Foguèt bastit pendent lo sègle III aC, pendent lo govèrn de la dinastia dels Ptolomèus, a l’isla de Faros o Pharos (d’aicí proven la paraula occitana “far”), près del meteis pòrt de la vila. L’abséncia de referéncias per ajudar los navigaires a trobar lo pòrt perque la còsta mediterranèa egipciana es fòrça plana e uniforma, lo rei Ptolomèu I Sòter, general que se proclamèt rei après la mòrt del mitic Alexandre lo Grand, decidiguèt lo bastiment del far, mas acabèt jol reinatge del sieu successor Ptolomèu II Filadelf l’an 282 aC.

Una meravilha mondiala

Lo budgèt foguèt d’uèch cents talents d’argent. Lo nom de l‘arquitècte contunha d’èsser motiu de discussion, mas la majoritat d’istorians opinan que foguèt Sòstrat de Cnidos. La siuena nautor seriá aperaquí entre unes cent tres e unes cent dètz-e-uèch mètres, amb una basa de trenta mètres cairats. Al costat orientat a la mar i aviá una inscripcion consacrada al dieu Zèus.

A  la cima i aviá lo miralh que rebatiá la lutz solara pendent lo jorn, del temps qu’a la nuèch èra alugat un lenhièr.  Qualques monedas mòstran la preséncia d’estatuas de divinitats grègas, coma Triton a las cantonadas de la bastissa e una autra de Zèus o Poseidon a la cima.

Mas lo pes enòrme que suportava la basa pendent sègles comencèt a produsir de fendasclas al bastiment, intensificadas amb divèrses tèrratrems que patiguèt la region. Justament Egipte se tròba dins la frontièra entre doas placas tectonicas, l’africana e araba e la de la mar Roja, a solament entre tres cents cinquanta e cinc cents quilomètres de la vila d’Alexàndria.

Lo primièr tèrratrem foguèt l’an 796 mas los mai destructius foguèron los dels ans 956 e 1303 (aquel succediguèt dempuèi la prèpa isla de Creta). Un darrièr tèrratrem l’an 1323 provoquèt l’enfonzament definitiu de la bastissa. Lo sultan egipcian Qaitbey comandèt retirar las roïnas de l’ancian far e bastiguèt una fortalesa a la basa de la plataforma amb las pèiras qu’avián subreviscut.

Una expedicion de l’UNESCO descobriguèt amb una expedicion arqueologica subaqüatica qualques roïnas de l’ancian far l’an 1968,  mas foguèt pas fins vint-e-sièis ans après quand una còla arqueologica francésa poguèt aténher las primièras images de las siuenas colomnas e estatuas.

Existís tanben la tòca de la reconstruccion del Far d’Alexàndria, dins d’un ambiciós projècte de rebastir de bastissas e de monuments de l’epòca ptolemaica, amb la collaboracion de qualques païses europèus, mas lo sieu còst es fòrça anautit (quaranta milions de dolars). Podètz vos imaginar la vila d’Alexàndria en la siuena epòca mai esplendorosa, amb la siuena bibliotèca e lo sieu far?

Un article de Francesc Sangar

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Quand Narmer moriguèt, l’estructura estatala egipciana demorava fragila, una union impausada per las armas e susceptible de se trincar tornarmai. Transformar la conquista militara en una teocracia burocratica e de cohesionar doas identitats culturalas jos un sol sceptre recaiguèt sus son successor. Son nom: Hor-Aha, lo « Falcon que lucha». Considerat coma lo segond faraon de la Primièra Dinastia, son reialme (situat a l’entorn de 3.100 abans J.C.) marquèt lo vertadièr passatge de la preïstòria a l’istòria de l’Egipte faraonic, en fixant d’estructuras politicas, religiosas e administrativas que demorèron gaireben 3.000 ans.

Pendent de sègles, los istorians de l’Antiquitat recebèron una tradicion fòrça clara : lo fondator d’Egipte e son primièr faraon s’apelava Menes. Aital o afirmava lo prèire egipcian Maneton al sègle III abans J.C., e aital figurava dins de documents oficials del Nòu Empèri coma lo famós Canon Reial de Turin o la Lista Reiala d’Abidos. Ça que la, quand l’arqueologia modèrna comencèt d’escavar las sablas d’Abidos, lo nom de Menes apareissiá pas enlòc dins los registres mas òc de nòms coma coma Narmer o Hor-Aha.

Alara, qui foguèt Menes ? Per un sector d’expèrts, Menes foguèt una idealizacion mitologica. Per un autre sector, foguèt lo nom de naissença o lo títol civil (nebty) d’un d’aqueles dos primièrs monarcas de l’Egipte unificat.

La clau d’aquel enigme se tròba dins la celèbra Etiqueta d’evòri de Naqada. Sus aquela etiqueta i a lo serekh d’Hor-Aha. Al costat lo ieroglific “Ferm”. Aquò  menèt d’egiptològs a formular l’ipotèsi que Narmer foguèt lo conquistador militar que metèt fin a la Dinastia Zèro, mentre qu’Hor-Aha foguèt lo pacificador que adoptèt lo nom de Men (Menes) en montar sul tròn. Aital, Hor-Aha seriá pas sonque lo segond faraon istoric, mas tanben lo meteis Menes; lo legislator e urbanista que transformèt un protectorat militar en empèri sagrat.

Una administracion novèla

Aprèp aver eretat un territòri culturalament trincat, lo principal desfís d’Hor-Aha foguèt la coesion. La tradicion classica atribuís al fondator legendari d’Egipte la desviacion del cors de Nil per bastir una ciutat nova prèp del Delta del Nil. Aquela ciutat foguèt Memfis (originalament Inbu-Hedj, « Lo Mur Blanc »). Foguèt justament pendent lo reialme d’Hor-Aha qu’aquel enclavament estrategic venguèt lo centre de l’Estat egipcian.

Situada a la frontièra naturala entre lo nòrd e lo sud, la capitala nòva permetiá contrarotlar las rotas comercialas fluvialas e, susvelhar de prèp las populacions autoctònas del Bas Egipte, istoricament rebèlas a l’autoritat del sud.

A l’epòca d’Hor-Aha, los ieroglifics abandonèron lor foncion rituala o picturala per venir una aisina fiscala de primièr òrdre. Mercé a las etiquetas d’annada — pichonas placas d’evòri, d’òs o de fusta de cèdre ligadas als flascons d’òli e de vin — sabèm que l’administracion enregistrava la recaptacion dels tributs, lo recensament del bestial e los eveniments mai importants.

L’ambicion del faraon se limitèt pas a las frontièras administrativas. Lo contraròtle interior exigissiá de riquesa, e aquela se trobava en defòra las frontièras del Nil. D’un costat, se trobèron de fragments de terralha e d’inscripcions que demostran d’expedicions cap al Levant, mai que mai, dins l’actual sud de Canaan, a la recèrca de coire, de resinas e de fustas nòblas. E las etiquetas d’evòri parlan de campanhas militaras contra los Nubians al sud de la primièra cascada del Nil. La tòca : las ròtas de l’aur, evòri e fustes d’ebèn.

Pendent decadas, la comunautat arqueologica debatèt ont se trobava lo tombèl d’Hor-Aha. Foguèt trobada en 1937. Dins una mastaba foguèron descobèrts nombroses objèctes portant lo serekh d’Hor-Aha. Mas uèi se pensa qu¡apertenguèt a una naut nòble e pro.

Hor-Aha foguèt sepelit al sud, a Umm el-Qa’ab, en d’Abidos. Lo tombèl es un complèx sosterranh format per tres grandas cambras. A l’entorn del complèx reial, foguèron escavadas tres filadas que totalizavan 36 tombas subsidiàrias directament ligadas a l’enterrament del faraon. Las analisis revelèron de donadas colpentas : la granda majoritat dels individús enterrats dins aquelas tombas annèxas foguèt d’òmes joves, de mens de vint-e-cinc ans, mòrts exactament al meteis moment que lo faraon.

Pendent periòdes posteriors, los servidors foguèron remplaçats per de pichonas estatuetas de fusta o de terralha mas pendent la Primièra Dinastia lo sacrifici d’èssers vius foguèt una realitat implacabla. Aqueles servidors —foguèron empoisonats per acompanhar lor senhor dins lo viatge cap a l’autre mond. Tanben foguèron trobdas rèstas de sèt joves leons. Aquela practica desapareguèt totalament a la fin de la Primièra Dinastia. Hor-Aha foguèt atanben l’encarnacion vivent del dieu Oru.

Aprèp un reialme a l’entorn de seissanta ans la vida d’Hor-Aha arribèt a sa fin. L’istorian classic nos daissèt un relat enigmatic de sa mòrt : lo faraon foguèt atacat e aucit per un ipopotam pendent una caça. Quand foguèt sepelit en d’Abidos amb sos leons e sa cort sacrificada, Egipte daissava endarrièr l’epòca de guèrra de son paire Narmer. Ara i aviá una estructura de govèrn centralizada. Hor-Aha viá fondat Memfis, aviá consolidat lo sistema fiscal mercès als nòus ieroglifes e aviá tanben dessenhat l’ideologia dels reis-dieu, clau en la civilizacion faraonica. Aquel foguèt lo segond faraon de l’istòria de l’Egipte antica.

La Redaccion

Aguest tombèu ère eth darrèr tombèu encara non descorbit des faraons d’aquera dinastia egipciana e tanben ei era trapa d’un tombèu de faraon des dera epòca de Totankamon (descorbida en 1925). Tutmòsis II siguec hilh de Tutmòsis I mès non dera Grana Hemna reiau, Ahmose. Era sua mair siguec Mutnofret, ua reina segondaria. Damb Ahmose eth sòn pair auec a Hatshepsut.

Entà consolidar era dinastia eth sòn pair ordonèc eth maridatge d’andús e quan moric vieren faron e faraona oficiaus en ancian Egipte. Es istorians creden que Tutmòsis II moric damb 30 annades e encara non ei clar quan temps durèc eth sòn reiaume. Bèri uns opinen que sonue 3 o 4 ans e d’auti qu’enquia 18 annades.

Campanhes en Nubia

Ei coneishut que Tutmòsis II viatjèc damb era armada egipciana enquia Nubia e qu’ailà capitèc militarment. Tanben i auèren diuèrses campanhes militars en sud egipcian, e en Levant (Israel e Palestina). Era sua momia confirmèc qu’auie patit problèmes de salut.

Eth tombèu siguec descorbit en 1881 per Gaston Maspero e Émile Brugsch en Deir el-Bahari. Mès aguest non ère eth sòn tombèu originau pr’amor qu’èra momia siguèc amiada ailà damb d’autes momies d’auti ancians faraons egipcians fòrça sègles abans. Era tòca ère protegir es momies des raubaires de tombèus.

Se sap qu’eth reiaume serie entà Tutmòsis III Mès alara ère sonque un petit mainatge. Era sua mair Iset non podie demorara coma regenta e siguec causida Hatshepsut, era sua mair.  Aguesta causic eth lòc ont depausar era sua momia e demorèc coma regenta pendent 20 ans.

Hatshepsut, auie alara tanben dus autes hilhes, Neferura e Neferubity e deuie protegir Tutmòsis III enquia que siguesse faraon. Mès, diuèrsi ans abans Hatshepsut viec faraona. Açò non ère proïbit en Egipte ancian. Mès conquistèc eth poder entara era sola e viec ua faraona eterna.

Quan Tutmòsis III ja auie era edat entà vier faraon Hatshepsut non abdiquèc e contunhèc coma faraona. En murs egipcians ei representada coma un faraon maugrat que tanben èra estat dit qu’ère ua faraona. Ua faraona que volie eth poder e que podèc auer-lo ben pr’amor qu’Egipte viec milhor damb era. Era economia viec milhor e tanben es conquistes militares. Dempús de morir, eth sòn hilh Tutmòsis III ère coleric e escafèc eth sòn nom pr’amor que volie que siguesse desbrembada.

Siguec atau com Hatshepsut siguec, pòc a pòc, desbrembada dera istòria oficiau des faraons egipcians. Eth sòn hilh, Tutmòsis III, didec que tot çò qu’auie hèt era sua mair ère estat hèt per eth annades dempús. Eth sòn pair, Tutmòsis II, demorèc coma un des faraons mès misteriosi dera istòria der ancian Egipte. E era òbra de Tutmòsis III tanben podec escafar eth nom dera sua mair, era faraona, pendent milèrs d’annades. Aué Tutmòsis III ei considerat coma un des faraons mès importants d’aquera dinastia maugrat que tanben sabem qu’açò ei pr’amor que non auem mès informacion sus es sòns pairs, Tutmòsis II e Hatshepsut.

Era Redaccion

Fotografia principau: Sailingstone Travel/Shutterstock

Tot comencèc en 1798, quan Napoleon Bonaparte decidic enviar ua expedicion militar a Egipte. Damb era envièc un grop de cercaires e scientifics qu’auien coma tòca darrèra estudiar era lengua e cultures egipcianes antigues. Era majoritat apertenien ar Institut d’Egipte.

Era descripcion de toti aqueri savants demorèc ena òbra La Description d’Egipte, ua òbra gigantassa que comprenie tanben diuèrses centnars d’illustracions. Siguec era prumèra guida des monuments d’Egipte. Mès d’un libre siguec escrit entara aguesta òbra monumentau, qu’aué encara semble mès ua enciclopèdia scientifica que non un libre de viatges.

Era interpretacion de Champollion

En 1799 Champollion ère en Alexandria, Egipte. Es soldats francesi trapèren ua grana estela hèta damb basalt que lèu siguec nomentada Pèira Rossetta. En aguesta i auie tres inscripcions. Era prumèra ère hèta en ieroglifes, era escritura sagrada des ancians esgipcians. Era dusau en demotic, era escritura egipciana popular des egipcians, que ja non comprenien e ieroglifes, mès qu’auie evolucionat a fòrmes modèrnes. Era tresau ère en grèc ancian.

Champollion, donques, que coneishie eth grèc ancian, podec lièger un decret deth faraon Ptolomèu, escrit en an 198 aC. Totun, qu’es tèxtes escriti en demotic e en ieroglifes demorèren, temporaument, encara un secret barrat.

Vint annades dempús, un egiptològ anglés, Thomas Young, descorbic en 1819 qu’es cartochi que i auie ena Pèira Rossetta parlauen deth faraon Ptolomèu. Era idèia ère susprenenta e pr’açò, en 1822, Champollion volec comprovar se açò ère vertat. E apliquèc eth cartoch a un obelisc que i auie en Philae.

Champollion i podec lièger eth nom de Cleopatra, ua des reines mès celèbres dera istòria der ancian Egipte. Açò volie díder que cèrts iroglifes auien ua correspondéncia damb er alfabet occidentau actuau. Champollion assajèc alavètz de comparar aqueri senhaus damb d’auti cartochi e ne podec deschifrar diuèrsi mès, a pòc a pòc. Siguec atau com descorbic eth significat de diuèrsi ieroglifes.

Eth tribalh de Champollion siguec gigantàs. Trabalhèc en aguest projècte mès de dètz annades. En 1832 ja auie descorbit çò que volien díder toti es ieroglifes que i auien ena Pèira Rossetta. Quan volie díder ath mon çò qu’auie descorbit, moric. Totun, eth sòn descorbiment viec lèu popular e non guaire dempús neishie era egiptologia, era sciéncia que trabalha sus eth significat des iroglifes der ancian Egipte.

Non cau díder qu’a nivèu arquologic açò provoquèc poder auançar e fòrça ena revirada d’aqueres inscripcions ancianes mès tanben ena cultura e istòria der ancian Egipte. Solament atau, en sègle XXau, se podec afirmar qu’Egipte ère un país damb mès de 5.000 annades d’istòria. Qu’ei lèu dit !

Era Redaccion

Illustracion principau: ChatGPT/Sapiéncia

Egipte visquèc tostemp deth creishement annau der arriu Nil. Sonque atau podien es sòns abitants auer aliment e colhites abondantes. Eth faraon tanben auie estabilitat atau. Mès er eaquilibri ère tostemp fragil pr’amor deth clima. Aué, diuèrsi estudis confirmen que i auèren periòdes de secada que provoquèren hami e revòutes e un poder centrau plan mèns fòrt.

Justament entre es annades 1.200 e 1.000 aC eth Nil viuec una sèrie d’annades enes quaus eth Nil non creishie guaire. Açò provoquèc problèmes intèrns e envasions estrangères abans dera casuda finau Empèri Nau. Es cercaires an analisat es depaus des arrius damb era ajuda de tèxtes ancians que ne parlauen. Era conclusion qu’ei clara ; eth clima joguèc un ròtle plan important entà provocar era casuda des faraons. Siguec açò parièr en tota era planeta ?

Cambis climatics

Aguest periòde se debanèc ath torn de diuèrsi cambis climatics en mon. Un estudi siguec publicat ena revista online Nature que confirme qu’era region mediterranèa patic secades importantes entre 1.250 e 1.100 aC. Ua secada lèu contunha. Provoquèc cambis enes civilizacions der airau pr’amor d’un Nil damb fòrça mens aigua.

Era analisi des glaciars e cèrts arbes en Alps mostrèc fòrça mens plòja. Durant decades. Eth Nil alavetz auie fòrça mens aigua. Açò provoquèc, fòrça mens terren on cultivar, mens colhites e hami entara ua grana part dera populacion.

Cèrts egiptològs, com Chris Naunton, creden que i a fòrça tèxtes ancians que ne parlen ; Eth papir Harris, escrit durant era epòca deth faraon Ramsés IV parle de trebolums sociaus, e ua crisis sociau major. Tanben hami en províncies. Er estudi deth pollèn fossil confirme que i auec tanben fòrça mens vegetacion e mès desèrt. Semblarie donques qu’era fin der Empèri Nau egipcian arribèc pr’amor d’aguest gigantàs cambi climatic.

Damb un Nil damb fòrça mens aigua, eth sistèma agricòla tombèc e tanben es aliments e es estructures administratiues der empèri. Cèrts tèxtes de Deir el-Médinah afirmen qu’es artesans non auien mès pan e que i auec hami. Eth papir Wilbour, de un aute costat, parle d’ua naua distribuicon de tèrres que provoquèc trebolums. E un poder centrau que volie semblar viu maugrat era hami.

Acíu es trabalhaires abandonèren eth tribalh pr’amor que ja non auien mès hroment. Ei eth prumèr viatge ena istòria dera umanitat qu’es trabalhaires auien açò hèt. Eth faraon ordonèc dar mès pan as trabalhadors mès era situacion non cambièc. Era secada contunhèc e non i auien mès ressòrçes. Siguec atau com guanhèren poder es gobernadors locaus. Eth Naut-Egipte lèu deishèc d’èster jos eth poder centrau deth faraon. E açò provoquèc, fin finau, era casuda der Empèri Nau egipcian. Era crisi demorèc decades.

Non solament patic açò er Egipte ancian. I auec fòrça mens plòja en tota era region e mès e mès hami. Nacions com es hitites o encara es micenèus tanben queiguèren. Es que podèren subervíuer cerquèren naues tèrres mès fertils. E alavetz arribèren es Pòbles dera Mar, qu’envasiguèren era region entre es annades 1.200 e 1.100 aC.

Ataquèren tanben Egipte e d’autes empèris. Es tèxtes dera epòca de Ramsés III confirme tot açò. I auie violéncia per tot e es agipcians non podèren guanhar es Pòbles dera Mar enquiar an 1.177 aC. Diden es tèxtes que nat país podie damb eri e que sonque eth faraon podèc guanhar en batalha.

Mès açò non arturèc eth declin egipcian. Calien fòrça mès argent e òmes entà guanhar era guèrra contra aqueri òmes. Ja i auien auut hamis e revòutes. Quan moric Ramsés III, era inestablitat politica viec totau. Er estat se trinquèc pr’amor d’un cambi de clima. E un des empèris majors dera istòria anciana tombèc.

Tot açò pensar se aué èm vertadèrament preparats entà suportar un cambi climatic com aqueth. En aquera epòca tot depenie deth Nil. Quan er equilibri se trinquèc, tot queiguèc, tanben er òrdre politic. Aué era nòsta civilizacion patís problèmes gigants pr’amor de temperatures majors, mès secades e mens aigua en cèrtes parts dera planeta.

Aué mès de 3.500 milions d’umans demòren en d’airaus critics. E i a de mens en mens ressòrçes. Era istòria egipciana ensenhe qu’es civilizacions non tòmben lèu lèu, mès a pòc a pòc, pr’amor de mès e mès crisis. Es faraons sajèren d’arrestar era catastròfa damb mès armada e mens revoutats. Jamès ataquèren es causes reuaus dera crisi climatica deth país. Aué ei parièr. Es solucions son tostemp temporaus e i a nat volontat de cambiar eth modèl economic e energetic deth mon.

Egipte tombèc pr’amor dera incapacitat a adaptar-se ara crisi climatica. E siguec donques eth clima çò que provoquèc era casuda des madeishi, com era des Maies. Em segurs qu’era nòsta civilizacion non tombarà tanben pr’amor dera crisi climatica actuau ? Era istòria ei entà dar leiçons que non volem apréner…

Era Redaccion

Fotografia principau:  Mr. Theklan/CC

L’estudi doncas prepausa que la Grana Piramida d’Egipte, tanben coneguda amb lo nòm de Piramida de Keòps, foguèt bastida ara fa mai de 40.000 ans, çò es pendent lo paleolitic. Lo metòde utilizat per poder conclure aquò es l’erosion de la piramida. La resulta finala de l’estudi es pas encara estada confirmada de biais oficial, mas ja provoquèt obrir una grana discussion scientifica sus los metòdes scientifics que i a uèi lo jorn per afirmar qu’una bastida a una edat o una autra.

Uèi los egiptològs son totes d’acòrd que la Grana Piramida foguèt començada a bastir aperaquí l’an 2.560 aC, quora Keòps èra faraon. Mas ara aqueste nòu estudi prepausa una edat plan desparièra. Com es aquò possible ? L’estudi foguèt realizat per un engenher italian, Alberto Donini,  qu’utilizèt una nòva tecnica nomenada REM (Metòde d’Erosion relativa).

Segon Donini la grana piramida comencèt a èsser bastida entre los ans 9.000 e 36.000 abans lo Crist. Segon aqueste engenher,a mai erosion, mai de temps per una òbra umana. Per poder aquò afirmar, Donini estudièt 12 ponchs de la Grana Piramida e los restaquèt. N’i aviá que foguèron tornats a usar per los mamelucs en l’an 1.303 dC. Mas aquò daissèt d’autres airaus bastits encara abans e plan erosionats. E aquestas nòvas parts interioras de la piramida balhèron una edat estonanta.

La fòrça de l’erosion

Per Donini, l’erosion es un procés gigantàs. Segon aqueste engenher, la piramida auriá parts exterioras que patiguèron l’erosion pendent 5.708 ans mas d’autras pendent 17.955 ans o encara 54.000 ans. La mejana de totas las edats que balhèron las parts analisadas foguèt de 22.941 ans aC. A mai d’aquò, Donini usèt la matematica per assajar de comprene aquela erosion. I aviá un 68% d’escadenças que la piramida foguèsse estada bastida en l’an 8.954 aC mas que tanben poiriá èsser estada bastida en l‘an 36.954 aC. Segon aqueste cercaire, REM foguèt creat per trobar escasenças.

Per Donini, l’erosion se debanèt pr’amor de l’umitat mas tanben pr’amor del vent. E los umans tanben i dintrèron durant sègles. Lo material, la situacion e la sabla del desèrt tanben foguèron factors especials. Val pas dire que l’estudi poiriá èsser marrit, segon reconeguèt lo meteis engenher italian. Una de las conclusions de l’estudi es que Keòps foguèsse sonque un reformador de la piramida, un prètzfach ja afirmat per d’istorians que cercan una istòria alternativa. Donini, pasmens, sonque demana tornar a analisar l’istòria oficiala per confirmar se totas las edats son drechas o pas.

Mai enlà de la discussion scientifica, la resulta de l’estudi de Donini ja obliga a tornar analisar l’abilitat de las societats paleoliticas. Pensar que la Gran Piramida foguèt bastida per de caçaires-culheires ara fa 40.000 ans es plan estonant. Pr’açò Donini demana als autres scientifics d’assajar d’analisar tornarmai quand foguèt bastida. Mas ara amb de còlas interdisciplinàrias scientificas, que poirián balhar una edat mai reala de quan foguèt bastida, malgrat que las chifras non serián tan ancianas.

La Redaccion

Fotografia principala: Medea Natural/CC

En mens d’un an moriguèron lo frair de Lord Carnarvon, la siá infirmièra, un mètge que radiografièt la momia e tanben un milionàri qu’aviá visitat lo tombèl. Tanplan l’ausèl d’Howard carter, descobridor del tombèl (foguèt devorat per un còbra lo jorn que lo tombèl foguèt dubèrt)

Una malediccion ?

I aguèt mai cap missatge. Moriguèron 6 de 26 personas que dintrèron al tombèl. Dubèrt lo 29 de novembre de 1922, mas l’arqueològ Carter e Carnarvon, lo sieu mecènas, ja i avián dintrat abans en secret. La reina d’Anglatèrra visitèt atanben lo tombèl en febrièr de 1926 e moriguèt pas. E Howard Carter, l’arqueològ que trobèt lo tombèl de Totankamon, moriguèt pas alavètz, mas en 1939.

Uèi qualcunes cercaires creson que patiguèron una malautiá pulmonara nomenada histoplasmosis, provocada pel camparòl Aspergilius niger. L’epidemiològ De Miller, de l’Universitat d’Hawaii afirma que foguèt una septicemia pr’amor d’una nafradura a la fàcia.

En 2002 Mark R. Nelson, de l’Universitat de Monash, en Austràlia, publiquèt un estudi al British Medical Journal sus 44 individús qu’èran a Egipte a l’epòca. 25 dintrèron al tombèl: la mejana d’edat de la mòrt d’aqueles foguèt de 70 ans e pas 75 coma avián los que i dintrèron pas. Çò que vòl dire que moriguèron pr’amor de lor edat. E pas res mai.

La Redaccion

Fotografia principala:  Ancientartpodcats.org/CC

Ramsès IId es estat considerat fins ara coma un dels màgers faraons de l’Egipte antica. El tanben s’o pensava aital e o demostrèt en bastir fòrça monuments a la siá memòria. Foguèt lo tresen faraon de la 19a dinastia, demorèt fòrça ans al poder e aguèt de centenats de filhs. « Soi Osimandías, lo rei dels reis, agachatz las miás òbras e demoratz-ne estonats », çò escriguèt d’el al sègle XIX lo poèta anglés Shelley, inspirat pel cronicaire del primièr sègle abans lo Crist, Diodòr de Sicília.

Es malaisit de pensar que Ramsès IId (Osimandías segon un nom sieu ellenizat) foguèt pas un grand faraon. L’Egipte antica es demorada amb fòrça monuments realizats jos son regim. Fòrça bastissas foguèron realizadas a la siá epòca –dempuèi Abu Simbal fins a Karnak – e cal plan estudiar son regne per assajar de comprene quin ròtle aguèt en son temps.

Ramsès IId naissèt en l’an 1303 abans lo Crist e ja participèt a una batalha mentre qu’èra encara un mainatge. Dins sos 10 ans èra ja capitani de l’armada egipciana e dins sos 14 prince regent. Venguèt faraon en 1279 quand moriguèt Sèti Ir. Lèu desplacèt la capitala a Pi-Ramsès, al Dèlta de Nil. Demorèt 67 ans coma faraon e per aquel motiu foguèt lo faraon que regnèt mai longtemps en Egipte antica. Quand moriguèt, Egipte s’espandissiá dempuèi la mar Mediterranèa fins a Nubia (uèi Sodan).

Ramsès foguèt considerat divin, coma los autres faraons. Es per aquò qu’ordonèt de bastir de desenats d’estatuas siás. Tanben construguèt de temples, mas se pòt pas dire se voliá onorar totes los faraons o sonque el meteis. Abu Simbal foguèt bastit per celebrar lo 30n anniversari del sieu regne e encara demòra a la segonda cataracta de Nil. Un dels màgers edificis egipcians antics.

Lo temple de Ramsès es estonant. Es conegut coma lo Grand Temple. Tanben bastiguèt lo Pichon Temple per onorar la siá primièra femna, Nefertari. Ramsès aguèt 8 femnas e de centenats de concubinas, mas sembla que Nefertari foguèt la pus aimada. Sonque amb ela aguèt dètz filhs. Es estat dich que n’aguèt mai de 100.

Nefertari moriguèt quand Ramsès regnava dempuèi 30 ans. La siá tomba es una de las pus bèlas de la Val de las Reinas. Tanben ordenèt de construire los dos temples d’Abu Simbal, lo Ramesseum (amb las pinturas de la batalha de Qadesh), una estatua giganta de Ptah (11 mètres de nautor), la novèla capitala, Pi-Ramsès, lo palais del faraon, e de centenats d’autres monuments.

La granda batalha

Plan celèbras son las pinturas de la batalha de Qadesh, ont Ramsès IId es vist a aucir e chaplar los enemics (ititas) d’Egipte. Uèi es conegut que i aguèt pas cap de victòria egipciana e que la batalha finiguèt amb d’ititas e d’egipcians que se retiravan davant l’enemic. Es pas çò que dison aquelas pinturas. Foguèt doncas un messorguièr, un manipulaire de l’istòria?

Quora tornèt de Qadesh, Ramsès IId afirmèt aver vencut los ititas. La vila de Qadesh, pasmens, demorèt entre las mans ititas. 16 ans apuèi, d’ititas e d’egipcians signèron la patz pr’amor del nòu dangièr assirian. Es lo tractat de patz pus ancian jamai escrich e servat de l’umanitat. Mas, ça que la, i aguèt pas cap de victòria militara del faraon.

Puèi arribèt una crisi economica que sembla d’èsser estada amagada dels registres oficials. Una crisa que s’agreugèt quand Ramsès IId moriguèt dins sos 91 ans. Aquò demostrariá que Ramsès IId foguèt un grand publicista, que sonque pensava a el e que, se caliá dire de messorgas al pòble –coma se passèt après la batalha de Qadesh– trantalhava pas per o far. Son aquelas descobèrtas recentas que fan sospechar que Ramsès IId foguèt un grand bastidor d’edificis, òc, e que demorèt al poder gaireben 70 ans, mas que benlèu foguèt pas un grand faraon pr’amor que mentiguèt al pòble e amaguèt la situacion reala quand i aguèt un declin economic e social. E segon l’istoriana Slattery Williams, aquò buta a se demandar se foguèt lo màger faraon de l’Egipte antica o sonque un grand manipulaire de l’istòria.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Divèrsas expedicions arqueologicas an pas capitat de trobar cap de resulta definitiva. Mas sabèm pas la situacion dels autres monarcas egipcians de la dinastia dels Lagidas o Ptolemèus.

Una ipotèsi pas demostrada

Una de las ipotèsis situa la tomba de Cleopatra dins la vila de Taposiris Magna, a cinquanta quilomètres a l’oèst d’Alexàndria. Dins las sieunas runas arqueologicas foguèron trobadas divèrsas tombas contemporanèas al règne de la darrièra reina de l’Antiquitat egipciana, amb fòrça joièls e decoracion tipica de personas de la nauta societat egipciana de l’epòca. Mas cap de momia trobada foguèt pas identificada coma Cleopatra encara.

D’excavacions efectuadas dins aquela expedicion trapèron un tunèl escavat a la ròca de mil tres cents mètres de longor e dos mètres de nautor, a tretze mètres de prigondor. Benlèu es estonanta una prigondor coma aquela, mas cal pas oblidar que los tèrratrems an afondradas fòrça construccions pendent los darrièrs vint sègles d’istòria d’Egipte. Serà aquela expedicion arqueologica la definitiva per poder conéisser, fin finala, l’emplaçament d’un dels personatges istorics mai mitics?

Un article de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm

Pasmens, en l’an 1.479 abans lo Crist, moriguèt Totmèsis II e puèi lo sieu filh, mas arribèt lo faraon Maatkare. La siena tòmba demorèt mièi sepelida, e los egiptològs i trobèron pas cap momia. Los ieroglifics avián patit una ataca e lo nòm foguèt perdut per milièrs d’ans. Totun, mai de 3.000 ans puèi, los cercaires descobriguèron que Maatkare, foguèt una femna.

E lo sieu nòm foguèt lo de la primièra faraona ; Hatshepsot. Una faraona que conquistèt lo poder sus la Nauta e la Bassa Egipte, un fach jamai abans debanat en aquel país. Hatshepsot foguèt la femna pus poderosa que jamai visquèt al Nil. Après la mòrt del sieu marit, Totmòsis II, foguèt faraona almens durant doas decadas e fins que lo sieu filh arribèt a èsser major d’edat.

Una faraona a Egipte

Ja i aguèt de regentas egipcianas abans de Hatshepsot. Mas tre lo segond e lo seten an del sieu regne venguèt faraona. Foguèt lo faraon Maatkare. L’eretièr foguèt totjorn al tron, al sieu costat. Mas lo poder demorariá sonque en las sieunas mans.

Uèi i a tres còlas d’arqueològs qu’estudian los monuments que ne parlan. De cercaires poloneses assajan de tornar a bastir lo sieu temple funeràri en Deir el-Bahari. Los arqueològs franceses tornèron a bastir la sieuna Chapela Ròia. E los estatsunitencs assajan de comprene l’escritura del temple de Medinet Habu. Mas totes an una tòca comuna ; tornar per justícia l’istòria de Hatshepsot.

L’arribada de la dinastiá tebana a Egipte se debanèt sonque 50 ans abans. Los princes tebans desfachèron los icsòs arribats un sègle abans a Egipte. Lor rei es Ahmose, puèi divinizat tanben coma faraon. Ahmosis I gobernèt 25 ans e daissèt lo tron al sieu filh, Amenhotep I, amb una Egipte unificada. Mas Amenhotep aguèt pas cap filh per lo nomenar faraon e pr’açò arribèt Totmòsis I, mòrt en l’an 1.504 aC. Totmòsis foguèt lo paire de Hatshepsot. Tanben lo de Totmòsis II , lo fraire de Hatshepshot e tanplan lo sieu marit.

Amb eles Tebas venguèt lo capluòc d’Egipte. E Amon, lo dieu local de Tebas, lo pus grand dels 500 dieus agipcians. E lo sieu temple lo màger temple de l’antica Egipte. Hatshepshot, per contrarotlar melhor los prèires d’Amon e tanben als foncionaris, confirmèt qu’Amon èra lo sieu paire e venguèt una faraona mitologica. Perqué aquò faguèt e cossí foguèt acceptat pels prèires es l’istòria que los arqueològs vòlon ara descobrir.

Una granda maire

Hatshepsot foguèt una bona maire. Mas trinquèt l’òrdre divin e lo vejaire dels prèires. Pasmens coneissiá plan lo vejaire dels meteisses e amassèt un grop d’afogats al sieu torn. Tanben après venir faraona foguèt prudenta. Aital es demorat en d’estatuas e retraches de la meteissa.

De’n primièr lo faraon foguèt representat coma una femna, amb de sens. Puèi, e pauc a cha pauc, la sieuna imatge cambièt. Venguèt vestida sonque amb lo davantal masculin reial. Los sens venon pus pichons e l’espatla pus dura. Fin finala, aguèt tanben de barba e venguèt un òme, un faraon.

Mas tanben volguèt que la sieuna filha Neferure venguèsse tanben eretièra, e lo sieu filh faraon ; caliá maridar Neferure amb Totmòsis III. Pr’açò declarèt​ que Neferure èra la femna del dieu Amon quora encara èra un enfant. Dempuèi alara aquel títol divin sonque aguèt de femnas, futuras femnas del faraon. ​Neferure coneissèt jamai Totmòsis III, lo següent faraon. E Neferure se n’anèt de l’istòria egipciana antica per totjorn. Benlèu moriguèt jove.

Hatshepshot capitèt a l’ora d’enviar una expedicion reiala a Punt en 1.470 abans lo Crist. I envièt cinc vaissèls que tornèron amb d’encens après cinc ans de viatge. E la faraona venguèt tranquilla pr’amor que ja aviá tot lo poder e l’empèri demorava ric.

Punt se trobava en Somalia o Eritrèa. Tornèron amb d’encens, de mirra, de pèls, de minerals estonants e d’evòri. Tanben de girafas, de leopards, de rinocèros. Tot es demorat sus los murs del temple d’Amon. Tanben lo prince de Punt, un ancian amb la sieuna femna grassa. Los vaissèls son de fusta. Los monins jògan sus los meteisses. Los marinièrs mena de mirra…

Lo Nil recebèt un tresur d’encens. Tanben de pantèras, d’uòus e plomas d’estruci, de banas d’elefant. Lo faraon Maatkare enviarà tot lo tresaur al temple d’Amon. Es l’epòca del comèrci qu’entraïnarà una Egipte pus rica e que demostrarà que los dieus aiman plan lo país.

Es vertat que lo regne d’Hatshepsot foguèt pacific e las frontièras seguras. Que s’i bastiguèron de nòvas bastidas e que las colhitas foguèron bonas. La populacion d’alara èra d’aperaquí 3 milions d’abitants. Las imatges que demòran fan pas pensar que dengun volguèsse se revoltar contra un faraon nascut femna.

Totun, en 1.458 aC lo faraon Maatkare despareis. Totmòsis III ven faraon e pendent lo sieu regne arribèt l’iconoclastia qu’entraïnèt escafar la memòria de Maatkar/Hatshepshot. Totas las escrituras, ieroglifs e estatuas amb aquel nòm despareisson per totjorn. Tanben se debanèt aquò al temple de Deir el-Bahari. Totas ? Pas totas car n’i aguèron qualcunas que subrevisquèron fins a uèi lo jorn.

Un faraon femenin foguèt considerat coma la guèrra contra maat, l’òrdre divin. Foguèron los prèires o benlèu lo meteis Totmòsis III, que volguèt soslinhar que sonque el foguèt lo faraon que dirigiguèt 17 campanhas contra Asia e que fins alara èra estat dublidat pr’amor d’una femna ?

Los arqueològs uèi creson que lo nòm aviá un poder magic a l’antica Egipte. Se i aviá pas cap nòm la persona existissiá pas. Pasmens, malgrat qu’o assagèron, capitèron pas. Lo nòm d’Hatshepshot despareguèt pendent 3.000 ans, mas la sciéncia actuala tornèt a lo far viure tornamai. Mai encara quora ela foguèt la primièra faraona de l’empèri egipcian. Una femna que venguèt puèi òme e atanben faraon.

La Redaccion