Per ansin, la Miá Lucha foguèt publicada pel primièr còp en 1925, quand Hitler ja èra en preson pel còp d’estat de Munich, que capitèt pas. Al libre voliá daissar claras las siás idèias e plans per Alemanha e lo Mond. Segon lo gobernador de la preson de Landsberg, ont èra Hitler, “pensava que ganhariá fòrça argent, pr’amor que i aurián divèrsas publicacions del libre”.

Uèi lo drech d’edicion del libre es del govèrn de Bavièra, que volguèt jamai tornar lo publicar. Pasmens, en 2016, foguèt publicat en alemand tornarmai e aquò creèt una gigantassa polemica politica e sociala en aquel país. Encara en 2021 foguèt publicada, pel primièr còp, una edicion en francés.

Lo libre dels orrors

Hitler pensava nomenar La Miá Lucha de’n primièr coma “Quatre Ans e Mièg de Lucha contra la Folariá, las Messorgas e la Coardiá”. Al libre ja parlava del dangièr josieu e com venguèt antisemita. Segon l’autor, de comunistas, democratas e socialistas alemands trabalhavan sonque pels interesses josieus, que volián conquistar lo Mond. E pr’açò aviá la tòca personala de destruïre lo sistèma parlamentàri alemand de l’epòca.

Segon l’istorian Ian Kershaw, cèrts capítols del libre an una natura genocida evidenta. Hitler ja demanava destruïre aqueles qu’empoisonan la nacion alemanada. A La Miá Lucha Hitler tanben ataquèt los pus febles en tot afirmar que caliá los aucir per far mai fòrts los fòrts. Tanben parlèt de l’espaci natural oriental (Russia) coma un territòri que deviá èsser alemand pr’amor que lo destin o aviá causit.

Hitler foguèt totjorn contràri a la germanizacion dels eslaus e confirmèt que caliá tanben los aucir pr’amor qu’èran inferiors. Abans de 1933, quora ganhèt lo poder, ja aviá ganhat mai de 5,5 milions d’euros de l’epòca, amb prèp de 250.000 libres venduts. En 1939 aviá vendut 5,2 milions de libres.

Per ansin, La miá Lucha ja parla de l’Olocaust en tot defensar la superioritat de la raça aria alemanda. Mussolini aimèt jamai lo libre e ja en 1940 l’escrivan anglés George Orwell avertiguèt del dangièr d’aquel libre de l’orror.

Dempuèi alara un sens fin d’expèrts confirman la paura qualitat del lengatge usat per Hitler al libre. Afirman que seriá melhor lo revirar pas, pr’amor que los reviradors usan una lenga de mai qualitat e aquò balha la vision qu’Hitler foguèt un òme plan culte, quand aguèt una clara incapacitat per s’expressar en alemand e aguèt totjorn un usatge de la gramatica pauc raonable e brica coerent. E tot açò es per o desbrembar pas jamai.

La Redaccion

Fotografia principala: Glen Bowman/CC.

Lo sieu primièr president foguèt Enric Prat de la Riba (1914-1917) e puèi Josep Puig i Cadafalch (1917-1923), ambedós de la Liga Regionalista catalana. Prat de la Riba volguèt que totas las vilas e vilatges catalans aguèsson una comuna, de policièrs, una escòla, una librariá, un telefòn e una estrada. Après lo còp d’estat militar del general Primo de Rivera de 1923, la Mancomunautat foguèt presidida per Alfons sala (1923-1925). En 1925, finiguèt per òrdre dels militars espanhòls.

Per ansin, la Mancomunautat catalana bastiguèt camins e pòrts, d’obratges idraulics, de camins de fèrre e de telefòns e espandiguèt la santat e la cultura pel país. Tanben ajudèt l’agricultura e favoriguèt la tecnologia pr’amor de l’indústria catalana. En general se pòt dire que lo país se modernizèt mai a respècte d’abans la siá creacion.

La Mancomunautat aviá un Conselh de Govèrn, e una Assemblada generala. La siá origina foguèt la nòva Lei Reguladoira de las Províncias espanhòla de 1913 que permetiá a las províncias de s’unir se volián. Lèu-lèu, los politicians catalans demandèron la creacion de la Mancomunautat catalana amb la tòca de melhorar l’administracion malgrat que l’objectiu foguèsse autre (obténer l’autonomia).

La naissença d’un govèrn administratiu catalan

Lo 26 de març de 1914, doncas, foguèt creada la Mancomunautat de Catalonha. La populacion catalana d’alara voliá una solucion a la plan marrida administracion espanhòla. E tanben caliá modernizar Catalonha. Lo 6 d’abril d’aquel an, i aguèt la primièra assemblada dins çò qu’es uèi lo palais de la Generalitat de Catalonha (govèrn regional catalan). Fasiá 200 ans que Catalonha demorava doblidada del Mond. Ara podiá tornar èsser reconeguda.

La Mancomunautat creèt lèu l’Institut d’Estudis Catalans, l’Escòla Superiora d’Agricultura, la Bibliotèca de Catalonha, l’Escòla del Trabalh e l’Universitat Industriala. En mai d’aquò, modernizèt lo país d’un biais estonant. Mas los trebols publics entre los obrièrs e las entrepresas (amb fòrça mòrts) dels ans 1920 provoquèt, demest d’autras rasons (la principala èra d’amagar lo desastre de la desfacha espanhòla en Marròc) un còp d’estat militar.

Se tractava d’espanholizar la Mancomunautat, I aguèt pas pus de catalanisme politic per carrièras e la recèrca en sciéncia finiguèt lèu. Puèi una nòva lei espanhòla enebiguèt las institucions provincialas e la Mancomunautat. Pr’amor que, segon lo govèrn espanhòl militar, « ajudava sonque a devesir l’unitat nacionala espanhòla ».

Mas la Mancomunautat aviá ja creat l’Ais Transversal al nivèl de las estradas catalanas, plusors linhas de camins de fèrre, espandiguèt lo telefòn pertot, e la Zòna Franca industriala de Barcelona. Lo primièr vòl d’avion se tenguèt en 1916 entre Barcelona e Malhòrca. Modernizèt las escòlas catalanas e formèt los ensenhaires, demest d’autres afars. Foguèt doncas fa 100 ans que Catalonha perdiá una de las institucions qu’ajudèron mai a modernizar lo país e que finiguèt pr’amor que Madrid voliá pas pus una Catalonha modèrna.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Alara se pensava que l’enfant de Taung aviá 6 ans de vida. Uèi es estat demostrat que n’aviá sonque 3 o 4. Lo crani a una capacitat d’entre 400 e 500 cc, semblabla a la d’un chimpanzé actual. Una part semblariá umana e l’autra d’un monard.  Dart descriguèt aquel fossil mai coma un òme-monard e non coma un monard-òme (a respècte de la descobèrta contemporanèa de Paranthropus robustus).

En 2006, Lee Berger anoncièt que l’enfant de Taung èra estat aucit per una agla o un autre predator, pr’amor de dos traucs dins lo crani e pr’amor que tanben aviá de marcas als uèlhs, coma las predas de las aglas.

Un istòria qu’uèi a 100 ans

En 1924, los minaires de l’airal descobriguèron lo crani a Taung. Tanben de fossils d’autres animals escantits d’autras espècias de monards e de primats. Quora foguèt descobèrt, foguèt lèu balhat a de cercaires. E Josephine Salmons, assistenta del cercaire Raimond Dart, anoncièt la descobèrta lèu-lèu.

Quand foguèt analisat per Dart, aqueste descobriguèt qu’aviá un cervèl plan complèxe. E pensèt que podiá èsser un jovent. Lèu foguèt descrich scientificament coma lo Monard Merididional d’Africa o Australopithecus africanus. L’article foguèt publicat en 1925 e foguèt alara que lo Mond coneguèt lo Mainatge de Taung.

Al començament, la comunautat scientifica non volguèt pas reconéisser lo crani de Taung coma un ancessor dels umans. Qualques cercaires britanics o neguèron. Pensavan qu’èra lo fossil d’un chimpanzé o un gorilla. Mas Dart poguèt demostrar que lo crani èra lo d’una d’espècia ancessora dels umans e plan desparièra dels monards. Los cercaires demandèron mai de pròvas. A aquela epòca se pensava que los ancessors dels umans serián trapats en Asia mas pas en Africa.

Calguèt plusors decennis per que los cercaires de tota la planeta acceptèsson la trobalha ; foguèt trapat que l’Òme de Pitldown èra fals (1953) e tanben foguèron descobèrtas d’autras espècias ominidas en Africa. Pasmens, fins als ans 1940, la comunautat scientifica internacionala pensava que los umans evolucionèron en Asia e pas en Africa.

Tanben pensavan que los umans avián evolucionat en se desseparant dels grands monards fa 30 milions d’ans, e doncas qu’èra pas possible de trobar lo crani d’un ancessor uman amb un cervèl tan pichon de fa sonque 2 milions d’ans. De segur, la religion crestiana considerèt la siá descobèrta coma totalament falsa. E foguèt pas abans la confirmacion de l’existéncia de l’Òme de Neandertal e de l’Òme de Rodesia que i foguèron al 100% contraris.

En 1933, foguèt descobèrta l’espècia d’Australopithecus robustus. En 1946, lo libre The South African Fossil Men: The Australopithecinae confirmava la siá existéncia. En 1947, l’antropològ britanic Wilfrid Le Gros afirmèt que lo crani de Taung èra vertadièr e qu’aperteniá a una espècia ancessora dels umans actuals.

Foguèt alara que l’Enfant de Taung, la màger descobèrta antropologica del sègle XX, foguèt començada d’èsser acceptada per la comunautat scientifica al 100%. Mai de 20 ans desseparan la siá descobèrta e la siá confirmacion coma espècia ancessora dels umans actuals, çò que vòl dire que la sciéncia, sovent, tanben es lenta. Aürosament, l’informatica actuala permet un procès d’acceptacion mai rapid e doncas, se i a una avançada màger dins la sciéncia de la nòstra epòca, es mai pels ordenadors que pels quites umans.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Lo filme foguèt realizat per Harry O. Hoyt amb un scenari escrich per Marion Fairfax segon una adaptacion del roman d’Arthur Conan Doyle de 1912.  En aquela primièra version del roman, lo professor Challenger foguèt interpretat per Wallace Beery. En 1998, lo Congrès dels Estats Units causiguèt lo filme pr’amor de la siá importància culturala, istorica e estetica coma una òbra que deviá èsser servada per la posteritat.

Una istòria plan originala

Lo filme de 1925 del Mond perdut descriviá cossí Paula White, filha d’un cercaire, tornava d’un viatge a travèrs de Peró, Brasil e Colómbia amb una mapa del sieu paire que serà balhada al professor Challenge. Sus la mapa i a de dinosaures e Challenger vòl rendre public lo fach qu’encara i a de dinosaures sus la planeta. Pasmens, los autres cercaires se’n trufan e cal demandar un finançament per organizar una expedicion qu’o demòstre.

Maple White, lo cercaire que creèt la mapa, encara es dins la selva americana. E lo cal salvar. Challenger demanda al caçaire Sir John Roxton, al jornalista Edward Malone e al professor Summerlee, d’acompanhar la filha de White a l’airal on creson qu’encara pòt èsser.

Près d’ailà son atacats per d’ominids. Puèi creson de veire de pterosaures dins lo cèl. Mai tard, veson un toxodon. Çò que demostrariá que la mapa de White èra exacta e qu’encara i auriá de dinosaures sus la planeta. Après copar un arbre, pòdon intrar al país del mond perdut e descobrisson un brontosaure.

Puèi encara descobriràn un allosaure e mai un triceratòps. Fin finala, trapan lo cercaire White. Es alara que lo jornalista Ed se revèla enamorat de la filha de White. Mas aquesta es atacada per d’ominids e es necite de la salvar. Un còp aquò fach, los scientifics reculhisson mai d’un tròç de dinosaure e decidisson de tornar a Londres per los mostrar a totòm. Amb eles i a tanben un pteranodon.

A Londres, lo pteranodon fugís e provòca lo caos dins la vila. Mas l’autre porfessor balha lo sieu sosten a Challenger e aqueste pòt demostrar, fin finala, que i a de dinosaures vius en aquela region perduda del Mond e que cal tornar far una expedicion per los descobrir. E totes los scientifics o creson e es aprovat un nòu viatge scientic per o far.

Lo Mond perdut de 1925 foguèt lo primièr filme mondial a utilizar la tecnica de l’stop motion. Los dinosaures foguèron creats per Charles R. Knight. Lo public actual encara balha a l’òbra cinematografica la nòta de 7,5 sus 10 pr’amor de la siá qualitat. D’efièch, foguèt lo primièr filme sus de dinosaures de tota l’istòria del cinèma. Aquò menèt, puèi, a d’autres filmes tanben classics uèi coma King Kong (1933) o Jurassic Park (1993), ara coneguts de totes.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

En 1912, lo Tractat de Fés confirmèt los protectorats francés e espanhòl sus Marròc. Lo Rif tombèt sus l’autoritat d’Espanha, mas la region se revoltèt contra aquel estat. En 1921, lo general espanhòl Manuel Fernández Silvestre comencèt la guèrra, e lo meteis an l’armada d’Espanha subiguèt una grèva desfacha a Anwāl. L’armada d’Abd Al-Krim se provesiguèt en fòrça armas e municions. Puèi l’armada rifenca tornèt véncer los espanhòls a Al-Arwī.

En 1924, l’armada francesa arribava al nòrd d’Oarga, situada a la frontièra entre los protectorats espanhòl e francés. La tòca èra de cercar un acòrdi amb las tribus localas per que demorèsson vassalas del sultan marroquin. Mas la siá preséncia provoquèt l’ataca de cèrts pichons grops de rifencs de 1924 enlà. Aquel meteis an, Lyautey demandèt mai de soldats en Argèria.

Pendent la batalha

En 1925, 8000 òmes d’Abd Al-Krim ataquèron la linha de defensa d’ Oarga e copèron las comunicacions entre Marròc e Argèria. La primièra tòca èra Bni Zerwal. Alara l’armada francesa del manescal Lyautey aviá mai de 20 000 soldats mas sonque qualques batalhons podián defendre la frontièra e èran desseparats en mai de 60 fòrts clau. Lèu-lèu, los franceses poguèron sonque mobilizar quatre batalhons mentre que l’armada del Rif creissiá fins als 20 000 òmes.

Totun, l’armada francesa aviá lo supòrt de mai de 120 avions qu’ajudèron un pauc a defendre aqueles fòrts, malgrat que poguèsson pas arrestar l’ofensiva de las tropas rifencas. Los franceses perdèron fòrça òmes e Abd Al-Krim conquistèt, fin finala, los fòrts.

Val a dire que los rifencs se mostrèron plan mai abils tacticament que los franceses pr’amor que coneissián plan mai lo païsatge, E après traversar la linha de defensa francesa, comencèron una guèrra de guerrillas plan eficaça. En mai d’aquò, tanben avián d’armas modèrnas. Los comunicats de l’armada francesa parlavan alara de mai de 100 000 rifencs amb d’armas europèas, e mai la tropa pus granda dels rifencs atenguèsse solament aperaquí 5000 òmes.

Quand la linha de defensa francesa foguèt traversada pendent lo mes de junh de 1925, los rifencs menacèron las vilas de Taza e Fés. L’armada francesa evacuèt la populacion de la primièra vila devèrs la segonda. Lo 20 de julhet, los franceses ja avián subiguèt la pèrda de mai de 2000 òmes e 3720 nafrats.

Puèi 48 fòrts franceses tombèron conquistats pels rifencs e l’armada d’Abd Al-Krim poguèt capturar 51 canons, 35 mortièrs, 5000 fusils e 200 mitralhadoiras en mai de 70 000 cartochas, 10 000 granadas e 16 000 balas de canon de l’armada francesa qu’encara se retirava. Los franceses se retirèron a la fin d’estiu al sud d’ Oarga.

La desfacha tactica del general Lyautey a Oarga provoquèt un cambiament de dirigents de l’armada e Pétain arribèt personalament en Marròc per menar la guèrra. Pasmens, Pétain entamenarà pas cap d’ofensiva e sonque esperarà de recebre mai de tancs e avions per poder intrar dins lo Marròc espanhòl mai tard se los espanhòls n’avián de besonh.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Se era teoria oficiau ditz que Carter non dauric eth tombèu enquia 1925 ei pr’amor que calie estudiar e analizar mès era zòna abans d’entrar en madeish, era causa non oficiau siguec que Carter non auie ja en aquera epòca guaire sòs entà contunhar era excauacion deth tombèu e demanèc ath sòn patron e mecènes, Lors Carnavon, d’anar a Egipte damb mès sòs e poder atau èster eth prumèr en entrar en tombèu.

Quan era còla d’arqueològs que i auie damb Carter entrèc en tombèu de Totankhamon, tanben i auie era premsa internacionau. Eth descorbiment siguec considerat coma eth “descorbiment deth sègle” pr’amor des tresaurs que i auie en tombèu. Lèu es cercaires podèren confirmar qu’eth tombèu siguec eth deth joen faraon Totankhamon, dera XVIIIau dinastia egipciana.

Totun, era tòca finau d’aqueth tombèu non siguec Totankhamon. Es cercaires descorbiren qu’eth tombèu siguec usat, fin finau, entà acuèlher eth corps deth joen faraon, mès non siguec bastit entà eth e açò hè’c sospechar ar celèbre arqueològ anglés qu’eth tombèu auec eth sòn corps pr’amor ère entà ua auta persona, dilhèu un conselhèr deth faraon, coma Ay o encara Horemheb.

Totankhamon siguec un faraon celèbre dempús deth descorbiment deth sòn tombèu en 1925 mès qui siguec un des faraons mès celèbres ena Edat Antica siguec eth sòn pair, Akhenaton, que virèc era religion tradicionau egipciana en tot abandonar es dius e adorar sonque Aton, eth diu solar unic.

Açò, damb eth temps, venguec ua eretgia en Egipte antica, e dempús d’Akhenaton, es sacerdots egipcians cambièren un aute còp era capitau egipciana d’Amarna e se n’anèren a Tebas. Justament dempús dera mòrt d’Akhenaton eth nau faraon siguec Totankhamon, que solament auie entre 7 e 9 annades. Eth nau faraon siguec obligat a tornar ath culte d’Amon e es auti dius egipcians e demorar en Tebas e condemnar Amarna, era capitau espirituau e politica deth sòn pair en un desèrt arqueologic pendent mès de 3.000 ans.

Eth començament d’ua nàua edat

Siguec alara quan, segontes es cercaires, es egipcians comencèren a bastir eth tombèu de Totankhamon. De hèt, non siguec acabat quan Totankhamon moric damb 19 ans. E calec ne trapar ua aute e lèu lèu pr’amor dera mòrt inesperada deth joen prince Totankhamon. Aué es scientifics creden que siguec dilhèu Ay, eth sòn prumèr ministre e que dempús dera mòrt deth prince venguec eth nau faraon, qui aufric eth sòn pròpri tombèu entà Totankhamon.

Howard Carter hège annades qu’estudiaue era Vath des Arreis e auie trabalhat damb fòrça scientifics celèbri coma Theodore M. Davis. Era sua tòca ère hèr un catalòg des tombèus que i auie en aquera val, mès tanben siguec amic des abitants der airau, un prètzhèt fòrça rare en aquera epòca. Siguec atau com podec auer ua informacion plan importanta sus es panatòris de tombèus dera val. E atau arribèc ath tombèu de Totankhamon.

En 1905 siguec trapat un tròç de ceramica en airau damb eth nom deth faraon Totankhamon, e en 1907 tanben sigueren trapadi diuèrsi objèctes estacats damb ethprèp, en un tombèu situat sus eth deth faraon Seti Ir. Dilhèu pr’açò des 1912 es cercaires ja didien qu’ena vath ja non s’i podie trapar cap tombèu nau mès.

En aquera epòca Carter coneishèc Carnavon e podèc auer sòs entara ua nàua campanha arqueologica en aquera val. Eth tombèu de Totankamon non podie èster trapat facilment e calec trabalhar fòrça durant mesi abans de trapar eth tombèu deth joen prince egipcian.

En noveme de 1922 diuèsi trabalhors der airau descorbiren quicòm e contunhèren en tot excauar. Lèu arribèren ara prumèra pòrta e Carnavon siguec avisat per telefòn. Pendent era fin d’aqueth mes Carnavon ja ère ena Vath des Arreis e entrèc en tombèu. Carter ère deuant sòn e guardaue a trauèrs d’un horat hèt ena pòrta. Carnavon demanèc : Pòdes vèir quicom ? e Carter responec : Òc, causes meravilhoses !

Dempús de descorbir un sense fin de tresaurs laguens d’ua des crambes deth tombèu, comencèc era legenda; toti aqueri qu’auien shordat eth sòn deth faraon moririen lèu. Lord Carnavon moric miei an dempús pr’amor d’ua infeccion. Mès dengun cercaire mès d’aquera còla moric lèu pr’amor d’açò.

En tombèu i auien diuèrses crambes e laguens d’ua d’aguestes er arqueològ e era sua còla trapèren mès de 700 objèctes d’aur e argent, hustes exotiques, carri de guèrra,  un tron, e diuèrses estatues. Ena cambra laterau siguèren trapadi mès de 2.000 objèctes  (òlis, minjar e bevendes e mòbles) e eth tombèu de Totankhamon (430 kg) e era sua momia.

Eth contengut finau d’aqueth tombèu amassèc mès de 5.000 objèctes d’art damb un valor actuau de mès de 50.000 milions de dolars. Encara aué ei considerat un des tombèus mès importanti dera epòca egipciana pr’amor qu’eth tombèu demoraue intacte e açò ja hè mès de 100 ans, en Egipte, començaue a èster considerat rare.

Aué es amants dera Egipte antica poden visitar eth tombèu des 2007 e ailà i traparàn era momia de Totankahmon. Non podem díder que sigue eth mès celèbre e important tombèu dera istòria dera arqueologia, mès se volètz jamès visitar un tombèu dera epòca antica dilhèu ei ua bon idèa visitar un des tombèus mès coneishudi dera epòca actuau, maugrat que hè un shinhau mès de 100 annades encara non auie estat descorbit.

Era Redaccion

Fotografia principau: Martin Vicente/CC.

La defensa de la província de la frontièra nòrd-oèst èra una tòca importanta per l’ Índia britanica. L’esfòrç per defendre las basas de l’armada britanica contra las tribus pashtons de la província durava d’ans. En 1924, los britanics ataquèron divèras tribus dins lo sud de Waziristan e en octòbre se podiá pensar que la guèrra èra finida. Sonque demoravan la tribu d’Abdur Rahman Khel e tres autras tribus que contunhavan lo conflicte.

Aquel an, l’oficièr aerian comandant d’Índia, Sir Edward Ellington, causiguèt de menar d’operacions aerianas contra las tribus revoltadas sens lo sosten de l’armada. L’ala n°2, jol comandament de Richard Pink a Risalpur, foguèt assignada a l’operacion.

Los Bristol F.2B de l’esquadron n°5 foguèron desplegats amb d’Havillands DH.9As desplegats sus una basa d’operacion avançada a Miranshah. Las operacions comencèron lo 9 de març e lèu los avions volguèron esclafar aquela revòlta.

Las sortidas se faguèron de nuèch e tanben pendent lo jorn, amb la tòca de causar mai de pèrdas als revoltats. Lo 1r de mai de 1925, ja fasiá mai de 50 jorns de bombardament continú e las tribus assagèron de far la patz amb los britanics. Del costat britanic, sonque i aguèt dos mòrts e un avion perduts. Pasmens, encara se sap pas quantas mòrts i aguèt del caire dels revoltats.

Una campanha amb de medalhas

Après la Guèrra de Pink, 46 oficièrs e 214 òmes de la RAF recebèron la Medalha del Servici General d’Índia. La concession d’aquelas distincions foguèt a l’epòca polemica, e lo quite Pink foguèt nomenat capitani pr’amor dels sieus servicis en Waziristan. Cossí que siá, foguèt la primièra campanha britanica de tota l’istòria que recebèt lo nòm d’un oficièr britanic. Fins a uèi lo jorn.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Eth judici auec fòrça publicitat pr’amor que se volie atrèir mès public ena petita vila de Dayton, en Tennessee. Scopes siguec condemnat a pagar 100 dolars (mès o mens 1700 dolars aué) mès eth verdicte non podec èster aplicat tecnicament. E açò tanben provoquèc un escàndol, pr’amor que i auie fòrça jornalistes de tot eth país.

William Jennings Bryan, ancian candidat ara presidéncia estatsunidenca, siguec eth fiscau e Clarende Darrow er avocat d’Scopes. Eth judici mostrèc era controvèrsia qu’enfrontaue es fondamentalistes religiosi damb es scientifics. Atau, eth judici siguec vist coma un judici contra era sciéncia pr’amor que se volie ensenhar era evolucion enes escòles.

Ua lei polemica

Era Lei de Butler ja auie estat signada en 1925. Dempús Butler didec que no sabie arren dera evolucion e qu’auie aprovat era lei pr’amor qu’es joeni der estat tornauen tà casa en tot díder qu’era Bíblia ère absurda. Eth governador der estat auie aprovat era lei pr’amor que volie guanhar vòts ruraus, mès tanben defensaue qu’era lei non deuie entrar enes escoles estataus.

Coma responsa, era Union de Libertats Civius des Estats Units auie pagat que Scopes anèsse en preson per ensenhar era evolucion ena escòla. E Scopes auie acceptat. Scopes siguec acusat d’ensenhar er evolucionisme eth 25 de mai de 1925. Dempús Bryan acceptèc d’èster eth fiscau e Clarence Darrow er avocat. Eth judici siguec seguit per milions d’estatsunidencs ena ràdio.

Era Union de Libertats Civius des Estats Units volec ajudar a defensar era teoria dera evolucion e lutar atau contra era Lei de Butler. Diuèrses enterpreses volèren balhar publicitat ath hèt. Ei pr’açò que Scopes auie ensenhat era evolucion en sòn cors. Quan siguec acusat tanben siguec avertit que poirie pagar ua multa de mès de 500 dolars.

En judici i auec jornalistes de toti es Estats Units e quauqui jornaus paguèren eth judici a Scopes. Quauques parts dera Bíblia sigueren atacades, com era Genèsi. Tanben eth jutge siguec acusat de non èster neutrau. Era defensa ataquèc era inquisicion deth pensament. Eth darrèr dia deth judici, era defensa d’Scopes cridèc coma testimòni ath madeish Bryan, eth fiscau.

Quan Bryan siguec interrogat sus Adam e Èva, Caïn e es auti personatges d’aquera part dera Bíblia, Bryan reconeishèc que non podie confirmar era sua existéncia reau en passat. Fin finau, finic per respóner “non sabi” as qüestions dera defensa.

Scopes siguec condemnat a pagar 100 dolars mès non calec pr’amor de rasons tecniques. Eth fiscau Bryan moric cinc dies dempús deth judici. Mès tard tanben i auec d’auti judicis en Arizòna e Califòrnia peth madeish motiu. Era luta creishec e en 1927 13 estats auien cambiat es sues leis e solament demorèren Mississipi e Arkansas com es solets estats dera Union damb leis antievolutiues. En 1955 siguec hèt eth filme Inherit the Wind entà explicar ath mon çò qu’auie passat 30 annades abans entre era sciéncia e era lei en Estats Units.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.