La colonia de galeses en Argentina es compausada de tres vilatges, Gaiman, Trelew e Trevelin, e son mai de 1 .500 personas qu’ailà i demòran e parlan galés . Maitas fònts, pasmens, situan lor nombre pròche als 5 000. Los primièrs 44 galeses qu’arribèron a l’airal fondèron la siá comunautat aprés daissar endarrièr la vila de Chubut abans en 1862. Lor idèa èra far realitat lo sòmi de Michael Jones, un galés que voliá veire nàisser un nòu País de Galas en defòra d’Euròpa pr’amor que considerava que los galeses avián perdut ja la siá identitat e lèu lèu perdrián la siá lenga.

Caliá primièr causir plan l’endrech. E, per ansin, foguèron estimats divèrses terrens en Austràlia, Nòva Zelanda o fins Palestina. Ça que la, lo govèrn argentin podiá lor balhar mai de 260 Km2 de terren pròche al flume Chubut, en Patagonia, e aquò foguèt una aufèrta plan bona. Per ansin, Love Jones-Parry e Lewis Jones se n’anèron a Buenos Aires e visitèron l’airal en 1862. La tòca èra fondar una comunautat luenhana de l’influéncia d’autras lengas e ont la lenga galesa aguèsse pas cap problèma de supervivéncia. E lo govèrn argentin i foguèt d’acòrd. En 1865 i arribèron 56 adultes e 52 mainatges. Malgrat lo clima sec fondèron Rawson, uèi capitala de la província argentina de Chubut. Lo nom que li donèron foguèt Yr Hen Amddiffynfa  o la Vielha Fortalesa.

Contacte amb d’indigènas

Los galeses trapèron lèu d’indigènas de la nacion tehuelche que, malgrat qu’èran contraris a l’arribada de nòus colons, ajudèron plan los galeses e los ajudèron a subreviure. Mens de 20 annadas puèi los galeses ja produsián mai de 20 tonas de blat que’enviavan a París e Chicago. En 1891 foguèt fondat un jornal en galés, Y Dravid, que demorariá fins a l’an 1961. La colonia capitèt plan e fins i aguèron de nòus vilatges galeses a l’autre costat dels Andes. En 1902 i aguèt una crisi entre los galeses e lo govèrn argentin qu’ordenèt lo servici militar obligatòri. Pr’açò 233 galeses d’aquel airal se n’anèron a Canadà. En 1900 i aviá gaireben 4.000 galeses en aquela region e la colonia cresquèt pas pus sonque pr’amor del començament de la primièra guèrra mondiala.

Pasmens, dempuèi 1914 comencèron a arribar sonque d’italians al luòc e lo galés venguèt tornarmai una lenga minorizada. E calguèt fondar una escòla per sauvar la lenga. La situacion demorariá aital fins a l’an 1982, quand los britanics trobèron que i aviá de prisonièrs de guèrra argentins que parlvan plan lo galés. Questionats sus aquò reconeissèron que, en la siá region, totes lo parlavan. En l’an 2001 la BBC anglesa descobriguèt l’airal tornarmai e las relacions entre lo País de Galas e Y Wladfa tornèron a nàisser.

Uèi i a de competicions publicas en espanhòl e galés amb de poesia, reviradas, prosa, musica, balhs e cinèma. La descobèrta de la colonia galesa argentina foguèt estonanta pels pròpris galeses e uèi es considerada tras qu’importanta: en 2019 i aviá 1 411 personas qu’estudiavan lo galés en la region, en Chubut, en Trelew e Gaiman e Trevelin. En 2015 foguèt fach un cens que donèt mai de 5.000 argentins que podián parlar plan lo galés, e aquò fariá d Y Wladfa benlèu la comunautat de lenga galesa pus importanta de la planeta en defòra del quite País de Galas.

La Redaccion

]]> https://sapiencia.eu/lo-peronisme-argentin/ Tue, 21 Nov 2023 18:37:05 +0000 https://sapiencia.eu/?p=24863 Los argentins decidiguèron lo nòm del futur president de la Republica. Divèrses candidats asseguravan èsser «peronistas». Mas, qué es lo Peronisme? Es malaisit definir qu’és aquel movement qu’a influenciat la politica argentina dempuèi los ans 1940. Podèm ongan conéisser politics peronistas conservadors e progresistas. Lo movement recep lo sieu nòm del sieu fondator, lo general Juan Domingo Perón, que fondèt lo Partit Justicialista e foguèt dos còps President de la Republica (1946-1955, 1973-1974).

Malgrat la granda diversitat dins del movement peronista, existisson unas caracteristicas comunas mantengudas pendent totes aqueles decènnis. Primièra, la difusion d’un grand patriotisme argentin, qu’a provocat qu’en qualques escasenças lo movement siá estat acusat per los sieus enemics de tendéncias un pauc fascistas. Poiriam gaireben parlar d’un orgulh d’èsser argentin.

Una autra caracteristica seriá lo populisme, una evidenta orientacion cap a las classas popularas. Lo meteis Perón, sustot pendent lo sieu primièr mandat, consacrèt de grands esfòrces a balhar una imatge de dedicacion a las classas socialas argentinas mai pauras. Divèrsas iniciativas legislativas èran orientadas vèrs aquela tòca, çò es redusir d’inegalitats socialas. Jos lo sieu govèrn foguèt creat lo Ministèri de Trabalh e Prevision Sociala, s’aumentèt lo nivèl educatiu dels filhs de las classas pauras, arribèt la creacion de fòrça centres de santat a las províncias mai luenhas, e una sèria de leis que defendián los dreches dels trabalhadors.

Un grand trabalh de beficéncia

E tota aquela politica sociala acompanhada d’un grand trabalh de beneficéncia en repartint per totas las províncias argentinas de neuridura, de medicaments, de maquinas de cóser, de matalasses… Las relacions amb las classas nautas son totjorn estadas mai problematicas, sustot en aquela primièra estapa del Peronisme. Aquela politica sociala èra tanben la resulta de l’origina paura de Juan Domingo Perón e la siá femna. Coneissián la misèria qu’èra patida a fòrça pòbles e vilas argentins.

E fin finala, lo carisma dels sieus dirigents, dempuèi lo meteis Juan Domingo Perón e la siá mitica molhèr, Eva Duarte («Evita»), la vertadièra arma de la siá politica sociala, e los posteriors politics que se son definits coma «peronistas», coma Ernesto Kirchner e la siá femna Cristina Fernández.

Vertadièrament, lo Peronisme es un movement politic tipicament argentin, abitualament malaisit de comprene pels estrangièrs, e qu’es pas estat exportat a d’autres païses de l’America Latina.

Un article de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm

Aital, la província de Tèrra del Fuòc es formada per la part orientala de l’illa Granda de Tèrra del Fuòc, l’illa dels Estats e d’autras illas pus pichonas. Mas Argentina revendica una màger part encara, en lucha diplomàtica internacionala amb Reialme Unit e Chile. La superfícia totala es uèi d’aperaquí 25.000 Km2. Se òm compta tanben lo territòri reclamat serián mai d’un milion de quilomètres cairats car i dintrariá un grand territòri marin de l’Atlantic Sud e tanben una part d’Antartida.

Pasmens, uèi, aquela província argentina, ont i visquèron fa sègles los indigènas Ona, a coma limita nòrd l’estrech de Magallanes, un luòc tras qu’estrategic per la navegacion mondiala e que restaca Asia e Oceania amb Euròpa e Africa. Mas la demanda argentina a nivèl internacional exigís tanben las illas Malvinas, las illas Geòrgia del Sud e las illas Sandwich del Sud. L’ONU obliguèt los tres païses a signar un tractat qu’enebís de biais permanent quinsevolha reclamacion territoriala.

La Tèrra del Fuòc es dins la region de Patagonia, creada pel govèrn argentin sonque en 1996. Lo territòri a coma capitala la pichonèla Ushuaia (aperaquí 50.000 abitants). Al torn d’aquela i a un sens fin de montanhas amb una populacion vegetala estonanta. De grands flumes, rius e lacs, a mai, finisson un quadre environamental tras que ric, amb una gigantassa diversitat vegetala e de fauna (de mamifèrs e d’aucèls, mai que mai), çò qu’entraïna un naut torisme a l’illa, sustot d’aqueles qu’aiman plan la natura e la planeta.

Lo flume màger de Tèrra del Fuòc es, pasmens gaire long (aperaquí 240 Km) e desboca a la vila de Río Grande e a lo meteis nom. Mal al nòrd d’aquel i a sonque de flumes pichons coma Cullen o encara Sant Pau. Totes los autres arriban pas a la categoria de flume e serián de pichons rius.

Se debana sovent qu’entre montanhas i a de vals e de lacs glaciars. Lo lac Fagnano, lo Roca e l’Acigamí ne son los pus coneguts e importants. Al torn dels lacs la sèlva vegetala d’arbres a pas fin e en naut de las montanhas i a gaireben tot l’an de nèu, çò que fa d’aquel territòri un dels pus polits de tota America.

La còsta de Tèrra del Fuòc es brica nauta, mailèu bassa, e sonque un pauc pus nauta al sud. Los Andes crosan l’illa pel sud mas la nautor de las sieunas montanhas non a arren a veire amb las nautors peroanas o chilenas. La pus nauta montanha de Tèrra del Fuòc es lo Vinciguerra , amb sonque 1.499 mètres de  autor. En Antartida pasmens, -de remembrar que pels argentins forma part tanben d’aquela província – i a de montanhas pus nautas, coma Chiriguaro (3.660 m).

Un environament fred

Malgrat que lo clima de Tèrra del Fuòc es plan freg, i a diferéncias climaticas entre las regions segon la nautor, la continentalitat o encara la latitut. Al replanat del Pòl Sud, situat al sud de l’illa, òm sonque i pòt trapar un desèrt de glaç. Mai al nòrd, pasmens, lo clima es pas tan fred. De soslinhar que lo replanat del Pòl Sud de Tèrra del Fuòc es lo solet luòc de la planeta ont tota l’aiga es en estat sòlid pr’amor que l’umitat atmosferica es la pus bassa de la planeta blava. Lo vent i arriba sovent del sud -Antartida-.

Un fenomèn estonant que se debana en Tèrra del Fuòc es lo de la lutz solara. Per ansin, al mes de julhèt los abitants de l’illa sonque pòdon gausir de set oras de lutz mas al mes de genièr n’an pus de 17. Al Pòl Sud (Antartida), totun, sonque i a 6 meses de nuèch e aprés 6 meses de jorn e òm trapa tanplan l’Auròra Australa cossí se debana a l’emisfèri nòrd (Auròra Boreala).

Malgrat lo freg, l’interior de Tèrra del Fuòc es ont demòra lo 26% de la populacion mondiala de pingoïns de pluma jauna, a mai del tanben conegut pingoïn de Magallanes. Prèp d’aqueles i a de colonias gigantassas de petrèls gigants e de corbs marins de cuòl negre. E tanben un sens fin d’espècias d’ausèls autòctons qu’an sonque lo nòm balhat pels abitants locals: de carranchos australs e de remolineras d’Antartida, a mai de Cauquens de còsta.

L’illa a fins a 10 pargues de fauna e flora protegits per la lei argentina, dont los pus famoses son lo pargue nacional de Tèrra del Fuòc, la Resèrva Illa dels Estats o encara la Resèrva Lac del Diable. Benlèu pr’açò i pòdon viure sens s’inquietar gaire, de lops marins e d’elefants marins, de dalfins e de balenas, e d’orcas, al costat de huillíns e chunchungos, doas espècias de loira locala uèi en dangièr d’extincion. Òm tanben pòt trapar se visita un d’aquels pargues naturals protegits de cèrvis, de conilhs e de ratas, espècias brica autoctònas.

Los animals autòctons son lo guanac e lo nhandó, lo renard ròi e lo tuc-tuc, a mai de divèrsas espècias de mirga. D’autras espècias, coma lo renard gris, la rata negra, l’armadillo o encara lo rèn foguèron introduchas ailà pels europèus als sègles XIXen e XXen.

La diversitat d’ausèls en Tèrra del Fuòc, es totun, estonanta. I a de pingoïns, e de corbs marins, de gavians, de petrèls e de colombs antartics, mas benlèu l’aucèl pus famós es lo condòr dels Andes, qu’a en Tèrra del Fuòc un dels sieus darrièrs refugis naturals, benlèu lo territòri amb de condòrs pus meridional de tota America.

Per ansin, lo condòr (Vultur gryphus) es un dels màgers ausèls de tota la planeta. Aperten a la familha dels Cathartidae e s’espandís al long de totes los Andes e mai enlà encara. Lo sieu nòm proven de la paraula quíchoa kuntur o encara kontor. Es un ausèl qu’a lo cap sens de plumas e de color ròia, una color, pasmens, que pòt venir diferenta segon l’estat emocional de l’animal.

Lo condòr dels Andes es un ausèl carronhaire. Lo mascle es màger que la femèla e sonque arriba a la maduresa sexuala quand a 6 ans d’edat. Bastís lo nis en de luòcs plan nauts, situats totjorn a mai de 1.000 mètres de nautor e que pòdon arribar aisidament als 5.000 m (pas en Tèrra del Fuòc). Totun, tanben es un ausèl en grèu declin pr’amor que sonque pond un uòu cada dos ans. Malgrat èsser un aucèl pòt viure fòrça annadas car es una espècia amb d’especimèns qu’arribèron plan als 75 ans.

Lo condòr dels Andes en Tèrra del Fuòc es uèi plan protegit per la lei argentina. N’es Patrimòni Natural dempuèi l’an 2002. Mas encara patís plan l’ataca umana pr’amor de la pèrda d’abitat contunha e lo poison d’animals mòrts daissats ailà per de caçaires  e d’elevaires locals. Un malastre que se pòt pas comprene uèi lo jorn car es una de las espècias pus caracteristicas del continent american.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Es una zòna amb naut interès geomorfologic e glaciologic, ont tanplan demòran plusors espècias animalas en perilh d’extincion. Pr’amor d’aquò foguèt declarat Patrimòni de l’Umanitat per l’UNESCO l’an 1981. Son los glacièrs e lor glaç, que s’estendon al long de mai de 2.600 quilomètres cairats (un 30% de tot lo pargue) çò que dona al pargue son nom.

De glacièrs estonants

Dins lo pargue i podèm trobar 47 glacièrs màgers, que ne destacan lo glacièr Perito Moreno amb 5 quilomètres de cap e una nautor de 60 mètres, situat dins la zòna sud, e lo glacièr Upsala, qu’a mai de 50 quilomètres de long e un pauc mens de 10 quilomètres d’ample, e que se situa dins la zòna nòrd. Al pargue se pòt gausir de la beltat dels bòsques subantartics , acompanhats de de tota sòrta de flora locala.

Dins lo bòsc i a de pumas e de guanacos, introduches en l’airal pendent la fin del sègle XIX. Cal tanben soslinhar la preséncia del grand cèrvid huemul, que demòra en de zònas nautas e solament bassa pendent l’ivèrn als prats a la recèrca d’èrba.

Lo Pargue Nacional dels Glacièrs en un abitat perfièch per una granda quantitat d’aucèls dins la zòna boscosa que ne podèm destacar lo condor, lo perroquèt  austral, lo pic negre de Patagonia, e lo choique. En d’airals umits òm pòt tanben trapar d’anets e de cignes de còl negre.

A l’èst del pargue finisson los Andes e comença lo replanat de la Patagonia. Ailà la forèst dubrís pas a l’estèpa, ont abitan de guèines grises, de guanacos o d’aucèls coma lo nhandú petiso.

Tota aquel airal foguèt ocupat per de caçaires pendent los darrièrs 3 000 ans, que demoravan prèp de culheires, que profechavan totas las zònas dels bòsques e l’estèpa per subreviure. L’economia de la zòna èra basada suls guanacos sustot. Uèi d’arqueològs e d’autres cercaires coneisson plan que i de materials de l’airal qu’an una origina oceanica.

Un article d’Andrés López*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aqueste article es tanben publicat dins Naturaleza Salvaje, un numeric de geografia e l’environament, que Sapiéncia n’a un acòrdi de cooperacion

Lo lac Traful es dins lo Pargue Nacional de Nahuel Huapi, e es un dels lacs que i a dins la província de Neuquén, a Argentina, amb una superfícia de 76 km².

Lo bòsc de cipressièrs demòra enterrat al lièch d’aquel lach en tot daissar veire sonque qualqu’unas de las siás copas. L’efièch que produsís es meravelhós pels cabussaires que se cabussan dins lors aigas transparentas.

Per far aquelas cabussadas cal pas tròp d’experiéncia, e se pòt anar liurament o amb qualqu’una de las agéncias amb de guidas que faràn que la visita siá mai segura e a l’encòp mai interessanta.

Una prigondor de 30 m

Lo fons del lac a un terren desparièr, amb de sabla mas tanben amb de ròcas, e la zòna ont se tròba lo bòsc a una prigondor qu’arriba als 30 mètres en divèrsas parts. Òm pensa qu’aquel airal se formèt d’un desplaçament del terren que se passèt pendent d’epòcas ancianas.

L’airal total del bòsc a una superfícia d’un pauc mai de 100 m² e 60 especimèns de cipressièr. Aqueles arbres semblan èsser totalament secs, la siá color es grisa clara e tanben se pòdon veire qualqu’unas de las siás brancas en tot sortir de l’aiga coma se foguèsson d’agulhas de grandas dimensions.

Un autre airal  plan conegut d’aquel lac es un endrech d’ont se pòt aver una vision perfiècha de tota la zòna, las siás aigas son transparentas e plenas d’oxigèn, amb de còstas irregularas ont podèm trobar de plajas de sabla e de bauces.

Lo lac es un luòc ont s’amassan de pescadors amb vaissèl per pescar dempuèi la còsta, e las espècias que mai i a son lo salmon e divèrsas espècias de truitas coma la de Saint Martin, la bruna o la truita de riu.

Un article d’Andrés López*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aqueste article es tanben publicat dins Naturaleza Salvaje, un numeric de geografia e l’environament, que Sapiéncia n’a un acòrdi de cooperacion

Atau, Patagotitan mayorum (eth sòn nòm que vò díder literaument Titan dera Patagonia dera familha Mayo) demorèc en continent d’America deth Sud hè aperaquí 101 milions d’anades. Es sues rèstes sigueren trapades ena formacion Cerro Barcina e poirie auer hèt mès de 37 mètres de longor e pesar enquia 77 tònes de pes.

Patagotitan siguec descorbit en 2008 e maugrat açò encara aué ei un dinosaure fòrça desconeishut. Era persona que trapèc es sues rèstes siguec Aurelio Hernandez, en tot trapar un femur de mesures gigantesques. Un còp avisadi es paleontològs, es excauacions d’’aqueth dinosaure e 7 especimèns mès dera madeisha espècia comencèren en 2012. Era dificultat d’arribar ath lòc sense camins provoquèc que non siguesse possible auer toti es uassi en musèu enquiar an 2014.

Un estat de conservacion excepcionau

Es diuèrsi uassi de Patagotitan trapadi en Argentina auien un bon estat de conservacion, çò qu’ei pòc comun. Pr’açò e pes mesures qu’es paleontològs donèren a Patagotitan siguec un des descorbiments mès importants entara paleontologia mondiau deth sègle XXIau.

A mès, diuèrsi femurs de Patagotitan trapadi  (eth mès petit hège 230 cm e eth mès gran 240 cm) tanben sigueren trapades diuèrses huelhes fossiles de vegetacion, çò qu’ajudèc a conéisher er ecosistèma on demorèren es dinosauri mès grani dera planeta: en un bòsc prigond damb arbes de mès de 15 mètres de nautor qu’ère on minjauen es Patagotitan ( e que segurament demorauen en grop). Ath costat d’aqueres rèstes tanben sigueren trapades 57 dents de Tyrannotitan chubutensis, un dinosaure carnivòr que segontes es paleontològs aurie minjat era carronha des Patagotitan mòrti.

Un esquelet artificiau de Patagotitan siguec bastit en musèu local de Trelew, en Patagonia, e des de 2016 i a ua auta replica damb 37,2 mètres de longor en Musèu d’istòria Naturau de Naua York. Eth classament de Patagotitan siguec publicat ena pagina online Proceedings of the Royal Society 2.

Es paleontològs trapèren mès de 150 uassi en arroques deth Cretacèu inferior. Patagotitan hège lèu 40 mètres de longor, e solament eth sòn còth 12 mètres e pesaue enquia 12 tones. Se pense que viuec entre ara hè 101 e 95 milions d’anades. Damb eth còth long ère com ua bastissa de 20 plantes e pesaue com 15 elefants africani amassa. Açò hè enquiath moment actuau de Patagotitan eth dinosaure mès gran jamès trapat en tota era planeta, mès encara qu’Argentinosaurus huiculensis , qu’ère enquiath moment eth dinosaure mès gran jamès trapat en mon. Es  paleontològs encara estúdien aué perqué creishec tant e quina siguec era causa deth son gigantisme.

Era Redaccion*

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Es megaraptorids sigueren ua familha de dinosaures carnivòrs que terrorizèc America deth Sud e Austràlia pendent eth periòde Cretacèu – especiauments pendent era meitat e era fin d’aquera epòca. Eth descorbiment siguec hèt hè annades mès eth classament de Tratayenia com ua naua espècia de megaraptorid poirie plaçar aguest nau dinosaure en eth especimèn mès joen jamès trapat ena planeta d’aguesta familha de dinosaures carnivòrs: se pense qu’auien demorat enquia hè solament 85 milions d’annades.

“Malurosaments non se trapen guairi megaraptorids – çò diguec Domenica dos Santos, deth Musèu de Comahue, en Argentina-. E pr’açò pensam qu’eth descorbiment de Tratayenia ei un hèt excepcionau qu’ajudarà fòrça ara recèrca e coneishement d’aguesti predators deth Cretacèu”.

Eth prumèr còp que trapen totes es vertèbres

Eth fòssil de Tratayenia qu’ei finauments classat ei tanben fòrça important entara paleontologia argentina e mondiau pr’amor qu’ei eth prumèr qu’a totes es vertèbres entières. E açò a dat fòrça informacion as paleontològs sus com viuie aqueth dinosaure carnivòr. E maugrat qu’es cercaires volerien auer trapat mès tròçi deth dinosaure ara diden que son mès pròp que jamès de descorbir era conducta des megaraptorids.

Atau, ara ja se sap qu’era familha de megaraptorids auien un còth fòrça long e ues dents fòrça ahilades, en forma de sèrra. A mès, es uassi de Tratayenia èren uedi coma es de sòns descendenti, es audèths. Tanben auien bèri uns pès gigants e ues urpes en es dus dits dera man que hègen d’aqueri dinosaures vertadières mashines d’aucir.

Totun, es paleontològs an arreconeshut qu’era relacion entre era familha de megaraptorids e d’auti encara ei mau comprenuda. Quauqu’uns diden qu’èren pròp d’auti carnivòrs coma Carcarodontosaurus e Giganotosaurus. D’auti qu’èren mès pròp de dinosaures coma T. Rex.

Eth fossil de Tratayenia non respon totauments totes es preguntes paleontologiques mès ara sabem qu’es megaraptorids hègen 9 mètres de longada e que sigueren es predators mès herotges der emisfèri sud entre ara hè 95 e 85 milions d’annades. Fòrça abans que T.rex.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Atau, un nau estudi hèt per cercaires des universitats d’Exeter, Reading, Sao Paulo, Nau Mexic, Pelotas e Santa Catarina confirme aguest hèt. Hè mès de 1400 annades es indigènes der airau culturau Jê ja plantauen Araucaries en ua mòstra de bona relacion entre er èster uman e era natura. Er estudi siguec publicat ena pagina web Scientific Reports.

Enquia aué se pensaue qu’aqueri bòsqui s’auien espandit peth clima mès umid e caud. Mès er estudi demostrèc qu’es responsables èren es indigènes dera region. Auien plantat bòsqui sencèrs d’arbes d’Araucaria e Pin de Parana entre hè 900 e 1400 annades.

“Er estudi soslinhèc qu’aqueri paisatges èren hèti per òme – çò diguec Mark Robinson, cap der estudi -. Es comunautats indigènes arribèren a lòcs a on solament i auien prades e dilhèu pr’amor dera sua modificacion deth sòl protegiren es granes e tanben plantèren arbes. Atau s’espandiren es bòsqui en airaus on abans non ne auien”.

Bòsqui fòrça vielhs e ara en perilh

Es pinhons deth pin de Parana sigueren un aliment des mès importanti entara comunautat indigèna Jê pendent sègles. A mès, èren ua atraccion entàs cèrvis e d’auti animaus, que podien èster caçadi. Donauen husta e resina. Èren tan importanti entàs indigènes dera region qu’eri madeishi s’aperauen “era gent dera Araucaria”.

Auè i a 19 espècies d’arbe Araucaria. Cinc son en perilh d’extincion e dus pròp dera sua fin. Diuèrsi escrits deth sègle XIX parlen d’arbes que hèjen 42 m de nautor. Aué solament hèn 17 m de mejana. Er estudi comencèc quan diuèrsi cercaires detectèren que on i auie poga gent es bòsqui solament creishien en Sud des montanhes. En airaus damb fòrça populacion caperauen tot eth paisatge.

Er estudi demostrèc qu’aqueri bòsqui creisheren entre hè 4480 e 320 annades pr’amor d’un clima mès umid. Mès creisheren encara mès entre hè 1410 e 900 annades e eth clima alavetz ère mès sec. Siguec en aqueth periòde qu’es comunautats indigènes patiren un espandiment e vengueren mès complèxes.

Segontes José Iriarte, membre dera còla qu’ha hèt er estudi, “es bòsqui d’Araucaria s’espandiren mès enlà des sues termières naturaus en aquera epòca pr’amor dera plantacion des indigènes. Sigueren utilizadi coma hònt d’energia pendent sègles – çò diguec – e açò mòstre ues estrategies de conservacion umanes estonantes: protegien es bòsqui e era natura entath son pròpri desvolopament pr’amor que considerauen qu’era region ère eth son eiretatge”.

Era Redaccion

Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita

Aqueth navèth genre ei un de mei de comptar dens las espècias de pterosaure trobadas dinc a uei e que vivón enter 200 e 65 milions d’ans a. Dab las rata-penadas e los ausèths qu’estón los purmèrs vertebrats de volar. E los pterosaures qu’estón los purmèrs, au demiei d’eths, d’ac har. La soa purmèra aparicion qu’estó pendent lo Triassic mei recent e la soa evolucion pendent tota l’edat mesozoica qu’arribè dinc a mei de 150 espècias que trobèn dinc a 2016.

Lo son classament qu’ei complèxe; d’un costat que i a los mei primitius, Ramforincoidèus de coda longa – abans n’èran pas arreconeishuts com pterodactiles – e los Pterodactiles de coda braca. La soa adaptacion a la volada qu’estó extraordinaria: qu’avèvan òs vueits entà estar mei leugèr e tanben ua prolongacion digitau qui’us balhava un supòrt a la membrana alar. Uns au demiei d’eths qu’arribèn d’estar los animaus volants mei grans de l’istòria de la Tèrra, dab alas qu’arribavan dinc a mei de 9 mètres.

Ua anatomia pauc coneishuda

Los pterosaures que son comuns en lo registre fossile. Totun, la soa neuroanatomia n’ei pas sonque coneishuda gràcias a las rèstas de tres individus fossiles. E dinc a uei ne’s podó pas trobar mei d’informacions anatomicas sus eths. Pr’amor d’aquò ne trobar un, qu’ei tostemps ua bona causa tà l’arqueologia.

Allkauren koi , lo navèth genre de pterosaure descobèrt en Patagonia argentina qu’estó classat atau pr’amor de la tròba de divèrs òs, çò qui balhè ua rica arrepresentacion anatomica deu son còs. De mei, la soa caisha cerebrau qu’estó trobada en hèra bon estat e aqueth navèth genre qu’a caracteristicas drin comunas dab los pterodactiles, mes tanben dab los non pterodactiles (breviquartossaus).

La tròba que’s situa per la formacion d’arròcas deu Cañadón Asfalto, dens la província centrau deu nòrd de la Patagònia, qui s’apèra Chubut. Diego Pol, un paleontològue deu Musèu de Paleontologia Edigio Feruglio, en Trelew, Chubut, qu’assegurè au jornau PeerJ qu’èra un navèth pterosaure que vivó peus limites deu Jurassic miei e que s’avèva un cervèth dab características evolutivas hèra particularas. “Aquò qu’averé com rason principau – çò digó Pol – l’enviroament aerian qu’averé avut Allkaruen. La soa descobèrta balharà hèra d’informacions entà compréner miélher l’evolucion deus pterosaures”.

La Redaccion

“ Tà poder compréner açò en perspectiva -didec eth paleontològ descorbidor deth dinosaure Kenneth Lacovara – cau díder qu’un elefant hè 5 tones, un diplodocus 18 e un Boeing 737 50 tones. E aguest dinosaure que hège 65 tones !”.

Atau que l’an aperat Dreadnoughtus schrani, que vò díder “que non a paur d’arren” com es vaishèths de guèrra de començament deth sègle XXau. Ère erbivòr mès peth sòn tamanh non auie cap de predator.

Dreadnoughtus auie un còth de 37 pès e pr’amor d’aquerò non se moiguie fòrça. Damb eth còth podie arribar a fòrça lòcs. Mès se tombasse, es sues costelhes non podien suportar tant de pes. Ath delà, minjaue totes es 24 ores deth dia e dera net e lèu non dromie.

Descorbiment

Era notícia a estat publicada aguest mes en Scientific Reports mès eth descorbiment siguec hèt en Argentina en 2005. Kenneth Lacovara, dera Universitat americana de Drextel, Pennsilvania, trapèc un femur, ua tíbia e un dotzenat de vertèbres. En totau, enquia 130 uassi que sigueren plan sauvadi en sabla. Açò hec qu’era descobèrta siguesse fantastica.

“Que’m pòdi imaginar es Dreadnoughtus damb eth madeish comportament que d’auti Titanosaures e, atau, amassar-se per centenats o milèrs de femelhes de 60 tones tà deishar es ueus en quauqua val perduda” diguec Lacovara.

S’an trobat eth 70 % des uassi d’aguest dinosaure e açò qu’ei un hèt excepcionau. Eth sòn descorbidor que ditz qu’aguesta creatura arribarà lèu a Hollywood coma minim en pròplèu documentau de dinosaures pr’amor qu’ei er animau mès gran dera planeta descobèrt enquia aué.

Christian Andreu