Segon qualques estudis, lo francés a mai de 67 milions de parlaires dins l’estat francés. En defòra, lo francés es parlat per mai de 260 milions de personas en Belgica, Senegal, Luxemborg o Gabon. Mas es la sola lenga parlada oficiala dins aquel estat. Mas i a un estudi que dessepara las lengas parladas dins l’estat francés en dos grands grops: de lengas estrangièras tanben parladas dins d’autres païses e de lengas pròprias parladas dins de territòris respectius.

La lenga mai parlada après lo francés

La lenga mai parlada a l’estat francés après lo francés es l’arabi, que seriá parlat per aperaquí 4 milions de franceses d’un biais jornadièr. Es la resulta de la migracion que i aguèt après la Segonda Guèrra Mondiala e que cambièt la societat francesa totalament. Car de centenats de milièrs d’algerians o d’africans de las ancianas colònias causiguèron de se n’anar dins l’estat francés per assajar de viure una vida melhora.

E i a tantes parlaires d’aquela lenga que lo quite francés ne foguèt influenciat car i a mai de 3.000 mots franceses qu’an una origina aràbia, dont hammam, tambour, baroudeur o kiffer. Aquesta influéncia comencèt pas al sègle XX car los istorians creson que ja s’entamenèt al sègle VIII, quand los arabis traversèron la peninsula Iberica e arribèron en Aquitània, a l’entorn de Tolosa e puèi en Provença. Mas tanben, de segur, i a d’autras lengas parladas dins l’estat francés après l’arabi, e que son autoctònas.

Segon aquel estudi, publicat en 1999, e conegut coma lo rapòrt Cerquiglini, dins l’estat francés i a fins a 75 lengas parladas que son pas lo francés, compresas totas las lengas parladas dins los territòris e departaments d’otramar. N’i a qualques unas que son un pauc ensenhadas dins las escòlas segon las regions. E la màger de totas aquelas es evidentament l’occitan, parlat en Nòva Aquitània mas tanben dins la region nomenada Occitània o encara en Provença, demest d’autres territòris.

L’occitan se pòt aprene segon lo dialècte, que siá lengadocian, provençal, niçard, gascon, auvernhat, gavòt o lemosin, e segon aquel estudi seriá parlat per mai d’un milion de parlaires. Apuèi, la lenga autoctòna mai parlada dins l’estat francés qu’es pas lo francés es l’alsacian, parlat per aperaquí 800 000 parlaires. E tanben n’i auriá 700.000 que parlarián lo picard, del domeni d’oïl.

De remembrar que dins l’estat francés i a sonque una lenga oficiala, lo francés, e es utilizat pel govèrn, per l’administracion, per totes los mèdias e per l’escòla. Mas istoricament i aguèt e encara i a d’autras lengas autoctònas, sovent conegudas amb lo nom impròpri de «lengas regionalas», que tanben son d’elements del patrimòni cultural francés.

Aquestas lengas son divèrsas: i a l’occitan mas tanben lo breton, una lenga cèlta, l’alsacian e lo moselan, lengas germanicas parladas en Alsàcia e Mosèla. Puèi, i a tanben la lenga còrsa, valent a dire la de Corsega. E lo basco, la lenga mai anciana d’Euròpa. Al sieu costat i a lo catalan, parlat en Catalonha Nòrd, e lo flamenc, una varianta del neerlandés (abans dich «olandés»)

En mai d’aquò tanben i a çò que los cercaires considèron coma de lengas minoritàrias pr’amor que son parladas sonque per qualques milièrs de parlaires, coma cèrtas lengas del domeni d’oïl. Disèm que son de lengas perque manifèstan una compreneson bassa entre lors parlaires e mai sián l’evolucion de la lenga d’oïl medievala: lo borgonhon-morvandiòt, lo normand, lo galò o encara lo valon.

Segon aquel meteis estudi, totas aquelas lengas contribuisson a la riquesa culturala e lingüistica de l’estat francés e las cal ajudar a subreviure s’òm vòl tanben veire aquelas polidas lengas parladas tanben al sègle XXII. Totun, soslinhem lo fach que lo francés es a l’ora d’ara la sola lenga oficiala dins l’estat francés e qu’aquò contunharà aital dins l’avenidor se i a pas de cambiament social, politic o cultural prigond.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Pendent la fin del sègle XVIII en Occitània (e en las províncias del Reialme de França amb lenga pròpria d’autras lengas), l’occitan èra la lenga parlada abitualament per la majoritat de la populacion. Amb lo començament de la Revolucion Francesa, quina posicion prendrián los revolucionaris davant la diversitat lingüistica?

Al començament, amb la tòca de transmetre los ideals revolucionaris a tota la populacion, e en pensant qu’un percentatge important de personas en aquela epòca comprenián pas lo francés, e per atraire totas las províncias als objectius de la Revolucion, foguèt acceptada la decision de tradusir totas las leis e las decisions del govèrn a totas las lengas parladas. En Provença los defensors de la Revolucion utilizavan la lenga occitana abitualament als sieus discorses.

En seguint aqueles objectius d’arribar a tota la populacion, foguèron creats una sòrta de “talhièrs de traduccion” encargats d’aquela foncion, que comencèron a tradusir los tèxtes revolucionaris. Mas abitualament aquelas traduccions èran pas editadas, e existís pas de constància de la siá difusion dins las respectivas províncias.

Mas una sèria de factors entraïnèt lo cambiament d’orientacion de la Revolucion envèrs las lengas provincialas. En lo cas occitan, las diferéncias existentas entre las divèrsas modalitats de lenga dins lo territòri e l’abséncia d’un modèl unic estandard provoquèt de discussions sus quina modalitat deviá èsser utilizada o se èra necessari far divèrsas de traduccions a l’occitan.

Bertrand Barère de Vieuzac presentèt a la Convencion l’an 1794 un document titolat “Sur les idiomes” ont exprimissiá la siá preocupacion per las despensas ocasionadas per las traduccions pendent los ans anteriors. E e mai se èra nascut en Bigòrra (ont en aquela epòca gaireben totes parlavan en occitan), comentava en aquel rapòrt amb un evident ton mespresaire que “nos cauen pas manténer aqueles parlars barbars e aqueles idiòmas que pòdon solament èsser utils als fanatics e als contrarevolucionaris”. Tota una declaracion d’intencions.

De lengas consideradas provincialas

Qualqu’unes sectors revolucionaris comencèron a difondre l’idèa del tradicionalisme monarquic qu’èra jonch al concèpte de las províncias. Aquelas unitats territorialas èran estadas definidas pendent l’Ancian Regim monarquic, e èran “enemigas evidentas” de las idèas de la Revolucion. E èran tanben contràrias als principis revolucionaris las siás lengas. A la meteissa Provença e en Tolosa apareguèron de grops contraris a la Revolucion qu’apiejavan las siás tèsis amb la defensa del tradicionalisme provincial. A Tolosa foguèron editats de tèxtes en criticant la Revolucion en lenga occitana.

Amb aquela situacion, la Revolucion difondèt l’idèa de la necessitat d’una unica lenga comuna, en basant los concèptes d’egalitat e frairesa entre los ciutadans en un uniformisme lingüistic, ont solament una lenga, la francesa, èra l’unica bona e adaptada per bastir la nòva societat (quitament a nivèl mondial) que la Revolucion creava. En aquel contèxt, las lengas provincialas, contra-revolucionàrias, avián pas un luòc, e caliá començar un procès de substitucion. Naturalament, lo nòu estat deviá pas subvencionar ni apiejar aquelas lengas.

L’abat Henri Grégoire, aviá publicat tanben abans , l’an 1790, un tèxt titolat “Relatif au patois” ont exprimissiá la necessitat de luchar contra las lengas provincialas. Mas l’an 1794, en un discors davant la Convencion, exigissiá aquela nòva politica envèrs aquelas lengas, amb la desencusa dels beneficis e la frairesa que poiriá produsir aquela unitat lingüistica.

La posicion de la Revolucion èra fòrça negativa envèrs la diversitat lingüistica francesa, mas una question es evidenta. Se la Revolucion aguès pas existida, aquelas lengas aurián aguda una istòria pendent los dos darrièrs sègles melhor jol regim monarquic?

Segurament s’aurián produsidas pas de diferéncias significativas. Jos l’Ancian Regim, las lengas provincialas avián pas la consideracion d’oficialas (a l’excepcion del Bearn). Lo Tractat de Villers-Cotterêts de l’an 1539 impausava la lenga francesa en totes los actes administratius del reialme e l’an 1700 se decretava un edicte qu’enebissiá l’usatge de la lenga catalana al Rosselhon e la Nauta Cerdanha.

La Revolucion solament intensifiquèt e defendèt amb lors arguments una politica d’uniformisme lingüistic qu’èra practicada per la monarquia francesa.

Un article de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.