Las darrièras donadas d’aquesta lenga de Paraguai confirman que, uèi, i a mai de 5 milions de personas que parlan lo guaraní e aquò es lo 70% de la populacion d’aquel l’estat. Encara mai important, d’aqueles 5 milions de parlaires, un 37% son monolingües en guaraní. Un autre 34% son bilingües e al moment actual sonque demòran un 26 % dels abitants de Paraguai que parla pas lo guaraní e que sonque parlan espanhòl. Mas mai enlà de Paraguai, lo guaraní tanben es parlat en cèrts airals d’Argentina, Bolivia e encara lo sud-oèst de Brasil.

L’an 1992 foguèt un an plan especial per la comunautat guaraní. I aguèt e foguèt votada una nòva constitucion que confirmèt que lo guaraní èra lenga oficiala que deviá èsser (e aital se debanèt) desvolopada a travèrs de la lei de Lengas de Paraguai (passada en 2010). Des d’alara lo guaraní e l’espanhòl son las doas lengas oficialas d’aquel estat american.

Una lenga pel futur

L’Acadèmia de la Lenga Guaraní (Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ) es l’organisme que regula la gramatica e lo lexic del guaraní. E la Secretaria de Politicas Lingüisticas es lo ministèri qu’a coma tòca projectar la lenga guaraní al futur. Pr’açò trabalha amassa amb l’Acadèmia del Guaraní, car la tòca finala es espandir la lenga fins al 100% de tota la populacion de Paraguai.

Lo guaraní es doncas una lenga amb un grand succés e tanben un grand avenidor. Totes los documents de l’estat devon èsser en guaraní (e o son) e los jutjes an l’obligacion d’escotar e comprene çò que dison lors parlaires. Tot aquò malgrat qu’a la capitala, Asuncion, a mai de las grandas vilas, la majoritat de la populacion encara parla sonque espanhòl.

Pasmens, la tòca actuala es l’escòla. Lo guaraní es la lenga veiculara a totes los nivèls. Es dins un sistèma escolar amb dos modèls; un pels parlaires de guaraní e l’autre pels parlaires d’espanhòl.

Malgrat la bona situacion de la lenga, los parlaires de guaraní tanben an problèmas: i a fòrça distància tre lo guaraní academic e encara lo jopara (una mescla que i a en carrièras). Pr’amor que fòrça votzes dison que lo guaraní academic es plan malaisit.  Benlèu lo jopara es mai usat als mèdia. D’efièch i a centenars de ràdios ont es parlat lo guaraní e lo jopara.

A la television, per contra, lo guaraní es utilizat en força programas nacionals, mas pas totjorn e i a pas cap canal monolingüe guaraní. Tanben i a jornals coma Crónica o Popular qu’an plusors paginas en guaraní. A las rets socialas lo guaraní patiguèt un espandiment estonant, mai que mai a Tik Tok.

Uèi doncas es una lenga indigèna que patís pas cap menaça grèva pr’amor del naut nombre de parlaires. Mas encara i a problèmas pels abitants que demòran pas a las vilas mas que i migran. En fòrça familhas la transmission lingüistica se trinca quand aquò se debana. Se la lenga pòt trincar l’idèia que la restaca amb la pauretat lo sieu futur serà plan positiu, plan positiu.

La Readccion

Imatge principala: nerdy girl/CC

Lo canal a coma nom Uvagut TV (que vòl dire La Nòstra TV) e foguèt creat per la Television Independenta de Nunavut (NITV) amb la tòca de protegir e ajudar a espandir la lenga dels inuits, lo inuktitut, a mai de reviscolar aquela lenga entre totes los abitants dels diferents estats canadians, e Groenlàndia e Alaska on son parlats coma pròpris los desparièrs dialèctes que forman la lenga inuktitut.

La prevision oficiala d’NITV es arribar a mai de 610 000 personas que ja confirmèron que volián recebre las emissions en tot pagar una quota. Mas la tòca seriá arribar a mai populacion pr’amor qu’una de las tòcas d’aquela television inuit seriá la de promoure e espandir la cultura inuit a travèrs de la sieuna lenga.

Per aquò Uvagut TV realizarà d’emissions amb de tematicas divèrsas e centradas sustot en de filmes, art, notícias e cultura inuits. Se pensa que lèu aquela television poiriá arribar a mai d’ostals inuits amb una programacion de 24 oras en lenga inuktitut a travèrs dels diferents servicis de television per cable o encara a travèrs del satellit.

Sonque un canal mai

Canadà a uèi lo jorn mai de 762 canals de television e Uvagut TV ne seriá sonque un mai. Pasmens, lo vam d’aufrir totas las emissions en lenga inuktitut entraïnèt lèu lèu una creissença de la preséncia de lengas indigènas canadianas en mai d’un 500%, un fach que foguèt valorat de manièra positiva per tota la comunitat indigèna en general e inuit en particular.

De soslinhar que l’inuktitut es un dels quatre grands ensembles dialectals de la lenga inuit a mai de l’inupiaq, parlat en Alaska, l’inuktun, parlat al nord-oèst canadian e lo kalaallisut , parlat en l’illa de Groenlàndia. “I a de vielhs que demorèron mai de 20 annadas per aquò veire , çò diguèt Lucy Tulugarjuk, director d’Uvagut TV. Volèm que siá un tresaur pels  inuits pr’amor que volèm tornar far alendar tornarmai los ostals inuit amb una bona programacion en lor lenga e totalament una programacion nòva”.

A mai, Uvagut TV menarà una programacion en inuktitut e pendent mai de cinc oras d’aquela serà pels mainatges dels ostals del nòrd artic en aquela polida lenga. E serà utilizat aquel dialècte, mas que tanben i aurà la preséncia d’autres dialèctes parlats uèi lo jorn sonque per de minoritats e considerats en una situacion pus grèva. L’inuktitut es parlat uèi per mai de 30 000 personas e totes los dialèctes inuit amassa per pus de 80 000 personas. E òm pensa que la creacion d’un canal televisiu en aquela lenga indigèna es una tras que bona notícia per aquela comunautat que poiriá ajudar plan a reviscolar aquela lenga.

La Redaccion

Es drons trapèren es traces d’aquera vila indigèna en un rancho e semblarie auer mès de 400 annades pr’amor que i a un testimòni escrit des espanhòus que visitèren er airau en 1601 e qu’aurien nomentat aquera vila coma Etzanoa. Er estudi, que confirmèc eth descorbiment arqueologic siguec publicat peth arqueològ Jesse Casana e d’auti collègues sòns ena revista scientifica online American Antiquity.

Eth descorbiment qu’ei fòrça important a nivèu arqueologic pr’amor que, se aquera vila siguesse, fin finau, Etzanoa, serie era vila indigèna mès grana jamès trapada ath nòrd de Mexic. Era soleta excepcion ne serie Cahokia, ua auta vila indigèna que siguec trapada ja hè temps en estat d’Illinois, fòrça mès ath nòrd e on demorèren mès de 20 000 indigènes entre es annades 1050 e 1150.

Segontes era arqueologia tradicionau es comunautats ancessores des Wichita actuaus aurien viscut entre Kansas e eth nòrd d’Oklahoma entre es annades 1425 e 1650 e pr’açò, quan es espanhòus aurien visitat er airau en sègle XVII e aurien descrit era vila d’Etzanoa.

Eth descorbiment includís un mur de tèrra de 2 mètres d’amplada que formarie un semicercle ath long de 50 mètres. Aguest serie similar a d’auti cinc cercles trapadi en 22 vilatges tradicionaus des Wichita ja descorbidi entre es rius Little Arkansas e Smoky Hill e situadi a 230 quilomètres ath nòrd d’aguest descorbiment.

Ua tecnologia susprenenta

Segontes es arqueològs que confirmèren aqueth descorbiment hèt per drons, serie un nau cercle hèt pes ancessors des Wichita e qu’a un naut valor arqueologic, çò confirmèc Donald Blakeslee, dera Universitat Estatau de Wichita.

“Es drons pòden cambiar totauments era nòsta abilitat ara ora de trapar luòcs arqueologics, çò diguec Douglas Banforth, dera Universitat de Colorado Boulder. Damb eri podem trapar on sigueren bastides cases e murs que nosati non podem jamès trapar”.

Totun, es arqueològs non saben encara era foncionalitat d’aqueth mur ath torn d’aquera vila indigèna. Poirie èster enta protegir era vila coma un luòc ceremoniau, on i auien es elits sociaus o un luòc d’amassada quan es ancessors des Wichita èren atacadi. En mès d’açò Blakesleee e es auti arqueològs tanben trapèren diuèrsi objèctes tradicionaus des Wichita, utís de pèira e tanben utís entà codinar, a mès de diuèrses pèces hètes pes espanhòus deth sègle XVII. Tanben sigueren descorbits dus horats qu’aurien ajudat a delimitar bèri uns pujaus laguens era vila. Mès qu’era erosion aurie destruït e ja non son visibles. Solament ac pòden trapar es drons.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita