòrd tanben auie guanhat era patz.

Christian Andreu