Hè dus milions d’annades ei quan es scientifics díden que comencèc un nau periòde nomenat eth Quaternàri (hè 1,8 milions d’ans). Siguec un periòde fòrça cuert comparat damb era epòca anteriora, eth Terciàri. Se aguest auie demorat enquia 63 milions d’annades, era naua edat solament a demorat 1,8 milions d’ans. E, maugrat qu’eth Quaternàri siguec solament era fin dera edat anteriora ei quan i neishèren naues espècies animaus que, entà nosati, siguèren clau, pr’amor qu’ei quan apareishèren es ancessors dera espècia umana. E pr’açò calec diferenciar andues edats.

Es causes d’aguesti cambis geologics e climatics encara son un mistèri entara sciéncia. Pr’amor qu’encara ne son cercades es causes. Eth hèt ei qu’era planeta viec fòrça mès heireda. Segontes bèri uns scientifics, quan America spetentrionau tustèc damb America meridionau ei quan eth clima globau cambièc e açò poirie èster ua des causes d’aguest gran cambi climatic.

De hèt, siguec alavètz quan se trinquèc eth pas marin que i auie entre aguesti continents, e açò aurie modificat es corrènts oceanics de tota era planeta; i auèren cambis enes masses d’aire superior e açò provoquèc un enfonsament des temperatus globaus en mon.

Cicles climatics permanents

Era temperatura dera planeta depen tostemps dera quantitat de calor qu’era Tèrre recep deth Solei. Açò a coma causa era distància entre nòsta planeta e eth Solei. Er ais de rotacion dera planeta tanben cambièc diuèrsi viatges e açò tanben provoquèc cambis enes sasons annadères.

Hè dus milions d’annades neishèc ua naua edat heireda que serie acabada damb un periòde interglaciar. Cadun des cicles que patic era planeta durèc apuprètz 100.000 annades. Era darrèra glaciacion comencèc hè 120.000 ans e acabèc hè 10.000 annades. Açò vò díder que, durant mès de 100.000 annades, es temperatures sigueren enquia 4ºC inferiors as actuaus e segontes eth lòc encara mès (en Euròpa enquia 10ºC mens).

Alara Euròpa ère unida ad Asia ena zòna des Balcans, Itàlia tanben èra unida ad aguestes montanhes, Corsega damb Cerdenha e Sicília damb Itàlia. E es isles britaniques formauen part deth continent europèu pr’amor que mès gèu provoquèc tèrres fòrça mès baishes (enquia 120 mètres de nautada mens).

En d’autes lòcs dera planeta, es dus continents americans s’uniren, mès America tanben ère unida a Asia pr’amor d’un Estret de Bering sec. Fòrça isles tanben èren unides e donques i arribèren fòrça espècies naues de fauna e flòra. Quan aguesta epòca acabèc, eth gèu des pòls e de fòrça montanhes se des.hec e eth nivèu dera mar tornèc a pujar.

Se eth heired siguec favorable a naues espècies animaus gigantes que podien suportar ben eth heired pr’amor des sues bosses de grèish, quan acabèc eth heired fòrça d’aguestes espècies s’escandiren. Calec que fòrça d’autes se n’anèssen enquiath nòrd (o entàs montanhes mès  nautes) entà sajar de subervíuer. Siguec acíu on podèren subervíuer enquia aué.

Enes regions tropicaus es cambis tanben sigueren prigonds. Vieren mès heiredes mès tanben mès seques. I auec un cambi ena vegetacion qu’accelerèc eth cambi climatic e era evolucion animau e vegetau. Damb un clima mès sec, cèrtes espècies africanes gessèren dera sèuva, on ja non i auie mès neuridura, e siguec alara quan, en arribar ara savana africana, neihèren es prumèrs ancessors der òme; es ominins.

Un article de Christian Andreu

Fotografia principau: Ana Cotta/CC

D’auti continents, coma Austràlia, qu’abans auie arribat a èster unida damb d’auti continents com Índia o Antartida, acabèren eth sòn camin en tot demorar com un continent solet e aluenhat de tot. En emisfèri nòrd, eth gèu s’auie espandit fòrça per tot e açò non finirie enquiath començament dera epòca actuau, er Olocèn, hè sonque 10 000 annades. Siguec alavetz quan era temperatura globau dera planeta tornèc a pujar e quan era espècia umana auec ua oportunitat unica entà poder existir.

Aquera epòca glaciar non siguec era soleta qu’auie demorat era nòsta planeta. Ère era cincau. Aué demoram ua epòca entre dus edats glaciars e era pròplèu glaciacion non arribarà enquia diuèrsi centenats de milèrs d’annades, dilhèu milions. Justaments pendent era glaciacion deth Pleistocèn  eth gèu arribèc a caperar enquia 28 milions de Km2 e eth nivèu dera mar ère 150 mètres inferior ar actuau.

Pròp des glaciars non i auie lèu vida. Sonque liquèns sus es arròques e arren mès. Eth tèrra que non auie gèu tanben ère gelat pes baishes temperatures. Er environament, mès ath sud deth gèu, ère tondra damb pògui bòsqui, que rapidaments vengueren sonque liquèn, mossa, èrbes e conifères.

Ua auta extincion massiua

Pendent aquera darrèra glaciacion que visquec era planeta tanben i auec ua auta grana extincion d’animaus, sustot dera megafauna, que dilhèu siguec provocada directaments peth glaç. Es animaus que s’i adaptèren ac aueren de hèr damb un pelatge fòrça mès espés e quan eth glaç se n’anèc non podèren suportar es naues nautes temperatures. E es mamuts, es rinocèros lanuts, es rèns e bòs muscats desapareisheren dera majoritat de lòcs on abans n’i auien auut milèrs e milèrs.

Era causa der augment des mesures d’aqueri animaus siguec fisica: un animau petit pèrd mès calor qu’un aute qu’ei mès gran. Atau, eth mamut lanut arribèc a hèr enquias 3 m de naut. En Sicília, ena madeisha epòca, i aueren elefants que non arribauen ath mètre de nautor pr’amor dera calor. Er elefant african d’aué, totun, serie era excepcion ad aquera lei naturau. Totun, que damb es sues aurelhes pòt aumentar un 20% era sua superfícia corporau.

En lòcs com Austràlia i auien cangorós gigants de 3 m e uombats de mès d’1 mètre. E encara i auien audèths gigants com eth audèth gigant de Madagascar, que pesaue enquia 1 tona. En Naua Zelanda tanben i viuien es moes, audèths qu’arribauen ben as 3,5 m de nautada.

En continents com Africa o eth sud europèu i auien milèrs d’Equus, er ancessor mès modèrn deth shivau d’aué. E, amagadi en es darrères sèuves africanes i auien ues creatures que mès endeuant auràn eth besonh de gésser entara sabana, entà camp dubèrt, entà cercar mès minjar. Serà ací on traparàn ua naua dièta e poiràn subervíuer, maugrat es dificultats. E Evolucionar. Eth nòm d’aquera espècia, qu’ei coneishuda per toti: australopitecids.

Quan eth gèu se n’anèc, neishec eth món actuau e era nòsta espècia podèc espandir-se fòrça. Er Olocèn ei ja era planeta qu’era nòsta espècia coneish aué. Aqueri èsters aloenhadi èren es nòstes mès dirèctes ancessors. Mès aquerò, que ja ei tota ua auta istòria, vertat ?

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

D’auti continents, coma Austràlia, qu’abans auie arribat a èster unida damb d’auti continents com Índia o Antartida, acabèren eth sòn camin en tot demorar com un continent solet e aluenhat de tot. En emisfèri nòrd, eth gèu s’auie espandit fòrça pertot e açò non finirie enquia eth començament dera epòca actuau, er Olocèn, hè sonque 10 000 annades. Siguec alavetz quan era temperatura globau dera planeta tornèc a pujar e quan era espècia umana auec ua oportunitat unica entà poder existir.

Aquera epòca glaciar non siguec era soleta qu’auie demorat era nòsta planeta. Ère era cincau. Aué demoram ua epòca entre dus edats glaciars e era pròplèu glaciacion non arribarà enquia diuèrsi centenats de milèrs d’annades, dilhèu milions. Justaments pendent era glaciacion deth Pleistocèn  eth gèu arribèc a caperar enquia 28 milions de Km2 e eth nivèu dera mar ère 150 mètres inferior ar actuau.

Prèp des glaciars non i auie gaireben vida. Sonque liquèns sus es arròques e arren mès. Eth tèrra que non auie gèu tanben ère gelat pes baishes temperatures. Er environament, mès ath sud deth gèu, ère tondra damb pògui bòsqui, que rapidaments vengueren sonque liquèn, mofa, èrbes e conifères.

Ua auta extincion massiua

Pendent aquera darrèra glaciacion que visquec era planeta tanben i auec ua auta grana extincion d’animals, sustot dera megafauna, que dilhèu siguec provocada directaments peth glaç. Es animals que s’i adaptèren ac aueren de hèr damb un pelatge fòrça mès espés e quan eth glaç se n’anèc non podèren suportar es naues nautes temperatures. E es mamuts, es rinocèros lanuts, es rèns e bòs muscats desapareisheren dera majoritat de lòcs on abans n’i auien auut milèrs e milèrs.

Era causa der augment des mesures d’aqueri animals siguec fisica: un animal petit pèrd mès calor qu’un aute qu’ei mès gran. Atau, eth mamut lanut arribèc a hèr enquias 3 m de naut. En Sicília, ena madeisha epòca, i aueren elefants que non arribauen ath metre de nautor pr’amor dera calor. Er elefant african d’aué, totun, serie era excepcion ad aquera lei naturau. Totun, qu’amb es sues aurelhes pòt aumentar un 20% era sua superfícia corporau.

En lòcs com Austràlia i auien cangorós gigants de 3 m e uombats de mès d’1 mètre. E encara i auien audèths gigants com eth audèth gigant de Madagascar, que pesaue enquia 1 tona. En Naua Zelanda tanben i viuien es moes, audèths qu’arribauen ben as 3,5 m de nautor.

En continents com Africa o eth Sud Europèu i auien milèrs d’Equus, er ancessor mès modèrn deth shivau d’aué. E, amagadi en es darrères sèuves africanes i auien ues creatures que mès endavant auràn eth besonh de gésser entara sabana, entà camp dubèrt, entà cercar mès minjar. Serà ací on traparàn ua naua dièta e poiràn subervíuer, maugrat es dificultats. E Evolucionar. Eth nòm d’aquera espècia, qu’ei coneishuda per toti: australopitecids.

Quan eth gèu se n’anèc, neishec eth món actuau e era nòsta espècia podèc s’espandir fòrça. Er Olocèn ei ja era planeta qu’era nòsta espècia coneish aué. Aqueri èsters lonhans èren es nòstes mès dirèctes ancessors. Mès aquerò, que ja ei tota ua auta istòria, vertat ?

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita