Dinc adara las estenudas mei isoladas deus umans qu’èran consideradas com de vertadèrs refugis entà la fauna de la planeta. Las montanhas, per exèmple, que son luenh de l’agricultura e deus pesticidas, mes açò non ei pas tostemps sinonime de bona santat environamentau. Los cercaires an descobèrt que tanben en aqueras zònas los insèctes pateishen un grèu declin e qu’ac cau har public se volem pas demorar lèu shens insèctes au monde.

A las montanhas de Colorado, per exèmple, e maugrat estar a 3.000 mètres de hautor, los insèctes lutan de faiçon quotidiana contra lo vent, lo hred e l’aire praube en oxigèn. Mes los insèctes, que contunhan de pollinizar las flors, reciclar la matèria e balhar energia ad autes animaus. Mes tanben demoran en un equilibri plan fragile e se aquò se trinca las plantas, los ausèths e los mamifèrs d’aqueras montanhas ne patirán las consecuéncias.

Nat refugi segur

Uei, e per çò que tòca aus insèctes non i a pas mei nat refugi segur au monde. Non i a pas nat refugi luenhèc de l’activitat umana. Los insèctes especializats en viure en lòcs hreds, que son plan vulnerables quan i a cambiaments. La velocitat d’aqueths cambiaments qu’ei estonanta, e los insèctes non pòden pas huéger ne s’adaptar. N’an pas lo temps. E l’equilibri naturau se pòt trincar aisidament.

Adara ua equipa de cercaires dirigida peu biologista Keith Sockman, qu’estudiè au long de 15 sasons los insèctes volants d’un prat de montanha plan isolat, plan luenh deus umans. E poguèron compréner l’evolucion de l’ecosistèma. Lo resultat de l’estudi hè pensar que i a ua pèrta d’au mensh un 6,6% annau des d’insèctes, çò que vòu díser ua pèrta de dinc a un 72,4% en solament duas decadas. L‘estudi qu’estó publicat au numeric Ecology.

Çò qu’ei estonant ei que, en l’estenuda estudiada, i a pas cap influéncia umana dirècta ; non i a agricultura ne urbanizacion de nat tipe mes hèra insèctes qu’an abandonat la zòna los darrèrs ans. En autes lòcs, com en Alemanha, tanben ei estada confirmada ua pèrta de mei d’un 82% de la biomassa d’insèctes los darrèrs ans.

L’estudi donc, que confirmaré que los efèits deu cambiament climatic, dab màgers temperaturas que poirén estar la causa reau d’aquera pèrta. Pr’amor que la temperatura minimau pendent la nueit ei adara 1,6ºC màger que hè solament duas decadas.

Segon l’estudi, un estiu caud provòca hòrt mensh insèctes l’annada seguenta. A las montanhas i a hèra espècias endemicas, çò que vòu díser que solament pòden víver acerà e enlòc aulhors. Se la temperatura ei mei hauta, los insèctes de hautor ne pòden pas huéger. Lo lor declin qu’ei segur e tanben invisible, silenciós. Aquò a efèits sus las plantas, los ausèths e lo sòu. Dab aquera situacion qu’ei possible donc pensar que los insèctes que i a en las nostas montanhas gasconas tanben an aqueth declin. E dilhèu cau poder har quauquarren entà l’arrestar, vertat ?

La Redaccion

Aquesta cronica suu Ràdio País :

Fotografia principau: Mathhias Appel/CC

A l’estudi, que confirma que las regions que pus pateishen huecs son Austràlia e Siberia mes tanben l’America meridionau, e restaquè dirèctament lo rescauhament climatic dab divèrs fenomèns meteorologics, un hèit plan navèth dens aqueth tipe d’estudis. Pr’amor que las simulacions informaticas son de mei en mei reaus e demòstran e plan com la nosta espècia n’ei la vertadèra copabla.

Atau, l’estudi demòstra que i a de mei en mei tempèstas e dab mei intensitat pr’amor de l’efèit deu gas de sèrra. Las causas que provòcan los huecs, totun, que son drin mei complèxas. Totun, a l’estudi, l’equipa de cercaires britanics e bèlgas que podó demostrar que lo cambiament climatic entrainè la creishença d’un 15,8 % de la superfícia vegetau mondiau enter las annadas 2003 e 2019.

Mes huecs pr’amor deu cambiament climatic

Aquò ei com díser que i a de mei en mei huecs a la planeta pr’amor deu cambiament climatic e que i auré mensh superfícia cremada se aqueth n’existeish pas. L’estudi qu’estó dirigit per Seppe Lampe, de l’Universitat de Brussèlas e qu’estó publicat au numeric Nature Climate Change.

Segon Chantelle Burton, cercaira deu Centre Hadley de l’Oficina Meteorologica deu Reiaume Unit, qu’ei lo prumèr còp qu’ei analisada la superficia terrèstra cremada au monde, maugrat que dejà i avèvan estudis regionaus, sus l’oèst deus Estats Units o enqüèra Austràlia.

Atau, lo territòri cremat de faiçon annau au monde que patí ua creishença deu 0,22%. Totun, de las 43 regions estudiadas, lo centre australian que n’ei la péger, pr’amor que la creishença annau ei acerà d’un 3,04%. E enter 2003 e 2019 la region que patí lo brutlament de dinc a un 61,9% de mei de huecs enter aqueras annadas. Qu’ei dinc a quate còps mei que la mejana (15,8%) mondiau.

Autas regions que tanben pateishen hòrt mei qu’autas los huecs son; l’America Meridionau (28,9%) e Siberia (17,5%). La Mediterranèa tanben qu’ei sus la mejana globau, dab ua creishença deu 16,9%. “Que i aurà de mei en mei huecs, ce digó Lampe. Adara solament i a ua creishença deu 0,22% annau mes en 2034 (çò ei en sonque 10 annadas) lo ritme de creishença annau d’aqueles fuocs que creisherà dinc a un 2% o enqüèra un 2,5%. E lo ritme que vienerà mei e mai rapide.».

Totun, que i a mensh tèrra cremada despuish 2004. « Qu’ei atau pr’amor que la savana africana ei mensh cremada. L’òmi que trinca lo paisatge e aquò qu’empacha mei los huecs, pr’amor que lo sòu ei destinat a l’agricultura e que i a de mensh en mensh forèsts o prats. Çò que volem demostrar, çò ajustè Lampe, ei que shens cambiament climatic i auré hòrt mensh huecs“.

D’un aute costat, la populacion umana arrestè mei de huecs dens aquera epòca mei d’un 19,1%. Mes n’ei pas arren quan parlam deu cambiament climatic mondiau actuau. Pr’amor que i a de mei en mei huecs, mes aquestes que creman hòrt mensh lo sòu.

Lo mòdel suggereish que mei populacion umana ei restacada dab mensh huecs e aquò qu’ajude e plan a aver mensh huecs a la planeta. « Totun, aquò çò soslinhèn los cercaires, lo ritme de creishença annau deus huecs qu’ei màger adara qu’abans, e aquò que provocarà de cambiaments aus ecosistèmas. E donc que cau crear estrategias de gestion se volem sauvar la planeta deu brutlament totau ».

Los cercaires que tanben volón har un aperet a aver mensh de gas d’efèit sèrra, un paisatge melhor e manca de huecs, pr’amor qu’aquò qu’ajudarà plan la nosta espècia e tanben l’environament. Pr’amor que lo huec qu’ei causa deu cambiament climatic mes tanben n’ei consequéncia.

La Redaccion

Aguesta cronica suu Ràdio País: https://soundcloud.com/radio-pais/natura-un-1-annau?in=radio-pais/sets/natura

Fotografia Principau: Ron Mader/CC.

Lo resultat d’aqueths estudis qu’ei que las lianas se pòden espandir hòrt mei d’un 30% dens daubuns lòcs de la planeta pr’amor deu cambiament climatic. Çò qu’entraina tanben pensar qu’ei pas dilhèu un fenomèm positiu, pr’amor que la liana ei ua planta que monta mei e mai a l’entorn de l’arbo dinc ad ac tuar, pr’amor que son plantas parasitas. E dilhèu lo bòsc ne poirà pas suportar ua espandida màger de las lianas a la planeta.

Los estudis qu’estón realizats en divèrs país africans e americans mes tanben asiatics, dab bòsc tropicau. Tots aqueths estudis qu’an ua causa comuna : tots confirman l’espandida d’aqueth tipe de plantas çò que poiré entrainar tanben problèmas grèus entà la santat deus arbos tropicaus. Pr’amor que las lianas montan e montan dab la sola tòca d’arribar a la lutz. Mes après l’arbo que’s pòt morir pr’amor de las lianas.

Ua tendéncia generau

Dejà i a chifras que confirman aquera tendéncia : las lianas que son crescudas mei d’un 29% en dètz annadas en Panamà, i a dinc a un 90% deus arbos deu bòsc de Nouragues, en Guaiana, que las pateishen e que’s pòt afirmar de faiçon scientifica que creishen dinc a un 60% mei rapide que los medishs arbos. Mes enqüèra pr’amor de temperaturas mei hautas.

Segon los cercaires aquò qu’arriba pr’amor que la liana ei ua planta que’s pòt mélher adaptar que los arbos a longs periòdes de sequèra. E, quan la temperatura ei mei hauta, que’s difusan de mei en mei. Que son hòrt mei eficaç pontuaument entà arribar dinc a la lutz deu Solei e quan son enqüèra près deu sòu, que son tanben hòrt mei abilas entà d’aver aiga deu sòu.

Atau, lo monde de las lianas qu’ei plan abil entà subervíver en de condicions mei caudas mes tanben mei secas. E aqueth tipe de condicions que son las que començan de viéner mei e mai comunas uei. Ne vau pas díser que son un tipe de plantas que, quan i a desforestacion, extraccions minèras, isolament o enqüèra oratge o incendis, que son las prumèras que tornan a s’espandir e hòrt mei lèu que los medishs arbos o autes tipes de plantas.

Mes açò n’ei pas positiu entà la santat deu bòsc. La liana arrèsta tostemps la creishença deus arbos e reduseish la soa reproduccion e tanben provòcan ua creishença de la mortalitat deus arbos. En solament dètz annadas un bòsc plen de lianas que pòt viéner 2 mètres mei baish qu’un bòsc que pateish pas lianas. E un arbo entornejat de lianas qu’a dinc a un 45% de brancas mes cuèrtas e solament pòt shucar un 20% mensh de dioxide de carbòni.

La majoritat deus cercaires que realizèn aqueths estudis confirmèn que’us cau tuar si volem sauvar lo bòsc. E que cau o har dejà se volem ajudar la sèuva. Tuar las lianas qu’entornejan 5 arbos deu bòsc a un prètz d’un euro. Aquò vòu díser que’s pòt har e qu’ac har qu’ajudarà a sauvar hèra autas espècias vegetaus.

Atau, se podem sauvar lo bòsc de la planeta de las lianas la santat vegetau deu monde creisherà, la sèuva tornarà a s’espandir e los arbos que shucaràn mei de CO₂. E la biodiversitat tanben se moltiplicarà. Qu’ei çò qu’entraina la mort d’ua planta entà sauvar tot lo bòsc.

La Redaccion

Adara un rapòrt governamentau confirma la grèu situacion environamentau d’aqueth estat. Tanben ei estonant véder com confirma la situacion un govern, lo medish govern australian. Non podèm imaginar lo govern francés o lo govern espanhòu en tot confirmar de manièra oficiau lo declin de hèra espècias animaus o vegetaus. Aqueth tipe de rapòrt son realizats normaument per organizacions environamentaus. Mes Austràlia e lo son govern sembla que son onestes e sincèrs a l’ora d’aquò confimar. E ac reconéisher qu’ei dejà ua tasca positiva.

Lo rapòrt de l’estat de l’environament ei hèit en Austràlia cada cinc annadas. E lo darrèr confirmè que i a daubuns cambiaments radicaus en l’environament australian que poirén entrainar un greù declin de la fauna e la flora australiana en un futur briga luenh. Segon los autors deu rapòrt, las causas mei importantas en serén lo cambiament climatic e la pèrta d’abitat, l’invasion d’espècias estrangèras, la pollucion e la mineriá.

Segon lo medish rapòrt governamentau, n’ei pas pro hèit entà cambiar aquera situacion e aquò provòca un dangèr inquietant, pr’amor que se pòden esperar de mei en mei problèmas environamentaus. La ministra de l’environament australian, Tanya Plibersek, afirmè que lo resultat deu rapòrt ei estonant, e que cau har novèlas leis se se vòu pas contunhar aquera plan trista istòria environamentau australiana.

Divèrses ecosistèmas a man deu collapse

Atau, lo rapòrt de 2023 australian, confirmè que i a 19 ecosistèmas que son a man deu collapse, que i a mei espècias vegetaus estrangèras en Austràlia que non autoctònas, que lo continent patic dejà mei d’extincions que cap aute país de la planeta, e que l’environament australian pateish un declin plan grèu despuish l’an 2016.

«Se contunham coma atau, çò digó la ministra australiana de l’environament, lo paisatge, las plantas e los animaus que consideram nòstes i seràn pas mei entaus nosti hilhs ». De soslinhar qu’espècias animaus coma lo coalà o lo perroquèt australian son ja en grèu dangèr d’extincion tanben despuish l’an 2016.

Cau rebrembar que las darrèras annadas Austràlia a patit sequèras òrras, huecs istorics e inondacions jamei abans conegudas, e tanben sheis extincions massivas en la Grana Barrèra deu Coralh. “La situacion actuau ei diferenta de las d’autes rapòrts, çò digó la ministra, pr’amor qu’adara ei quan podem véder e plan las consequéncias deu cambiament climatic actuau. E los diferents governs australians ne hèn pas arren entà cambiar aquera situacion”.

Las darrèras annadas lo govern federau australian copè l’argent entà lutar contra la miaça que patís la biodiversitat, çò digó lo rapòrt. Mes las miaças son adara màgers. Lo rapòrt estó balhat au govern actuau mes estó pas hèit public dinc ara pr’amor que i avèva eleccions. Segon los autors deu rapòrt ei l’istòria d’ua crisi e un declin asutralians que lo govern federau hè mei de dètz annadas que vòu pas acceptar, mes que cau faciar de faiçon urgenta se se vòu pas la fin deus ecosistèmas asutralians actuaus.

Tanben cau raperar qu’Austràlia causiguec redusir las emissions de carbòni actuaus un 43% en 2030, mes ne hasó pas briga entà ajudar a subervíver l’environament australian. La diferéncia dab autes governs precedents ei que, dinc ara, la reduccion de dioxide de carbòni qu’èra deu 26%. Mes abans e adara non i aguèt pas nat reduccion reau d’emissions, e pr’açò lo crit d’alèrta dels tecnics deu pròpi govern australian, qu’avisan adara d’ua catastròfa gigantesca se se hè pas, fin finau, arren, entà sauvar l’environament d’aqueth continent.

La Redaccion