Un environament fòrça diferent deth de començament deth Carbonifèr pr’amor que quan aquera edat comencèc era majoritat dera tèrra auie condicions tropicaus. Es oceans èren pòc prigonds e fòrça lòcs dera còsta sigueren envasits pera mar: e açò volie díder qu’es paluns s’espandiren mès e mès.

Aqueth clima caud e umit siguec eth lòc on neisheren grani bòsqui de hauguères gigantes e tanben es prumères plantes damb flors. Era produccion d’oxigèn d’aqueres provoquèc era arribada a nivèus semblants as dera atmosfèra actuau. I auec arbes damb 45 m de nautada e mens invertebradi entà minjar e era vegetacion mòrta arribèc a formar vertadères montanhes. En es paluns i auie tanben aqueres montanhes de vegetacion mòrta que dempús serie carbon.

Artropòdes dehòra der aigua

A mès des plantes i auie fòrça artropòdes. Artropòdes qu’auien deishat era aigua. Es insèctes s’i adaptèren fòrça ben. Aué i a mès d’un milion d’espècies diferentes d’insèctes e ne cau encara descorbir, dilhèu, 30 milions mès, segontes es cercaires.

Laguens aquera sèuva tropicau eth creishement vegetau ère fòrça rapid e non i auie pro bactèries e fongus entà descompausar tota aquera matèria mòrta deth bòsc. Eth clima laguens dera jungla ère fòrça umit. Ath costat des insèctes i viueren tanben es prumèrs grans anfibians que i auec jamès ena planeta. Auien grani uèlhs e eth nas (ath dessús) deth cap. Açò ajudaue fòrça quan èren dehòra der aigua, èren com cernalhes gigantes mès èren tanben predators orribles.

Quauqu’uns d’aqueri anfibians creisheren enquias 8 m de longada. N’i auie encara d’auti mès grani mès sonque podien víuer laguens dera aigua. Es mès petiti, tanben coneishudi com microsaures, s’alimentauen des insèctes que i auie ena tèrra.

Pendent era fin deth Carbonifèr s’espandic un nau grop d’animaus, es prumèrs reptils. Èren fòrça petiti e era sua pèth ajudaue a èster tostemps en tèrra sense auer de besonh tornar ar aigua, com se passe en çò des anfibians. Eth sòn aliment èra per tot: vèrmes e insèctes. Evolucionèren lèu cap a espècies mès grani.

Es ueus des reptils tanben auien un avantatge sus es anfibians: non èren febles, mès mès durs, e es petitons que neishien èren ja com es adults. Laguens deth ueu i auie ua petita bossa damb aigua e ua auta damb aliment. Tota aquera defensa liquida tanben protegie er animau des chòcs. Quan ère ora gessien deth ueu per eri madeishi. Demorèren mens de 40 milions d’annades entara arribada de bèri uns reptils gigants que harien istòria pendent pròp de 200 milions d’annades. Es reptils comencèren a vier mès e mès grani e lèu vierien dinosaures.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Hylonomus siguec, totun, un reptil fòrça petit, que semblaue ua cernalha e sonque hège entre 20 e 30 centimètres de longada. Auie fòrça dents e òm pense qu’era sua dièta siguec insectivòra. D’auti animaus que visqueren pendent aquera lonhana epòca damb Hylonomus sigueren Westlothiana e Paleothyris. Totun, qu’eth sòn classament non ei encara clar.

Tanben cau díder que, maugrat qu’ei segur que ja pendent era epòca deth Carbonifèr i aueren d’autes espècies de reptils, er episòdi d’extincion gigant que i auec pendent era fin d’aquera epòca tanben provoquèc era desaparicion dera majoriat d’animaus terrèstres e , damb eri, tanben des reptils.

Maugrat tot açò, aquera gigantassa extincion de fauna que patiguec era Tèrra siguec, dilhèu, mens intensa damb es reptils que damb auti anfibians. Aguesti aueren de tornar a pondre es ueus ena aigua, mès es reptils poderen contunhar de hèr açò en tèrra e dilhèu pr’açò poderen adaptar-se milhor as condicions environamentaus en tot vier tanben carnivòrs o erbivòrs a mès d’insectivòrs. Lèu comencèren a controlar era comunautat animau e vengueren fòrça mès diuèrsi. D’aquera epòca ei especiauments coneishut eth reptil Mesosaurus, un genre que minjaue peishi.

Era epòca des reptils

Maugrat qu’ua part importanta des parareptils vengueren gigants pendent era fin deth Permian, es ancessors des reptils modèrns tanben s’adaptèren e vengueren es ancessors des tortugues, es crocodils e tanben es dinosaures. Quan comencèc era naua edat es vertadèrs reptils (archosauromorfi) dominauen ja era planeta. Caminauen dreti e semblauen crocodils damb pautes longues. En Triassic ja èren majoritaris maugrat qu’encara aueren de besonh mès de 30 milions d’annades abans de vier dinosaures, pterosaures o mosasaures.

Dempús deth Cretacèu era majoritat dera megafauna des reptils auie, totun, desapareishut. Ena aigua sonque demorauen es tortugues e crocodils e en tèrra es audèths. Aué se sap qu’abans dera nòsta epòca viueren mès de 10 000 espècies de reptils diferentes e 10 000 mès d’audèths e açò ei gaireben eth doble des mamifèrs que i a aué ena planeta (d’aperaquí 5 700 espècies).

Per tot açò donques òm pòt díder qu’es reptils an auut ua fòrça longa vida biologica ena planeta. Que sigueren prumèr petites espècies que dempús vengueren gigantes e controtlèren era vida en tèrra, mar e cèu abans de tornar a mesures relativament petites coma es qu’an aué. Son dilhèu pr’açò exemple de superviuenti clars ena istòria dera vida ena planeta blua.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Un environament plan diferent del de començaments del Carbonifèr car quand aquela edat comencèt la majoritat de la tèrra aviá de condicions tropicalas. Los oceans èran pauc prigonds e fòrça luòcs de la còsta foguèron envasits per la mar: e aquò voliá dire que los paluns s’espandiguèron mai e mai.

Aquel clima caud e umit foguèt lo luòc ont nasquèron grands bòsques de falguièras gigantas e tanben las primièras plantas amb flors. La produccion d’oxigèn d’aquelas provoquèt l’arribada a de nivèls parièrs als de l’atmosfèra actuala. I aguèt d’arbres amb 45 m de nautor e mens invertebrats per manjar la vegetacion mòrta qu’arribèt a formar vertadièras montanhas. Als paluns i aviá tanben aquelas montanhas de vegetacion mòrta que puèi seriá carbon.

D’artropòdes en defòra de l’aiga

A mai de las plantas i aviá fòrça artropòdes. D’artropòdes qu’avián daissat l’aiga. Los insèctes s’i adaptèron plan. Uèi i a mai d’1 milion d’espècias diferentas d’insèctes e benlèu encara cal ne descobrir 30 milions pus, segons los cercaires.

Dins d’aquela selva tropicala la creissença vegetala èra fòrça rapida e i aviá pas pro bacterias e campairòls per descompondre tota aquela matèria mòrta del bòsc. Lo clima dins la jungla èra tras qu’umid. Al costat dels insèctes i demorèron tanben los primièrs anfibians que i aguèt jamai a la planeta. Avián de grands uelhs e lo nas en naut del cap. Aquò ajudava plan quora èran dins l’aiga, èran coma de salamandras gigantas. Èran de predators òrres.

Qualqu’unes d’aqueles anfibians cresquèron fins als 8 m de longor. N’i aviá encara de mai grands malgrat que sonque podián viure dins l’aiga. Los mai pichons, tanben coneguts coma microsaures, se noirissián dels insèctes que i aviá sul tèrra.

Pendent la fin del Carbonifèr s’espandiguèt un nòu grop d’animals, los primièrs reptils. Èran plan pichons e lor pèl ajudava a demorar totjorn sul tèrra sens necessitat de tornar a l’aiga, coma se passa en çò dels anfibians. Lor noiridura èra pertot: de vèrms e d’insèctes. Evolucionèron lèu vèrs d’espècias màgers.

Los uèus dels reptils tanplan avián un avantatge suls dels anfibians: èran pas flacs mas durs e los pichonèls que i naissián èran ja coma los adults. Dedins l’uèu i aviá una pichonèla bòssa amb d’aiga e una autra amb de noiridura. Tota aquela defensa liquida tanben protegissiá l’animal dels trucs. Quand èra ora sortissián del uèu per eles meteisses. Demoravan mens de 40 milions d’annadas per l’arribada d’uns reptils gigants que farián istòria pendent prèp de 200 milions d’ans. Los reptils comencèron a venir pus e pus grands e lèu vendrián dinosaures.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Son de pròvas macabras, mas scientificas. L’estudi dels coprolits d’Orthacanthus, una làmia de mai de 3 mètres de long que visquèt arunan, mòstran qu’èran d’animals canibals. Sembla, segon dison los paleontològs, que tanben minjavan de pichons Orthacanthus quand patissián fauta de noiridura.

En aquela epòca Euròpa e America del Nòrd èran en l’equador de la Tèrra e èran colonizadas per de selvas. Totun, los predators ,mai grands de l’epòca èran pas d’animals terrèstres mas grandas làmias que vivián en de paluns prèp de la còsta. La trobalha fòssil es estada trobada en las forèsts de Nòva Brunswick, en Canadà.

Una trobalha extraordinària

Atal, la tròba d’aqueste comportament dels Orthacanthus es estada realizada per Aodhán Ó Gogáin, del Collègi Trinity de Dublin. El meteis confirma qu’es un comportament animal sonat canibalisme filial. “Avèm encontrat de pròvas dels continguts estomacals fossilizats d’Orthacanthus – çò diguèt – qu’aqueste peis-can minjava d’amfibis e peis mas que tanben minjava pichons de sa pròpia espècia quand non trobava autra causa per minjar”.

Las pròvas son dents de pichon Orthacanthus trobadas en de coprolits fossils d’aqueste peis-can escantit. Mike Benton, professor de l’Universitat de Bristol (Anglatèrra) assegura que, de còps, “los paleontològs pòdon pas espiar las relacions dirèctas en la manièra que o pòt far un zoològ. Aquestes an de metòdes desparièrs e amb aquels pòdon interpretar los malhums de noiridura d’animals escantits – çò apondèt -. Un d’aquestes metòdes es l’analisi dels coprolits e aquò es çò qu’avèm fach”.

“Sabèm pas encara, totun, perqué Orthacanthus minjava de pichons de la sieuna espècia – çò diguèt Howard Falcon-Lang, de l’Universitat de Londres e cap de l’estudi -. Lo Carbonifèr foguèt un periòde pendent lo qual de peisses començavan de colonizar l’aiga fresca dels paluns. Benleù Orthacanthus utilizava aquestes per criar los pichons e los minjava quand ja i aviá pas mai de noiridura”. Aital la descobèrta es venguda de las estonantas.

Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.