Las formas mei ancianas deu nom de la vila que son Castrum de Pado, en 1154 (Carta de Barcelona;), Palum, en 1286, Pau, en 1385, Lo pont de Pau, en 1484, Sant Martii de Pau, en 1488. Lo nom que vieneré d’un tipe preïndoeuropèu *pal-, deu sens de «montanha arrocosa ; la forma que seré palum, analòga au latin palus, « pau »

Per Miquèu Grosclaude, que’s cau mauhidar deus blasons e la preséncia d’un paon que non a pas cap valor toponimica. D’autes, com Vastin Lespin, qu’an supausat que i averé ua palencada, donc paus, au torn deu castèth; mei lo mot que seré au plurau. Pau que vien meilèu d’ua arrasic preïndoeuropèa *pal o *bal e lo sens que seré «ròc escarpat».

Pendent los purmèrs sègles, l’istòria paulina que’s con·hon dab l’istòria deu son castèth, bastit peus vescomtes de Bearn entà contrarotlar lo güà suu gave e los sons paus e bategèn la futura ciutat. Gaston Fèbus qu’ahortí la hortalessa dens lo son saunei de bastir un Estat pirenenc.

D’aqueth temps, totun, la vila qu’èra pas guaire grana e la capitala bearnesa qu’èra Ortès. Dab Enric II de Labrit (1464), Pau que vadó capitala deu Reiaume de Navarra e lo castèth que ho modernizat entà arcuélher la navèra cort reiau. Dens aqueth castèth de Pau que vadore lo Noste Enric, futur rei de França. En 1620, lo Bearn siguec conquistat per França.

Lo passatge de l’armada anglesa de Wellington que marquè lo començament de l’establiment d’ua comunautat britanica en la vila. Aquesta comunautat hèra rica qu’adaptè la ciutat au son biais de víver modèrne en favorizant la bastison deu Baloard deus Pirenèus, deu casinò e deu purmèr gòlf bastit suu continent europèu. Au començament deu sègle XX, la vila qu’encoratgè los hrairs Wright a apitar a Pau la purmèra escòla d’aviacion deu món. Se en 1.793 aviá ua populacion de sonque 8.756 abitants en 2010 ja n’èran 82.776.

Pau ei ua vila de frontièra, situada a sonque un centeat de quilomètres de l’ocean Atlantic e 50 km deus Pirenèus. L’estat espanhòu tanben ei a sonque 50 km. Los camins naturaus per i arrivar son a travèrs deth Còth de Portalet (1.794 m de nautor) o a travèrs deth Còth de Somport (1.631 m). La vila ei a 200 mètres sus lo nivèl de la mar. Los principals arrius e afluents son Gave, Luy, Ousse e Uzan.

Lo paisatge que se pòt véder dempuèi Pau qu’ei estonant. Arriba als 100 quilomètres. De vilas pròchas son Tarba (25 km), Ortès (40) e Lac. La vila a un aeropòrt, tren e autopista. La sua indústria principau qu’ei lo gas, la lan e la metallurgia.

Ua situacion estratategica

Pau que’s situa donc dens ua situacion clau enter la montanha e la vath. Dinc a l’epòca lo territòri qu’estó ua lana (paluns) gigantesca. Totun, las prumèras rèstas de la vila que son dejà deu sègle XII . Alavetz los senhors de Bearn i bastín un castèth entà susvelhar lo gà de Gave. Que’s cred que la majoritat deus abitants de la vila dens aquera epòca èran d’Aussau.

La vila que vienó plan celèbra au sègle XVI pr’amor que i neishó lo futur rei de França Enric IVn (IIIn de Navarra). Dinc ad aquera epòca, Pau qu’èra estat lo capdulh de Navarra, un país independent de França. Totun, l’independéncia de Bearn finí en 1620 quan l’armada francesa envadí lo país e qu’ac convertí en ua província mei . Pendent lo sègle XIX la vila qu’avó ua hòrta influéncia anglesa pr’amor de los visitants anglés que i avèva.

Uei e despuish la fin deu sègle XX Pau a ua economia basada en l’industria aeronautica mes tanben petrochimia. Las prumèras montanhas deus Pirenèus que son a solament 25 km e entà arrivar a la còsta que cau har haut o baish 110 km. Las montanhas mei pròchas de la vila a l’entorn de la vath de Gave de Pau en direccion sud n’an pas guaire mei de 400 mètres de hautor. Au nòrd de la vila, per contra, que i a un territòri de lanas.

Cau soslinhar que Pau estó bastida dab ua orientacion nòrd-sud pr’amor de l’arriu Gave e la vath on i a la ciutat. Acerà que i a tanben lo gà de Pau que pòt estar plan mauaisit de crotzar se i a hèra aiga. La vegetacion deu lòc qu’ei estonanta. La superficia totau de la comuna de Pau qu’ei 3.151 h.

Lo climat de Pau qu’ei de montanha. Qué plò mei de 1.200 mm(qu’an pendent totas las sasons e los ivèrns que son plan dolçes e los vent pas guaire hòrts. Dinc a l’an 2.000 la temperatura mejana qu’estó de 12,9 °C. Despuish e dinc a uei lo dia la temperatura mejana que montè dinc a 13,7 °C e s’espèra que la temperatura mejana siá màger enqüèra en 2050.

Lo medish gave de Pau qu’ei dens Nature 2000. La medisha vila a mei de 750 h d’espaci verd. Desparièrs parcs que’n hèn ua vila verda estonanta. Atau la vila qu’auré solament 49% deu territòri urban urbanizat, un 14% d’airau industriau, un 10% entara agricultura, e un 10% de forèsts. La vila qu’ei devessida en 26 quartièrs.

Ua istòria longa

Lo prumèr còp qu’estó escriut Pau qu’ei dens ua carta primitiva de Morlans, dada enter los ans 1090 e 1130. Lo castèth – ne’s pòt pas díser enqüèra s’estó bastit prumèr e puish lo vilatge o aqueth prumèr- que peresca bastit dejà au sègle XII. En 1188 Gaston VI de Bearn que i amassarà la cort. Après confirmar l’independéncia de Bearn en 1347, Gaston Febús que realizarà òbras au castèth de Pau entad ac poder atau deféner mélher.

En 1462 lo Bearn patí ua invasion de França, mes que maridè lo hilh de Gaston IV de Foix dab la sor deu rei de França Loís XI. Qu’estó sonque dus ans après que lo capdulh de Bearn estó situat en Pau. Francés Febus que poirà donc èste coroat rei de Navarra en Pampaluna en 1479. Mes en 1483 Bearn que signarà un tractat qu’ac convertí en un aliat de França shens pérdre l’independéncia. Quan Navarra serà envadida en 1512 per Aragon Pau que serà lo capdulh navèth deu reiaume de Navarra .

Mes Loís XIII qu’envadirà Bearn en 1620. Qu’entrarà a Pau dab ua armada grana mes tanben ua populacion plan ostila. Lo Bearn que serà donc incorporat a la corona de França. Dempuèi alavetz Pau e lo Bearn que son francés mes enqüèra uei se pòt véder clar un esperit gascon, diferent deu francés, dab abitants braves que parlan lo bearnés tostemps e que vòlen soviéner que Pau estó, 4 sègles a, lo capdulh d’un deus mei beròis reiaumes europèus: lo Bearn.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Fotografia principau: Agracier/CC.

Los ausèths de presa o rapaçes son qualcunes deus mei estonants de la planeta. Pas solament pr’amor que son ausèths grans, plan grans (qu’ei lo cas deu votre african, lo gran duc o l’agla reiau ) mes tanben pr’amor de las soas defensas (lo bèc e las harpas) que son espectacularas. E quan son près que pòden provocar de paur.

Quan visitava la bòrda d’aglas de las Aglas d’Aure (Les Aigles d’Aure), en Lanamesa (Arreu), en Gasconha, que podem patir ua d’aqueras sensacions que demoran grabadas en cervèth per tostemps. Jo e la mia dròlla espepissavam a mensh de 1,5 mètres ua agla reiau. Lo prumèr que podem pensar ei qu’ei un ausèth de presa gigantesc, hòrt, poderós e beròi. Totun, ne sabè pas se podèva pas las espiar dirèctament aus uelhs. L’agla, que baishè lo cap e que comencè a se premanir entà començar de volar e atacar. La paur qu’estó instintiva e los dus anèm cap darrèr entà non provocar mei l’ausèlàs. Non i avèva pas nat dangèr reau. L’agla qu’èra ligada e arren ne podèva pas passar. Totun, lo soviéner d’aqueths uelhs jaunes qu’avèvan pas nada paur d’un èste uman, acompanharàn tota la vita.

Ua escadença unica

Aprés véder qualcunes d’aqueths ausèths de presa, ne vau pas díser que demoram pas briga susprés quan coneishem qu’estón utilizats per l’òmi dens l’art de la fauconeria pendent sègles. La fauconeria qu’ei un art qu’utiliza ausèths de presa entà caçar, sustot, autes ausèths. Que’s cred qu’arribè despuish l’estepa d’Eurasia a Euròpa Occidentau haut o baish au sègle Vn. L’atge medievau qu’estó l’epòca d’aur de la fauconeria. Aprés la conéisher, los gallés de Gàllia qu’ac difusèn entà tota la part oest deu continent. Lèu que comencèn d’usar esparvèrs, aglas e astors e, fin finau, faucons pelegrins.

Occitània e los País Catalans qu’avón tostemps ua relacion grana dab la fauconeria. Lo rei d’Aragon Joan Ir (vadut en 1350) que deishè escriut lo libe Johan lo Caçador, on ne parla plan, e lo medish poèta Ausiàs March, qu’estó falconaire deu rei Anfós IV d’Aragon. Los dus qu’aimavan caçar dab faucons pelegrins.

Perqué lo faucon pelegrin ? Dilhèu pr’amor qu’ei un ausèth de presa qu’ei considerat lo mei rapide deu monde, pr’amor que pòt arribar a volar pendent qualcunas segondas a ua velocitat estonanta de mei de 400 km/h. A Las Aglas d’Aure que podem gaudir deu vòl en libertat de ducs e caparrois barbuts (l’espectacle sus com trinca lo caparroi barbut un ueu d’estruci faus qu’ei fantastic), aglas e hoas. Mes tots que son lents restacats dab lo vòl deu faucon pelegrin, que l’uelh pòt pas seguir. En efèit, l’espectacle qu’auhereish lo vòl de hoas e d’aglas lo podem seguir plan dab la vision. Que vedem ua hoa que’s hè enlà e que torna entà caçar ua presa imaginària quan ei aperada per l’òmi. Mes que podem tostemps seguir dab los uelhs. Ne’s debana pas aquò de parièr quan arriba lo moment deu vòl deu faucon pelegrin. Qu’ei autan rapide que quasi podem pas seguir lo son vòl dab los uelhs, çò que hè d’aquesta borda gascona d’aglas un lòc que cau visitar se aimam la natura e los ausèths.

En mei de faucons pelegrins, tanben poirem véder e gaudir de votres, gahús, aglas americanas e europèas, caracaras. Tot hè d’aquera bòira un lòc ideau entà ua visita en familha que demorarà tostemps gravada a la nosta memòria. Sustot quan vedem ua agla reiau a man d’atacar. Que hè vertadèra paur, o podem díser dab lo còr a man.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aquera annada, tanben i aurà ua shakura e plan beròja, quan hloreishen los cerièrs a tots los parcs e jardins japonés, despuish lo sud cap au nòrd de Japon. E aquera epòca, e maugrat que comencè dejà lo 20 de març, que demorarà enqüèra dinc au 30 d’abriu, qu’ei quan los darrèrs cerièrs mei septentrionaus hloreishen. Ne vau pas díser que los japonés son demorats estonats tostemps per la beltat d’aqueras flors d’aqueths arbos. E, atau, qu’ei ua epòca considerada plan urosa e beròja en Japon.

Lo calendrièr ofcial de la shakura japonesa que comença lo dia 10 de genèr, dab los prumèrs cerièrs hlorits. Despuish ençà e dab ua màger densitat enter lo 20 de març e lo 30 d’abriu qu’ei quan ei mei celebrada la shakura. Los prumèrs cerièrs que balhan flors que son los de la region de Nagoya, au sud. La region de Sapporo, per contra, que demorarà enqüèra dinc a cinc setmanas après entà véder la shakura. Qu’ei un fenomèn naturau plan aimat peus japonés que pòden arribar a milèrs se i a un hestau locau de la shakura.

Lo cerièr qu’ei la vita

«Qu’esperam pendent setmanas, çò dit Yoko Nakamura, que demora en l’estat francés. Alavètz qu’ei quan arriban las prumèras flors deus cerièrs e, lèu, la beltat d’aqueras flors que’s difusa drin pertot. Entaus japonés, las flors deus cerièrs que son ua allegoria de la vita e que rapèran que son plan beròjas, mes au còp, que tanben hloreishen solament pendent ua epòca plan cuèrta de l’annada. E pr’amor d’aquerò que cau estimar plan aquera epòca ».

En Japon, tots los trens que son dejà premanits entà l’arribada de la shakura. milions de japonés qu’an resèrvas aus trens entà poder viatjar e gaudir deu paisatge japonés dab cerièrs que hloreishen. Tanben son reservats lòcs entà i poder demorar tot lo dia devath un cerièr, e celebrar atau ua prima beròja e polida. Se i a vent e las flors tomban de l’arbo suu sòu o sus las personas qu’ei considerat un senhau de bona sòrt.

A l’estat francés, los japonés tanben que celebran tanben plan l’arribada de la shakura. En vilas coma París i a japonés com Tomoji Hakuno, director deu Mercat de Flors d’Aoyama de París, situat a l’estrada deu Bac, que crompa de faiçon annau divèrsas brancas de cerièr dejà pendent la fin de heurèr. Aquestas, que pòden estar blancas o rosadas. Mes n’ei pas aquò çò de mei important. Aqueras colors, que las cau amassar dab autas flors d’autas plantas entà poder har beròis flòcs entà las personas.

« Que n’i a de totas las colors uei, qu’ajustè Hakuno. Que n’i a que son jaunas, autes iranjas, autas brunas e autas enqüèra verdas. E totas que ligan plan dab autas flors e plantas. Que forman ua basa beròja que pòt lèu estar amassada dab tota sòrta de plantas e autas colors ».

Aquera amassada de colors en japonés hè referéncia a imatges climaticas e naturaus que dilhèu son plan mauaisidas de tradusir a ua lenga europèa mes n’ei pas briga mauaisit compréner la bealtat d’aqueths ensembles de flors dab flors de cerièrs. «Que cau deishar las flors tostemps a l’aire, a l’exterior, çò afirmèt Hakuno. Mes enqüèra quan son las principaus flors de la shakura entà har flòcs. E que pòden cambiar radicaument lo messatge d’un flòc dab solament un cambiament d’orientacion ». Atau, se lo monde vad de mei en mei globau, dilhèu tanben qu’ei òra dejà d’acceptar qu’ei dejà arribada tanben l’epòca de la shakura. En Japon, mes tanben en Euròpa occidentau.

Aguesta cronica a Ràdio país : https://soundcloud.com/radio-pais/natura-quei-arribada-la-shakura?in=radio-pais/sets/natura 

Nascut calvinista, proclamèt l’Edicte de Nantas, qu’assegurava la libertat religiosa al Reialme de França e autrejava libertat e proteccion als luterans e als calvinistas. Aquela situacion de tolerància religiosa agradèt pas a fòrça catolics franceses, sustot per las sospèchas qu’Enric IVn possiblament en lo sieu domeni privat preferissiá als protestants.

La rason per l’assassinar

E justament aquel foguèt lo motiu que provoquèt lo sieu assassinat lo jorn 14 de Mai de 1610 a París amb cinquanta sièis ans. La mòrt del pòrti Joan Guilhem de Cleveris l’an 1609, de religion catolica, aviá provocat un problèma successori als sieus fèus germanics, Jülich, Cleveris, Mark, Berg e Altena e avesque de Münster. Dos candidats nebots del defunt nòble, un de catolic e l’autre de protestant, reivindicavan l’eiretatge d’aqueles importants importants territòris.

Lo rei Enric IVn manteniá una posicion favorabla a la candidatura protestanta, e èra previsibla una intervencion militara francesa per atacar los catolics e favorir los protestants als territòris germanics. Lo sieu assassin, François Ravaillac, aviá assajat sens succés, parlar amb lo monarca e assajar de lo convéncer d’intervenir pas en aquel afar germanic, o cambiar la sieuna opinion e èsser favorable als catolics.

Aquel jorn, lo rei francés aviá visitat lo sieu amic e ministre de Finanças del sieu govèrn, Maximilien de Béthune, pòrti de Silly, qu’èra malaut. En traversar la carrièra de la Ferronerie, pichona e estrecha, la carròça reiala empuntèt amb dos carretons que barravan lo passatge. En esperant que contunhèsson lo sieu trajècte, d’un dels carretons sortiguèt François Ravaillac, caminèt cap a la carròça reiala, e clavèt dos còps una daga al bord del còr del monarca francés, que moriguèt paucas minutas après.

Se cre que l’assassin coneissiá lo trajècte e l’agenda del monarca per poder organizar la trapèla mortala. Èra un complòt? Mai de personas implicadas? Probablament saurem pas jamai. Cossí totes los governants, Enric IVn aviá fòrça enemics (compreses qualqu’unes a la meteissa cort).

Enric IVn foguèt succedit lèu lèu per lo sieu filh Loís XIIIn e foguèt establida una regença per la sieuna minoritat d’edat amb la reina Maria de Medici. Lo monarca veniá legendari, e un simbòl dels monarquics franceses. Los sieus successors anullèron la tolerància religiosa qu’aviá presidida lo sieu regne.

Pendent la Revolucion Francesa l’an 1793, lo panteon reial de la catedrala de Sant Denis foguèt profanat, e lo còrs d’Enric IVn foguèt exibit publicament e lo sieu cap arrancat. L’an 1817 amb la Restauracion, lo còrs foguèt retornat a la catedrala, mas sens lo cap. Dos ans après Joseph-Émile Bourdais aqueriguèt un supausat cap atribuit a Enric IVn en una subasta per tres francs. Pendent decènnis, totes pensavan que la relíquia èra falsa, fins que lo nòu proprietari, Jacques Ballenger, permetèt que la Societat Enric IVn poguèsse examinar lo cap, e determinèt la sieuna autenticitat. Aprés, foguèt enterrat amb lo còrs tanben a la Catedrala de Sant Denis.

Un article de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Totes quatre mosquetaires, totun, demorèron pas pendent l’epòca de Loís XIII e Richelieu. D’Artanhan aviá nascut en la vila bearnesa de Lupiac en 1611 e après far lo servici en la primièra companhiá de mosquetaires, tanben apelats mosquetaires grises per la color de lor uniforme, arribèt a èsser tinent jos las òrdres dirèctes del cardenal Mazzarino. La sieuna biografia es plena de prètzfachs estonants – gaireben tant coma los del personatge del roman de Dumas -. Çò que se sap pas es se coneguèt vertadièrament a Atos, Portos e Aramis (los autres tres mosquetaires) mas aquestes tanben foguèron de personas realas que balhèron inspiracion a Dumas per ne far los personatges. E tanben èran occitans.

Aramis èra inspirat en Enric d’Aramitz e Portos en Isaac de Portau. Ambedós demorèron en la val bearnesa dels Baretons. Al costat d’eles s’a pogut saber que lo darrièr mosquetaire , Atos, tanben èra inspirat en Armand de Sillègue, del vilatge d’Atos-Apis, situat prèp de Sauvatèrra de Bearn. De mai, lo Sénher de Tréville, èra originari de lo vilatge d’Oloron-Sainta-Maria e bastiguèt un castèl entre Mauleon e Tardetz (País Basco). Totes eles èran o foguèron doncas bearneses e occitans. Un fach fòrça desconegut per la majoritat dels aimants d’aqueste roman.

A la parada !

De còps escotem en los filmes cossí cridan a l’ataca los mosquetaires del rei francés Loís XIII. Mas fòrça d’eles cridavan pas En garde ! mas A la Parada ! pr’amor qu’èran occitans. Aqueste èra doncas lo crit d’alèrta dels soldats occitans en regiments franceses del sègle XVII. Aital, los mosquetaires son encara uèi, e fòrça mai aprés la publicacion del roman de Dumas en 1844, personatges qu’an valors eternalas coma noblesa, larguesa, fidelitat e generositat. E podián èsser restacats a una granda vila coma Bòrdeus, Tolosa o París mas tanben a rotas paisanas o dins una bòria anglesa. Se podián trobar pertot.

E èran mosquetaires gascons e occitans. Al còp èran aimants de baralhas mas tanben leials e coratjoses. Avián un esperit de cavalièr, en tot èsser gentils e rebèls. Los òmes los aiman per lor virilitat e las femnas per lor seduccion. Mas, mai enlà del mite, foguèron personas realas. L’exemple mai clar es la biografia del pròpri d’Artanhan, que, maugrat aver viscut en una epòca posteriora, foguèt mosquetaire de la Gàrdia Reala del rei e aguèt una vida plena de situacions dangierosas fins la sieuna mòrt, amb 60 ans.

D’Artanhan, nascut en lo Departament d’uèi lo jorn de Gers, aviá coma pepin Arnaud de Batz, qu’aviá comprat lo castèl de Castelmore. Arribèt a París en 1630 amb lo nom de la sieuna mair Françoise de Montesquiu d’Artanhan. Per poder dintrar en la companhiá dels ja celèbres mosquetaires reals en 1632 demandèt ajuda al sieu oncle, Enric de Montesquiu, Comte d’Artanhan (qualqu’uns dison qu l’ajuda li foguèt balhada per l’influéncia e amistat qu’aviá aqueste amb lo Sénher de Tréville, amic del sieu oncle).

Un còp ja mosquetaire cerquèt la proteccion del cardenal Mazzarino, lo mai poderós ministre qu’aviá en la Còrt fins 1643. Après qu’aqueste laissèt lo ministèri, la companhiá de mosquetaires foguèt dissolguda, mas Carles d’Artanhan contunhèt jos lo servici de Mazarino en tot trabalhar coma espia. Loís XIV li balhèt divèrsas missions secretas e delicadas qu’avián de besonh fòrça discrecion. En 1652 ja èra Tinent de las Gàrdias Francesas e en 1655 n’èra lo capitan.

Totun, foguèt fòrça conegut en l’epòca pr’amor qu’aguèt d’arrestar Nicolas Fouquet, comissionat de finanças del rei, que voliá aver la plaça de Mazzarino. Lo rei ordenèt d’Artanhan de l’arrestar e aqueste demorèt quatre ans sencers al sieu costat fins que foguèt enviat, fin finala, a la preson.

En 1667 Carles d’Artanhan guanhèt en batalha – ara ja èra lo solet capitan e comandant de la nòva companhiá dels mosquetaires de tot lo país après lo pròpri rei – èsser nomentat governador de l’Illa de França. Totun, foguèt pas brica popular e totjorn volguèt tornar a l’armada e la guèrra. Quand Loís XIV declarèt la guèrra a la Republica Olandesa en 1673 poguèt tornar a dintrar en servici amb los mosquetaires.

Mas foguèt per pauc temps. Moriguèt en lo sètge de Maastrich per una bala de mosquet a la gargamèla en 1673. Divèrses istorians dison qu’es sepelit en la Glèisa de Saint Pèire e Saint Pau en Wolder, en Olanda.

Aital, calriá remembrar que la compahiá de mosquetaires franceses a lors regiments èran plena d’occitans e entre aquestes los mai coneguts mosquetaires bearneses d’Artanhan, Atos, Portos e Aramis. De còps, la ficcion amaga realitats que se vòl pas que sián conegudas. Mas ara ja podem dire a nauta votz: a la parada !

Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Qu’estó ua responsa balhada a un deus reis mei poderós de l’epòca – l’an 1347 – en començar la guèrra de cent ans que capihonè tota Euròpa occidentau en la violéncia, la mort e la hami. Qu’èra la constatacion d’un hèit davant la peticion d’ajuda militara deu rei francés. E, causa pauc comuna en l’epòca, ne provoquè pas nada responsa deu rei vesin.

Gaston Febus qu’avèva com tèrra shens que Bearn. Per uas que s’avèva declarat vassalh deu Princi Negre, l’eretèr de la Coroa anglesa. Per d’autas, vassalh deu monarca de París. Mes peu Bearn que’s declarè independent de plan. Nat òmi viu sus la Tèrra ne l’avèva pas balhat aquera beròja tèrra. Peu Bearn, ne’s podèva pas sonque arreconéisher vassalh de Diu. Dab aquestas paraulas, Bearn qu’èra independent politicament. Ua libertat que demorè mei de tres sègles. E que, malurosament, e s’acabè dab l’annexion deu comtat gascon peu Reiaume de França en 1620.

Aquera declaracion ne podó pas estar interpretada de nada auta faiçon. Nat istorian de nat país ne’u podó pas balhar nat aute sens. La letra qu’èra clara. “En Gaston, per la gracie de Diu comte de Foys, vescomte de Bearn, de Marsan e de Gavardan, constituit personauments dens lo castet d’Ortes –çò ditz en la letra – e davant lo senescau d’Arroergue, comissari del rey de France”.

L’encontre enter Gaston Febus e los emissaris reiaus qu’avèva a aver ua solemnitat. Non pas per la responsa que balhavan los francés mes per l’importància qu’avèva politicament peu Bearn ua tau declaracion. E la carta contunha “(…)lo comte de Foys respon a la requeste feyte a luy per Fulcon de Moraas, senescau de mossèn lo rey de France que cum mossèn lo comte sie en la terre soe de Bearn, laqoau tee de Diu e no de nulh homi deu mont ne per aquere no est tengut de far sinó so que a luy plagos”.

Qu’èra shens que ua declaracion d’intencion. Qu’èra ua declaracion politica d’independéncia. Gaston Febus que decidí de balhar ua responsa negativa au rei de França en çò qui pertocava la soa demanda d’aliança militara contra los anglés. Mes aqueth document ne vadó pas d’arren. Que hasèva sègles que Bearn èra independent. La libertat qu’avèva costat sang e la soa conquista que durè sègles.

Un país grandós d’eth medish

En 1050 lo vescomtat de Bearn (En aquera epòca n’èra pas sonque compausat de las vaths de Pau, Lescar, Morlans, Sobeste e Vic Vilh, mei tard deu vescomtat d’Auloron e dab eth que doblè lo son territòri). Çò qui volèva díser qu’èra dejà un país independent bèth temps avèva. La declaracion de Febus de 1347 ne balhè pas sonque ua importància internacionau au hèit pr’amor França e Anglatèrra qu’ac arreconeishó.

L’istòria de Bearn com país independent ne s’acabè pas enqüèra. Ua epòca mei gloriosa qu’arribè. Qu’estó quan los hilhs deu vescomte de Bearn, Gaston de Grailly e d’Eleonòr de Navarra e vadón au còp vescomtes de Bearn e reis de Navarra en 1436.

Totun, los aragonés qu’aucupèn en 1512 tota la Navarra e de mei enlà deus Pirinèus. Bearn que’s trobè solet a despieit de la Baisha Navarra qui contunhè d’estar estacada au vescomtat bearnés. Un rei bearnés en França, Enric II, lo Noste Enric, que’s morí en 1610. Lo son hilh, vadut a Paris, Loís XIII de França e Ièr de Navarra que dictè la promulgacion de l’Edicte d’Integracion de Bearn en França. Totun, qu’acceptè de mantiéner los sons fòrs e drets francs e immunitats. Ua situacion vaduda caduca dab la revolucion francesa de 1789.

Que hè quasi quate cents ans que los bearnés e deishèn en camin la lor libertat politica. Mes uns enqüèra e cercan aquera libertat perduda per un Edicte d’Integracion vienut d’ua cort reiau luenhèca. Uns enqüèra que cantan e disen a votz nauta “qu’era libertat ei lo camin”. Enqüèra uei los bearnes be’n son grandós. Que son occitans gascons qui lutan entà la recuperacion de la soa lenga, mes que son e seràn tostemps bearnés. Longa vita !

La Redaccion

Vadut en 1331 a Ortès e mòrt en 1391, Gaston Febus o Gaston III de Foish-Bearn, qu’estó ua de las figuras mei transcendentas de l’istòria occitana. Qu’estó poèta e guerrièr e qu’averé escrivut lo poèma “Se canta”, coneishut enqüèra uei per estar l’imne occitan. Las paraulas “Tòca-i se gausas” simbèus de las vilas de Foish e d’Ortès que son enqüèra utilizadas per un collectiu bearnés coneishut per la soa defensa de la “lenga nosta”.

Mes com sénher feudau qu’avó los sons territòris inconnèx; comte de Foish, vescomte de Bearn, de Marsan e Gavardan, Arièja, Tarn, Lautrèc, Nebouzan e Sent Gaudenç. Per las soas possessions occidentaus qu’avó d’autrejar l’aumenatge au rei anglés Edoard III e peus sons territòris orientaus au rei francés Felip VI. Per l’Andòrra e la província deu Rosselhon qu’avó tanben d’autrejar l’aumenatge au rei d’Aragon. Mes un còp començada la Guèrra de Cent Ans que lutè peu camp deu rei francés, a despièit d’aquò que l’enviè ua carta en la quau confirmava que lo País de Bearn èra lo son per l’òbra de Diu e de la soa espada, un document considerat com la Declaracion d’Independéncia deu Bearn, escrit en 1347, e qui demorè dinc a 1610, quan aqueth país qu’estó aucupat peus francés.

Un artista dab un caractèr violent

Lo comte de Foish qu’ei coneishut peus bastiments deus bèths com los castèths de Montaner e Morlana, bastits a la termièra deu Bearn. Qu’estó un gran mecènas de las letras e de las arts occitanas. Que i a tanben passatges escurs en la soa vita, com l’espudida de la soa hemna, qu’avó de huéger tà las terras deu son hrair, rei de Navarra, o las morts violentas deu son hrair e deu son pròpi hilh Gaston, qui segon lo dit, e voló emposoà’u. Qu’escrivó tanben lo Libe de la Caça mes aqueth còp en lenga francesa, un gran classic deus incunables dinc a uei.

A despièit deu son caractèr, qu’estó un prince cranhut e arrespectat peus autes sénhers feudaus de l’epòca e de la region. En luta contra lo Comte d’Armanhac, aqueste, que serà hèit presoèr e qu’averà de pagar ua soma immensa entà poder arretrobar la soa libertat. Aquò pemetó a Gaston Febus d’aver ua Cort luxuosa .

En mei, que serà un celebre guerrièr de l’epòca. Atau, que serà en guèrra a contunhar; en 1345 contra los anglés, en 1356 dab los cavalèrs teutonics en Prussia contra los pagans, en 1358 contra los susmautats de las jacqueries, en 1371 contra l’Ostau d’Armanhac, e, fin finau, en 1375 contra lo Duc de Berry, que’u volèva arpar lo títol de Loctenent deu Lengadòc.

Mes enlà de las soas composicions poeticas e artisticas, la soa arquitectura militara e las soas participacions a divèrsas guèrras, uei hèra de bearnés que’s bremban d’eth pr’amor qu’averé escrivut Se Canta e pr’amor qu’estó lo prumèr, lo fondator d’un estat per las Pirenèus que demorè 300 ans de reng un país independent: lo Bearn. Uei que hè partida de Gasconha e d’un aute país aperat Occitània.

La Redaccion