Un grand estudi internacional avertís ara que los bòsques son contrarotlats de mai en mai per d’arbres de creissença rapida, del temps que los arbres de creissença lenta, que mantenon l’equilibri dels ecosistèmas, desapareisson. Lo fenomèn pòt cambiar fòrça la forèst e la far venir mens divèrsa, mens resilienta e mens capabla de protegir la planeta davant lo cambiament climatic.

Los arbres son essencials per la vida sus Tèrra. Absorbisson e emmagazinan de CO₂, e sostenon d’animals, dont d’insèctes, e de campairòls, regulan lo cicle aqüatic e balhan de ressorsas coma  de fusta, de noiridura e d’ombra refrescanta pendent la sason cauda. Mas ara son a mand de cambiar. E òc,  pr’amor que fòrça ecosistèmas boscassièrs s’uniformizan, pèrdon de biodiversitat e son mens resilients. L’estudi es estat publicat dins lo numeric Nature Plants.

L’estudi afirma que los bòsques de nòstra planeta poirián lèu cambiar pendent los decennis venents. Cèrtas espècias d’arbres de creissença rapida son mai e mai abondosas. D’aquel temps, los arbres de creissença lenta poirián riscar l’extincion. Jens-Christian Svenning, del Centre per la Dinamica Ecologica dins una Biosfèra Nòva (ECONÒVO) de la Fondacion Nacionala Danesa de Recèrca, de l’Universitat de Biologia d’Aarhus, ditz que la situacion es alarmanta. Lo dangièr que corron los arbres dins de regions isoladas e pichonas es uèi màger.

Espècias Unicas

«Son d’espècias unicas, que demòran dins de regions tropicalas e subtropicalas, ont la biodiversitat es màger. Quand las espècias localas desapareisson, se crèa un void que las espècias estrangièras pòdon pas emplenar d’un biais aisit malgrat que sián de creissença rapida e amb una màger capacitat d’espandida», çò afortís Svenning

Las espècias mai mençadas uèi son los arbres de creissença lenta. Segon Svenning, aquel tipe d’arbres a sovent de fuèlhas espessas, de fusta densa e una longa esperança de vida. «Son l’esqueleta de l’ecosistèma boscassièr e balhan mai d’estabilitat, emmagazinan mai de carbòni e son mai resistents al cambiament climatic», çò apond Svenning.

Se lo cambiament climatic e l’esplecha boscassièra contunhan al meteis nivèl actual, la forèst favorirà los arbres de creissença rapida amb de fuèlhas mai leugièras e de fusta mens densa. Ne son d’exemples d’espècias coma l’acàcia, l’eucaliptus o encara lo píbol e lo pin. «Son d’arbres que se desvolopan plan, mas que son mai vulnerables a la secada, a las tempèstas, a las plagas e als còps de calor. Aquò fa de la forèst un luòc plan mens estable e mens eficient per emmagazinar lo carbòni a tèrme long», çò explica Svenning.

La recèrca soslinha tanben lo ròtle creissent de las espècias d’arbres naturalizadas, originàrias d’autras regions e qu’ara creisson d’un biais salvatge dins de nòus territòris. Gaireben lo 41 % d’aquelas espècias partejan de caractèrs coma la creissença rapida e de fuèlhas pichonas. Mas rarament capitan plan per manténer las foncions ecologicas dels arbres. « Dins los païsatges tocats per las perturbacions actualas, aquelas espècias causan mai de problèmas a la subrevivéncia dels arbres natius, pr’amor que competisson mai per la lutz, per l’aiga e pels nutriments», çò apond Svenning.

Las regions tropicalas e subtropicalas son las mai tocadas per l’omogeneïzacion dels bòsques. Dins aquelas zònas se crenh un nombre màger d’espècias d’arbres menaçadas. Segon aquel meteís cercaire, i a mai d’espècias de creissença lenta dins airals d’plan reduches. Se limitan a cèrtas zònas, e son mai vulnerablas e poirián desparéisser se l’abitat patís una crisi en causa d’espècias de creissença rapida. Per Wen-Yong Guo, de l’Escòla de Sciéncias Ecologicas de l’Universitat Normala de la China Orientala, a Shanghai, las espècias de creissença rapida naturalizadas contunharàn de s’espandir a l’escala mondiala pr’amor del cambiament climatic actual.

« Al meteis temps, i aurà mai d’espècias d’arbres naturalizadas e de creissença rapida adaptadas a un Mond cada còp mai perturbat. E dins la region septentrionala çò de mai probable serà l’invasion d’aquelas espècias lèu-lèu, çò diguèt Guo. La causa darrièra es l’activitat umana». « Lo cambiament climatic, la desforestacion, la silvicultura intensiva e lo comèrci global d’espècias d’arbres i contribuisson. Los arbres de creissença rapida son promoguts perque produson de fusta mai rapidament. Mas, ecologicament, son mai fragils e pòdon patir mai de malautiás», çò apondèt Wen-Yong Guo.

Segon aquel estudi, doncas, las espècias d’arbres de creissença rapida seràn mai presentas dins los ecosistèmas durant los decennis venents. E per aiçò cal protegir mai eficaçament las espècias de creissença lenta amb de melhoras estrategias de gestion boscassièra e priorizar la restauracion de l’environament. « Amb de nòus bòsques, cal metre mai d’enfasi sus las espècias raras de creissença lenta. Aquò rendriá los bòsques mai divèrses e resistents, çò diguèt  Svenning. Si que non lo mond boscassièr cambiarà lèu-lèu d’un biais definitiu».

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Fotografia principala: Mattlemmon/CC

Pasmens, l’imatge collectiva que totes avèm al cap e qu’es demorada aital pendent mai de 100 ans afirma que los dinosaures rugissián coma los mamifèrs predators (felins mai que mai). Mas se ja en aquela escasença (2016) se dubrissiá la pòrta a una paradòxa, ara ja se pòt començar a sospechar que los dinosaures avián pas jamai rugit. Pr’amor de la descobèrta recenta d’una nòva espècia de dinosaure chinés, que sembla que rugissiá brica.

Un pichon erbivòr bipède

L’espècia ara descobèrta se nomena Pulaosaurus qinglong e foguèt una ervibòr bipède de sonque 70 cm de longor. Lo nom fa referéncia a un drac que fa fòrça rambalh, pr’amor que Pulaosaurus s’escantilhèt ara fa 160 milions d’ans e aguèt una estructura vocala que situa l’espècia prèp dels aucèls modèrns mai que d’autras espècias predators coma T. rex pr’amor dels sons que fasiá.

La descobèrta foguèt publicada al numeric PeerJ e ja comencèt a provocar tornarmai una granda discussion dins la comunautat scientifica internacionala car lo fossil d’aquesta nòva espècia de dinosaure tanben inclutz l’organ de la laringe, çò qu’es plan rar de trapar en çò dels dinosaures. D’efièch, fins ara sonque èra estada trapada una autra laringe de dinosaure apertenent a l’espècia de Pinacosaurus, una espècia del Cretacèu. La tròba d’una segonda espècia amb aquel organ entraïnèt una granda discussion en la comunautat paleontologica.

Lo fossil de Pulaosaurus foguèt trobat a la formacion de Tiaojishan chinesa del Jurassic superior, a la província d’Hebei. Lo fossil èra plan conservat e pr’amor d’aquò los paleontològs poguèron tanben trobar de cartilags de la laringe qu’uèi sonque pòdon èsser restacats amb los sons que fan los aucèls.

Aquesta estructura suggerís que Pulaosaurus podiá produire de sons plan complèxes e qu’aquestes èran mai prèp del cant dels aucèls que non d’un rugit, çò que vòl dire qu’aquesta espècia roconava com fan uèi los aucèls modèrns mas que rugissiá pas. Los cercaires tanben trobèron dins l’esqueleta de l’espècia de rèstas de digestion o cololits qu’ajudaràna compréndre melhor la sieuna dièta.

Aital, e malgrat que los filmes estatsunitencs mòstran totjorn los grands rugits dels dinosaures, sembla de mai en mai qu’aquestes rugissián pas, mas que roconavan. La fauta generala de laringes aviá provocat aquela vision. Pasmens, Pulaosaurus suggerís qu’almens qualcunas espècias avián d’organs vocals plan complèxes e qu’èran plan mai semblables als aucèls modèrns e non pas als reptils modèrns. E disèm qualcunas espècias e pas totas pr’amor que de reptils modèrns coma los crocodils rugisson e roconan pas.

Alara, e se a la sèlva jurassica i avián pas de rugits mas sonque de sòns complèxes quand los dinosaures roconavan ? Ja i a cèrts cercaires que començan a sospechar com podián èsser aqueles sons e los restacan al son que fa lo casuari australian. Los aucèls son descendents dels terapòds ancians e lor son es produït per un organ nomenat siringe. Los reptils actuals usan la laringe. Se Pulaosaurus aviá ja un organ vocal desvolopat poirá soslinhar que lor abilitat a l’ora de cantar èra plan mai comuna que non se pensava abans.

Pasmens, los paleontològs pòdon pas conéisser lo son que fasiá Pulaosaurus pr’amor que lo fossil trapat aviá la maissera desformada. Mas aver una laringe aital benlèu poiriá voler dire que foguèt una espècia que cantava per defensar lo territòri o encara atreire una femela.

Aquò pòt far cambiar la vision qu’avèm totes dels dinosaures. Pulaosaurus lençava de sons de bassa intensitat sens obrir la boca, usats per se comunicar o avisar de dangièrs. En mai d’aquò, los cercaires creson que benlèu d’autras espècias tanben aguèron aquela laringe e benlèu cantar o roconar e pas rugir foguèt la norma generala en çò dels dinosaures.

Pulaosaurus es doncas un joièl paleontologic pr’amor d’aquela laringe. E podèm imaginar d’adrosaures amb de crestas al cap que podián lençar de sons rars e longs del còp que d’autras espècias coma Pulaosaurus lençavan de sons mai aguts. Benlèu las espècias pus pichonas roconavan coma los aucèls actuals e los sauropòdes lençavan de sons de plan bassa freqüéncia que los umans podèm pas escotar.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Segon Richard Curbin, que dirigiguèt aquel estudi, “l’estudi demòstra que la nòstra origina es plan mai complèxa de çò que pensavam pr’amor que i a desparièrs grops protagonistas desseparats pendent aperaquí 1 milion d’ans e trobats tornarmai per formar l’espècia umana”.

Aital, Homo sapiens auriá sortit pas d’un sol ancessor. Ja se sap que neandertalians e denisovans se crosèron amb nòstra espècia fa 50.000 ans. Mas l’estudi genetic demòstra que la mescla de gèns es plan mai anciana.  Aquela mescla se debanèt fa 300.000 ans e uèi avèm de gèns d’aquela mescla plan mai que de neandertalians o denisovans (aperaquí un 2% l’umanitat pas africana).

Lo 80% e lo 20% de nòstra espècia

Un grop desconegut es estat trobat. E balhèt fins al 80% del material genetic de nòstra espècia. L’autre grop balhèt lo 20%. Mas aqueste grop a un ròtle clau en lo desvolopament del cervèl e neuronal. Los cercaires usèron d’algoritmes per trobar de populacions ancianas. E foguèron descobrits los dos grops. Quan e com se trobèron e desseparèron. “Una d’aquelas espècias, quand se desseparèt de l’autra venguèt plan mai pichona e demorèt gaireben un milion d’ans per tornar a aver las mesuras qu’aviá abans, çò diguèt Aylwyn Scally, autor d’aquel estudi”.

Aital, nòstra espècia a los genòmas d’aquelas doas populacions. Mas los cercaires an pas podut trapar quinas espècias foguèron. «Homo erectus e Homo heidelbergensis demorèron en defòra d’Africa en aquela epòca e poirián èsser aquelas doas espècias, çò diguèron los cercaires”.

«L’imatge d’espècias que naisson dirèctament d’autras es plan simpla, çò diguèt Curbin. La mescla genetica a un ròtle clau a l’ora de definir nòvas espècias al reialme animal”. Ara cal estudiar mai aqueles gèns per trobar aquelas populacions de biais antropologic. Pr’amor qu’es una istòria plan mai complèxa de çò pensat fins ara. Per ansin, Homo sapiens sapiens aguèt un ancessor que foguèt l’ancessor de denisovans e tanben de neandertalians fa 750.000 ans. Mas son tres espècias desparièras e pas ancessoras l’una de l’autra.

La Redaccion

Los molluscs qu’an plan diferentas mesuras e fòrmas, mes lo son còs qu’ei sovent mofle, maugrat que tanben pòden aver un clesc dur entà se protegir deus predators. La majoritat qu’an un pè plan entà se moure. Que tròban sovent la neuritud dab lo son cap.

La majoritat de molluscs, totun, que son marins. Solament los bivalves e los gasteropòdes que demoran en aiga dolça. E los escargòlhs qu’an tostemps besonh d’umiditat. Aqueth tipe d’animaus son gasteropòdes e las ustras tanben que son bivalvas. Los lagasts e los calamars, d’un aute costat, que son cefalopòdes .

Tots los molluscs qu’an ua caracteristica comuna ; un mantèth que corbís la soa massa corporau. Qu’ei aqueth medeish mantèth que crearà lo clesc de l’animau. Ua part corporau plan importanta entà l’animau, pr’amor qu’ajudarà lo mollusc a se protegir se i a ua miaça.

Lo clesc que’s desvoloparà tostemps en tot lençar un liquide ric en saus mineraus que vad dur. Que cau soviéner que lo clesc venerà mei gran deu còp qu’ac hè lo medish animau. Se lo mollusc ei dejà vadut adulte e ne pòt pas créisher mei, çò de parièr que’s debanarà dab lo son clesc.

Molluscs marins

Lo clesc deus molluscs qu’ei tanben diferent segon l’espècia. Que n’i a que son redons e lis e autes que son en fòrma d’espirau o mei obèrts. Mes tostemps qu’an duas mieitats ligadas que son nommadas valvas. En çò deus calamars, per exemple, la valva qu’ei invisibla. E se non i a clesc, lo mantèth formarà ua cobèrta plan dura a l’entorn de l’animau entà lo protegir.

Que i a hèra molluscs que semblan de granas gotas viscosas. Mes dens an d’organes plan complèxes dont lo cervèth, lo còr e los ronhons. E, los musculs deu mollusc que l’ajudan a modificar la fòrma de l’animau dens e dehòra entà s’adaptar a l’espaci, se cau.

Au delà d’aquò, tots los molluscs qu’an, com avem dejà dit, un pè muscular dab ua tòca. Los calamars que desvolopèn aqueth pè dinc a aver tentacules, qu’ajudan lo calamar a caçar e capturar granas presas. Autes tipes de molluscs, per contra, qu’utilizan aqueth pè muscular entà se fixar a ua arròca. L’escargòlh per exemple, qu’usa aqueth pè entà se moure.

Los molluscs qu’an tanben ua radula. La radula qu’ei ua sòrta de lenga cobèrta per de petitas dents esmoladas. Qu’ei usada entà atirar neuritud petita, com algas. Mes non tots los molluscs usan la radula entà se neurir. Lo calamar qu’ei un exemple clar de l’usatge de la boca entà minjar las presas.

La majoritat deus molluscs que son plan aimats pr’amor que pòden estar menjats. Que son la hont principau de neuritud en las regions de la còsta de tots los continents de la planeta entad autas espècias, mes tanben entaus umans. Dilhèu pr’açò i a daubuas espècias – e dab la gigantesca populacion umana actuau de la planeta de mei en mei – que començan de vàder raras. Qualcunas espècias, en mei d’aquò, que son plan miaçadas e que poirén patir lèu l’escandilhament, pr’amor de la pèsca industriau actuau.

D’aqueras 100.000 espècias de molluscs que i a enqüèra uei au monde, 550 que son marinas o demoran au sable de la plaja. La majoritat qu’an un clesc en fòrma de trompa d’elefant. Autas espècias de molluscs, totun, mei de 70.000 espècias, que demoran a la mar, en aiga dolça o que son tanben terrèstras. La grana majoritat qu’an clesc o un cap e tentacules e usan lo pè muscular entà se moure.

Uei, urosament, e maugrat la gigantesca pression umana e lo cambiament climatic, enqüèra i a tanben mei de 15.000 espècias que son classadas com bivalves, la majoritat marinas, e 650 espècias diferentas de calamars e lagasts, un deus animaus mei intelligents de la planeta blua.

E enqüèra i a tanben mei de 550 espècias de quitons, que demoran dens l’ecosistèma marin o en los fluvis dab arròcas. Aqueth tipe de mollusc, totun, n’a pas uelhs e se neureishen, sustot, pr’amor deu sens deu tocar.

La Redaccion

Fotografia Principala: Elias Levi/CC

La descobèrta es estada publicada al numeric iScience. “Èra pas estada balhada l’importáncia de besonh als tigres de dents de sabre africans, çò diguèt lo paleontològ Alberto Valenciano, de l’Universitat de Complutense de Madrid”.

Doas nòvas espècias predatoras preïstoricas

Las doas nòvas espécias son Dinofelis werdelini e Lokotunjailurus chimsamyae. Dinofelis, d’un autre costat, tanben demorèt a China, Euròpa e America del Nòrd. Lokotunjailurus, per contra, sonque es estat trapat en Kenya e Chad. Aquò entraïna afirmar que visquèron pertot Africa fa entre 5 e 7 milions d’ans.

L’estudi tanben confirmèt un cambiament climatic a l’epòca qu’entraïnèt la creissença e evolucion mai rapida de cèrtas espècias de tigres de dents de sabre en Africa. Es la resulta de l’adaptacion dels meteisses a una savana dubèrta, que provoquèt aver de mai en mai pus velocitat.

Un autre grop de tigres de dents de sabre, pasmens, los Metailurini, confirmèt que tanben i avián de paisatges amb de forèsts, ont demoravan aquelas espècias. E doncas la region de Langebaanweg foguèt un environament mesclat fa 5.2 millions d’ans.

«Un environament de mai en mai sec e dubèrt poiriá aver entraïnat la naissença d’ominins de mai en mai bipedes, çò diguèron los cercaires. E la preséncia de tigres de dents de sabre tanplan provoca un environament pus complèx de çò qu’òm sospechava fins ara «.

Pels cercaires descobrir doas nòvas espècias de tigres de dents de sabre es pas cap suspresa pr’amor que l’amassada actuala de fossils de predators d’aquela epòca es encara gigantassa, çò diguèt lo paleontològ Romala Govender, dels Musèus Iziko en Africa del Sud. Cossí que siá, sonque balha una imatge plan mai drecha de la fauna e flora del luòc en aquela epòca.

La Redaccion

Es plan malaisit de balhar de chifras. Pasmens, comptar d’animals foguèt pas jamai un prètzfach considerat coma realista. Aumens pels umans. Lo nivèl d’error es grand. L’elevatge es melhor conegut pr’amor que son d’animals que demòran amb nosautres. E las chifras totalas de populacion a la planeta son pus realistas.

Al mond i a mai de 1.500 milions de vacas. Tanben i a mai de 1.000 milions de pòrcs e de fedas. 900 milions es lo nombre final de cans e de cabras. Son de grandas populacions animalas mas pas gaire, restacadas amb la populacion d’umans de la Tèrra. Sonque los aucèls domestics an una populacion màger: lo pòl d’elevatge arribariá fins als 17.000 milions d’animals, un per cada mièg uman.

D’animals salvatges

Las populacions d’animals considerats coma salvatges pòdon èsser conegudas a travèrs de la biomassa, lo pés mejan dels animals e la siá preséncia en una region. Lo quelea comun o teisseire de bèc ròi african ne seriá la populacion pus abondata. Se pensa que i poirián aver aperaquí 1.500 milions d’especimèns.

De rosegaires e de rataspenadas serián pùei doas espècias fòrça abondantas: Lo rat comun ( Rattus rattus ) e la mirgola comuna ( Mus musculus ) ne serián, benlèu, doas d’aquelas espècias que son tanben plan abondantas. Segon l’Institut Weizman de Sciéncias d’Israel al mond i aurián entre 327 e 682 milions de rats e entre 579 e 1.303 milions de mirgolas.

La populacion de rataspenadas, totun, seriá màger; la ratapenada de Pallas ( Glossophaga soricina ) auriá una populacion pròcha als 1.560 milions d’individús, e la ratapenada migratòria africana Eidolon helvum, arribariá benlèu als 1.642 milions d’especimèns.

Segon lo meteis institut scientific iraelian i auriá fins a 15 còps mai de mirgolas de laboratòri que de mirgolas salvatges. Aquò vòl dire gairen 3.600 milions de rats de laboratòri e fins a 19.300 milions de mirgolas de laboratòri. Una chifra brica pichonèla.

Lo genre Cyclothone , tanben conegut coma peis de la lutz es un pichon peis que fa fins a 8 centimètres de longor e demòra al fonz de l’ocean. Uèi i a confirmadas mai de 13 espècias e los cercaires creson que ne poiriá aver mai de mil miliards d’especimèns. Seriá lo vertebrat pus abondant a la planeta e tanben un dels mens conegudas.

D’un autre costat, los insèctes tanben an de populacions importantas a la nòstra planeta: i a mai de mièg milion d’espècias d’escarabats e tanben i a mai de 10.000 espècias de formigas. Plusors scientifics afirman que i auriá mai de mil miliards de formigas al mond.

D’insèctes copepòdes, de crustacèus e d’autras espècias tanben serián plan abondantas. Pasmens, l’èsser viu pus abondant es un cianobactèri. L’espècia Prochlorococcus marinus , un bactèri marin, e sonque descobèrt per la sciéncia en 1992, poiriá demorar amb mai de 100.000 cellulas en sonque un milimètre d’aiga marina. Aquò es dire mai de 3.000 quatrilions d’especimèns.

Es aquela l’espècia animala pus abondanta de la planeta franc de l’òme. Urosament es aital, pr’amor qu’entre 13% e 48% de la fotosintèsi de la planeta a coma origina aquel bactèri. Una chifra brica coneguda que balha a aquela espècia un ròtle tras qu’important per la vida a la planeta blava.

La Redaccion

Los aucèls del solelh, qu’es lor nom popular, son estats plan presats pels aimadors dels aucèls de tota la planeta pr’amor de lors colors totjorn estonantas. Totun, son un tipe d’aucèls plan desconeguts fins a nòstra epòca, e aital Fionn Ó Marcaigh e d’autres cercaires an confirmat ara que son estadas trobadas doas nòvas espècias del genre Cinnyris.

Una espècia classificada uèi per uèi seriá la de Cinnyris jugularis, espandida entre China e Austràlia. De remembrar qu’aquela seriá una espècia d’aucèl tanben fòrça rara pr’amor qu’auriá trencat la celèbra barrièra de la Linha de Wallace –una barrièra biologica qu’empediguèt pendent de milions d’annadas l’espandiment d’espècias asiaticas mai enlà e qu’en causa de la quala aquestas jamai non serián arribadas al continent australian–. En mai de Cinnyris jugularis, los cercaires an tanben classificat Leptocoma aspasia coma una autra nòva espècia d’aucèl del solelh.

La Linha de Wallace

“Totun, las populacions d’Asia e d’Austràlia son desparièras, çò dison los cercaires. E Wallace auriá encara rason. L’espècia que demòra en Celèbes es diferenta de la de Nòva Guinèa. Malgrat aquò, es una nòva espècia espandida per un territòri fòrça long mentre qu’es un aucèl plan pichon !”

“Es estonant de poder dire que i a una infinitat de nòvas espècias per descobrir encara en aquela region, çò ditz Ó Marcaigh. La descobèrta de nòvas espècias d’aucèl es una remembrança que la biodiversitat pòt èsser trobada pertot. E una d’aquelas doas nòvas espècias d’aucèl del solelh es estada trapada près dels umans, près de vilas e vilatges, e non pas dins los bòsques mai prigonds”. L’estudi foguèt publicat dins lo numeric Zoological Journal of the Linnean Society.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion

Los ipocamps son doncas de peisses qu’an una armadura de placas e anèls d’òs e pr’açò son plan desparièrs d’autras espècias de peissum. La siá forma de nadar, a mai, es drecha, an pas cap aleta anala e, en luòc d’aquò, an una coa qu’usan per s’agafar del coral. Las sieunas aletas son, plan pichonas e amb una forma de ventalh e lo movement vertical es fach mercés a d’aletas pectoralas.

S’amagar sovent es la tactica mai utilizada pels ipocamps. S’amagar amb la meteissa color que lo luòc ont son en aquel moment. Per ansin, los ipocamps son d’animals marins que pòdon cambiar plan la sieuna color corporala per fugir melhor d’autres peisses que poirián los atacar. I a encara qualcunas espècias d’ipocamp que desvolopèron de longs troces de pèl (coma una filat) per s’amagar encara melhor dels sieus predators e que demòran sovent dins d’algas marinas o prèp d’aquelas.

Fòrça espècias e totas desparièras

Uèi i a classificadas fins a 54 espècias diferentas d’ipocamp. Totas son desparièras pr’amor de la siá forma e mesuras. Per ansin, podèm trapar aisidament d’ipocamps plan pichons, coma Hippocampus satomiae, e que fa sonque 14 milimètres de longor – d’efièch es l’espècia pus pichona de totas – mas tanben i a lo gigant de la familha, Hippocampus ingens, que pòt far aisidament fins a 29 cm de longor.

L’ipocamp es un animal marin que patís plan l’ataca d’un sens fin de predators pr’amor de las sieunas mesuras. Son d’animals que son lents e son predators d’ipocamps de peissum plan rapid coma lo ton, de crancs pichons e encara divèrsas espècias d’ausèl marin.

Lor comunicacion se basa en de tarabasts e de movements rapids fachs amb lo cap. Aquel son pòt èsser fach quand son liures mas tanben quora o son pas pus e en d’aigas dubèrtas o en captivitat. L’aurelha de l’ipocamp recep plan aquelas vibracions extèrnas pr’amor que dins an un cèrt tipe d’òsses nomenats otolits a mai d’un tipe d’odorat situat davant dels uèlhs qu’ajuda l’animal a subreviure melhor.

Çò de pus particular d’aqueste animal marin es la sieuna reproduccion. La femèla a los uòus dins una bossa intèrna per los suenhar. Mas balharà los uòus al mascle, qu’a tanben una bossa pròpria. Ailà es ont arribarà l’espèrma. Lo periòde de gestacion depend plan de l’espècia mas pòt demorar entre 10 jorns e 6 setmanas. La temperatura de l’aiga tanben es importanta per aquel procés.

Puèi naisseràn coma d’ipocamps pichonèls e sortiràn de la bossa del paire quand son premanits per viure solets. Val pas dire que los joves son de còpias drechas dels paires. Cada còp ne pòdon sortir entre 200 e 300 ipocamps.

Lo caval de mar viu sovent en d’aigas tropicalas e pas gaire prefondas. Aiman plan d’airals amb de coralh mas tanben pòdon viure en de paluns.D’un autre costat, son d’animals marins plan territorials que luchan plan contra un autre de la sieuna pròpria espècia. Uèi per uèi es un animal classificat coma de peissum protegit car es en grèu dangièr d’extincion segon los cercaires.

Un article d’Andrés López*

 *Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aqueste article es tanben publicat dins Naturaleza Salvaje, un numeric de geografia e l’environament, que Sapiéncia n’a un acòrdi de cooperacion

La longa lista, un prètzfach tras qu’estonant uèi lo jorn pr’amor que totes pensem que tot foguèt ja descobèrt a la planeta (e aquò es pas aital) comencèt amb un monin susprenent: lo nomenat rinopitèc d’Striker, un pichon primat negre, en 2010. Puèi, e al long dels darrièrs dètz ans, los cercaires d’aquela ONG  estudièron amb prigondor plusors forèsts tropicals birmans, las sieunas caunas, e flumes e rius e cerquèron de trapar mai d’una espècia animala que poiriá venir nòva per l’umanitat.

”Birmania a una riquesa biologica excepcionala amb d’espècias desconegudas per la sieuna pròpia populacion. La jungla tropicala a una longa lista animala salvatja, benlèu una de las pus importantas de tota Asia del Sud-Èst, çò soslinhèron a travèrs d’un comunicat los membres d’FFI. E tot aquò malgrat que tanben patisson la menaça de la desforestacion, la caça, l’espandiment de l’agricultura e lo desvolopament urban, que se debana uèi d’un biais mai rapid al continent asiatic”.

Una longa lista d’animals nòus

La lista que donèron los membres de Fauna e Flora Internacionala deviá èsser presentada de biais public l’an 2021 mas foguèt alavetz que se debanèt lo còp d’estat militar a Birmania e calguèt esperar fins a 2022. La lista, tras que susprenenta, a de crancs que vivon dins de caunas, un cagaròl carnivòr e 17 espècias de molluscs d’aiga doça. Un prètzfach totalament exepcional uèi lo jorn.

A mai, los cercaires d’aquela ONG trapèron tanben fins a 37 espècias desconegudas fins a uèi lo jorn de lausèrts que demòran en divèrsas formacions karsticas de l’èst del país que, malgrat que son plan nombroses al luòc ont demòran, sonque podèron èsser trapadas en aqueles airals, çò que vòl dire que son endemicas. Mai d’una espècia de lausèrt d’aquelas abita sonque dins una montanha o dins una cauna.

Per comprene melhor cossí podèron los cercaires trapar tantas espècias nòvas e desconegudas dins a uèi lo jorn, l’ONG confirmèt qu’en una unica expedicion scientifica, que demorèt sonque doas setmanas, trobèron fins  a 15 nòvas espècias. Per ansin, e al long d’aquela expedicion scientifica a la jungla birmana, cada jorn foguèt trapada una espècia animala nòva.

Segon aquela ONG la escasenças de trapar mai espècias desconegudas tornamai a Birmania son tras que nautas pr’amor que la majoritat d’aquelas trobadas ara son de lausèrts, mas que tanben se poirián descobrir de nòvas espècias mamifèras, de reptils o d’insèctes nòvas. Pr’açò Fauna e Flora Internacionala confirmèt la volontat de realizar mai d’expedicions scientificas per trapar mai espècias en aquel país.

Aquò se debanèt pr’amor que, al long de plusors annadas Birmania dubriguèt las sieunas frontièras a la recerca scientifica e daissèt dintrar als primièrs viatjaires dins la jungla prigonda. Aquò abans èra estat pas possible. Mas aprés l’arribada dels primièrs cercaires ja comencèron a crear aquela lista, amb la descobèrta d’una nòva espècia de monard a l’estat de Kachin, plan pròche a la frontièra amb China.

Los abitants de la region confirmèron que l’animal èra plan comun e tanben plan conegut per totes. Lo monin a una caracteristica plan singulara car, quand i a de pluèja, lo monard esternuda plan e aquò provoca la descobèrta del primat pels umans lèu lèu. A mai, los abitants locals de la region foguèron los que mostrèron als cercaires ont trapar aquela espècia tras que singulara.

Los cercaires, pasmens, demorèron divèrses jorns a l’ora de trapar un monin d’aquela espècia e quand ne trobèron un èra ja mòrt per una trapa umana. Pr’açò demandèron la creacion d’un espaci protegit, un prètzfach uèi real. Puèi e aprés parlar amb plusors caçaires los cercaires podèron los butar a usar mens aquel tipe de trapa mortal pels monins. E amb aquò tanben capitèron.

La Redaccion

Perqué avèm de cervèls mai grands ? D’aver de cervèls mai grands es un fach qu’ajudèt nòstra espècia a conquerir la planeta. Totun, d’aver de cervèls mai grands es biologicament car. Ocupa solament un 2% de nòstra massa corporala mas a de besonh de mai d’un 20% de nòstra energia. Fins fa sonque 2 milions d’annadas cap de nòstres ancessors aguèt pas jamai un cervèl tan grand. Alara, perqué? Una responsa scientifica poiriá èsser qu’ajudèt l’espècia a far de melhors espleches. Una autra responsa (sociologica) afirma qu’auriá ajudat nòstra espècia dins nòstra sociabilitat (tras que necessària). Malgrat tot, la responsa scientifica finala es pas encara arribada e sonque i a, a l’ora d’ara, d’ipotèsis.

Perqué sèm bipèdes ? Nòstres ancessors comencèron de caminar sus dos pès abans que lo cervèl venguèsse mai grand e tanben abans que comencèsse de far de melhors espleches. Alara, perqué o far ? Una de divèrsas responsas scientificas ditz qu’aital utilizam fòrça mens d’energia. A mai, de liberar las mans poiriá aver ajudat l’espècia a portar de noiridura. Una autra ipotèsi encara afirma qu’o caliá far pr’amor que los nòstres ancessors sortiguèron de la sèlva e comencèron de viure dins la savana pr’amor del cambiament environamental. Lo soleh ailà es mai fòrt e caliá reduire la superfícia corporala qu’aviam jos l’astre solar. E de caminar sus dos pès i ajudèt plan. Totun, cap ipotèsi es pas encara estada demostrada.

Perqué pèrdre los pèls ? Una diferéncia estonanta entre nòstra espècia e quina espècia de primat que siá es qu’aquestes an fòrça mai de pèls sul còrs que nosautres (totun, i a de scientifics qu’afirman qu’avèm encara la meteissa proporcion pr’amor que sèm mai grands, mas aquò depend tostemps de l’individú). Una responsa poiriá èsser que caliá aver una temperatura corporala pus freja quora arribèrem dins la savana. Benlèu la pus espandida es aquela que ditz qu’aital lo risc d’infeccions e malautiás venguèt mendre.

Perqué s’escantiguèron las autras espècias umanas ? Fa 24 000 ans, la nòstra espècia èra pas la soleta sus la planeta. A mai, i aviá Homo floresiensis al Pacific (que i demorèt fins fa sonque 12 000 ans), los darrièrs neandertalians (escantits fin finala a l’entorn de Gibartar) e tanben de clans denisovans. Un pauc puèi, sonque demorava nòstra espècia. Perqué? Se produguèron d’infeccions entre las diferentas espècias qu’auciguèron d’unas e pas las autras? O nòstra espècia provoquèt l’escantiment de las autras per mejan d’una guèrra d’extermini totala? Degun a pas cap de responsa segura encara uèi lo jorn.

L’evolucion es mai rapida a l’ora d’ara ? Diferents estudis actuals afirman que l’evolucion uèi es 100 còps mai rapida qu’abans lo desvolopament de l’agricultura. Totun, fòrça cercaires dison qu’aquò es pas vertat. S’aquò se debanesse, perqué seriá aital? De diètas e de malautiás ne serián la responsa ? Se pòt creire que l’òme encara evoluís amb la vision del Mond actual ? Qual a la responsa?

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion