Per ansin, las diferéncias politicas, socialas e culturalas d’aquestes dos estats del Sant Empèri Roman Germanic foguèron pas pichonas e mòstran una diversitat que demorèt sègles e que tanben seriá importanta quand se formèt la posterior Alemanha. Se la dinastia bavaresa dels Wittelsbach assajèt totjorn d’aver l’ajuda imperiala er un govèrn conservador, Prússia e los Hohenzollern o cambièron tot pr’amor que creèron un estat nòu plan eficaç e burocratic al còp. E tot aquò pesariá puèi al futur alemand.

Car Bavièra e Prússia foguèron dos estats plan desparièrs malgrat demorar al sègle XVIII coma dos estats de mai del Sant Empèri Roman Germanic. A Munic, la capitala de Bavièra, tot èran palais barrocs e rococó plan polits. Princes coma Maximilian II Manèl o Carles Albèrt aimavan lo poder com se foguèssen a Versalhas.

Una arquitectura monumentala

Pels bavareses, l’art e l’arquitectura devien èsser supòrts cabdals del país. L’Òpera italiana e los palais espectacloses èran plan comuns (Nymphenburg o Munic). Aquò èra basat en d’argent estatal bavarés qu’èra pas per l’armada. D’efièch a Bavièra l’armada èra sonque quicòm per balhar mai prestigi a l’estat mas sovent aviá pas pro d’armas o noiridura.

Prússia, per contra, comencèt un long camin coma estat amb lo rei Frederic Guilhèm Ir, lo rei sergent. Lo luxe francés èra brica aimat per aqueste rei e redusiguèt plan l’argent prussian estatal per la cort. Aital Berlin poguèt venir una vertadièra capitala europèa administrativa. Èra eficaça mas tanben austèra.

A Prússia cada moneda èra enviada a la guèrra e l’armada. Cèrts diplomatics del sègle XVIII, coma Georg Heinrich von Behring diguèt que Prússia èra pas un estat amb una armada mas una armada amb un estat. Aquò vòl dire que Prússia, al sègle XVIII, èra plan militarizada. Res a veire amb una Bavièra mai e mai luxosa.

Pendent la fin del sègle XVIII, Bavièra aviá un grand deute per la siá cort e divèrsas aventuras militaras que capitèron pas. Munic podiá pas aver una armada coma la prussiana e pr’açò demanèt ajuda a Loís XIV, rei de França. Versalhas pagava grandas quantitats d’argent a Bavièra e Àustria per los aver coma aliats. Amb lo temps, Baviera venguèt un satèllit de França. Se l’argent francés arribava tard, l’armada bavaresa aviá totjorn problèmas e revòltas.

A Prússia, d’un autre costat, l’administracion  de l’argent èra rigorosa e la politica economica autarquica. Frederic Guilhèm Ir fondèt un Directori general per amasar los impòstes. La siá precision èra matematica. Lo sieu filh, Frederic II lo Grand, foguèt nomenat rei en 1740 e trobèt un grand tresaur al palais reial.

Es vertat que Prússia recebèt d’argent britanic pendent la Guèrra de 7 ans, mas jamai acceptèt de recebre d’òrdres de nacions estrangièras. Sonque aital poguèt suportar de longas campanhas militaras. Al còp Bavièra veniá mai e mai paüra e aviá mens d’argent. L’armada de Bavièra èra basada en de mercenàris. Tanben i avián paisans. Lo nivèl de desercion èra plan naut. I aviá pas coesion tre las unitats militaras e la corrupcion dels oficièrs èra estonanta. Tot aquò entraïnava aver una bassa abilitat a l’ora de luchar a l’infantariá ducala.

A Prússia, l’armada èra basada en un nòu sistèma revolucionàri basat en cantons (districtes). Cada districte deviá balhar un nombre de soldats. Puèi caliá se premanir plan e los movements militars (tanben quand i aviá pas cap de guèrra) èran permanents. La disciplina èra de fèrre e los soldats prussians avián mai de paür de l’enemic que de lors pròpris oficièrs. Aquò tanben entraïnèt una velocitat a l’ora de fusilhar estonanta per l’epòca (dos còps mai qu’una armada europèa normala).

Aprés la desbranda de Blenheim (1704) Bavièra foguèt envasida pels austrians. En 1740 tornèron a èsser envasits sens gaireben luchar.  L’armada bavaresa podiá pas defensar las lors frontièras sens l’ajuda de l’infantariá francesa. Prússia, per contra, envasiguèt Silèsia en 1740. Puèi encara, ataquèt França, Àustria e encara Russia. E ganhèt. L’armada prussiana venguèt lo grand modèl per tota Euròpa. Tanben Baviera o copièt.

Quand finisiá lo sègle, demorava demostrat que l’argent d’un país (un estat alemand) èra pas per bastir palais barrocs mas per una administracion eficaça que podiá aital, ajudar a crear una armada modèrna. Bavièra, demorèt al passat pr’amor de la siá cort e poguèt pas jamai se restacar amb Prússia, un estat modèrn e abil, que balhariá las siás basas quand calguèt unir totes los estats alemands. Alara lo model foguèt pas bavarés mas prussian.

La Redaccion

Imatge principala: Un palais de Baviera.Sapiéncia/ChatGPT

Fòrça d’aquestes espècies sigueren petites coma Westlothiana (hè 350 milions d’annades), damb 30 cm de longada o encara Pleothyris, damb es madeishes mesures. Hé 250 milions d’annades arribèren espècies mès granes, coma Paraiasaurus (2,5 m de longada) o Scotosaurus (2,5 m).

Com se pòt véder fòrça espècies terrèstrés demorèren gaireben 100 milions d’annades enquia víer un shinhau granes (maugrat que damb mesures petites restacades damb es prumèrs dinosaures. Paradapedon (100 milions d’ans) viuec ath costat d’Hypsognathus. Eth prumèr hèc, 1,30 m de longada. Eth dusau sonque 33 cm.

Dempús arribèren es pelicosaures. Eth mès coneishut qu’ei Dimetrodon (hè 280 milions d’annades), damb 3,5 m de longada o titanosuchus, damb mesures semblantes. Aguesti reptils tanben dèren luòc as terapsides, es reptils ancessors des mamifèrs. Era espècia mès grana siguec Tapinocephalus (4 m de longada). Non guaire abans dera arribada des dinosaures, coma Thrinaxodon ( 50 cm de longada).

Era grana extincion deth Permian provoquèc er escandilhament dera majoritat d’espècies terrèstres reptiles e mamíferes. Mès bères ues suberviuèren enquiara edat des dinosaures, coma Massetognathus (50 cm de longada). Eres èren diconodontides que podèren víuer ath costat des gigants.

Es prumèrs carnivòrs

Era edat des dinosaures comencèc ara hè 245 milions d’annades. De hè 225 milions d’annades es paleontològs ant rapat espècies granes carnívores, coma Eoraptor, Coelophysis o Herrerasaurus. Se i auien carnivòrs vò díder que tanben i auien erbivòrs, açò qu’ei logic. Maugrat es mesures, son dinosaures realtiuament petiti, restacadi damb dinosaures mès grani d’epòques posteriores.

Eoraptor arribèc a 1 m de longada mès ei un des dinosaures mès ancians jamès trapadi. Siguec un carnivòr plan rapid d’America deth sud, damb nautes pautes posteriores 8enquia dus còps mès longues qu’es anteriores) que l’ajudauen a córrer plan e perseguir es predes. Segontes es cercaires siguec carronhaire e caçaire. Encara non se sap se minjaue dinosaures o peishi. Fòrça mès gran e perilhós siguec Coelophysis, que viuec ara hè 220 milions d’annades en nòrd deth continent american e qu’auec mès de 3 mètres de longada.

Era morfologia de Coelophisis confirmèc que siguec un dinosaure fòrça rapid e agil. Non pesaue gauiare pr’amor dera sua esqueleta. Se es sues mesures ja èren importantes mès ac poirie èster saber que, dilhèu, caçaue en grop.

Herreasaurus, per contra, demorèc en America meridionau en bòsqui de conifèrs. Caçaue erbivòrs com Rhynchosaurus e auie maishères perilhoses plies de dents que talhaven fòrça. Era coda ère tanben fòrça longa (enquias 3 m totaus) pr’amor que l’utilizue entà non pérder er equilibri quan perseguir ua preda. De hèt, sense aguesta longa coda non aurie podut jamès arribar as velocitats susprenentes entà caçar.

Era Redaccion

Imatge principau: Sapiéncia/chatGPT

Pr’amor que lo pitròi ei un ausèth gascon plan individualista. Pas guaire espècias an lo mascle mes tanben la hémia separats dab lo lor territòri pendent la devarada mes tanben l’ivèrn e qu’ei tostemps defenut dab cants mes tanben lutas fisicas. A Gasconha lo pitròi demora a l’interior, en forèsts de casses o hagedas, a Gèrs e Armanhac, mes tanben près deus Pirenèus, en Bigorra, on cèrcan lo refugi de la grana vegetacion. Puish tanben n’i a au costat deus camps de coltiu, a l’entorn de Bordèu e Armanhac. Tanben ne trobarám en granas vilas, on tostemps hè companhia au jardinèr a la recèrca de vèrmes.

Un ausèth briga miaçat

Lo pitròi qu’ei, urosament, un ausèth briga miaçat uei. L’UICN que confirma qu’ei un deus cinc ausèths mei comuns de Gasconha. Ací justament la Liga entà la Proteccion deus Ausèths d’Aquitània e Occitània que confirmè que la populacion de pitròis se situa enter 1,5 e 2,5 milions d’individús, segon l’epòca de l’annada. En efèit, Gasconha qu’ei clau dens la rota migratòria d’aquera espècia, pr’amor que i a ua populacion permanenta a las vaths pirenencas, Lanas o enqüèra en Ador, que solament migran de la montanha a la vath en ivèrn e pro. Mes tanben qu’arriban en octubre milions de pitròis deu nòrd europèu e la populacion locau que creish hèra dinc au mes de març, qu’ei quan se hèn enlà.

Uei lo pitròi enqüèra ei restacat au bonaür, lo huec e la proteccion de l’ostau. Que i a duas legendas sus l’ausèth. La prumèra que digó que, quan un pitròi volia quitar los bròcs deu cap de Jesucrist li caiguèt sang au piech e que demorè plapat coma prèmi au son coratge. La segonda, mes presenta en Ador, que digó que lo pitròi volèva miar aiga a las amnas de l’in·hèrn mes que’s cremè la peitrina. Lo caçar donc qu’èra un sacrilegi.

Abans de l’industrializacion, los gascons qu’espiavan plan lo pitròi. Se demorava au som deus arbos que haré bon dia. Se s’amagava au hons de la vegetacion solament podèva arribar oratge, ploja o nèu. Totun, lo futur de l’espècia qu’ei delicat, pr’amor de daubuns cambiaments locaus. Estudis recents confirman que, i a de mensh en mensh pitròis migrators qu’arriban deu nòrd deu continent. L’ivèrn adara, qu’ei mei doç en nòrd europèu e donc qu’arriban hòrt mensh pitròis a Gasconha de faiçon naturau.

Mes lo pitròi qu’ei clau justament entà controlar la populacion regionau d’insèctes. Pr’amor que lo pitròi ei insectivòr. L’usatge d’insecticidas e pesticidas a redusit hèra lo nombre d’escarbats, vèrmes, hromigas e aranhas e donc aquò que provòca hami a las populacions gasconas de pitròi. Lo pitròi solament minja baias a l’ivèrn. E a besonh de hèra vegetacion entà poder amagar lo nin a l’èrba. La devession de las parcelas e lo netejatge deu sòu deu bòsc que dèisha los nins de pitròi au descobèrt e los joens pitròis que demoran atacats per agaças o enqüèra per petits mamifèrs.

Justament près de granas vilas com Bordèu lo pitròi pateish la predacion extrèma deus gats domestics. E que patís hèra. Las parets de vidre de daubuas bastidas tanben entrainan la mort de milèrs d’especimèns joens cada an. Qué cau donc ajudar a subervíver lo pitròi en tot aver un environament divèrs dab vegetacion, mensh quimia e tanben mei sòu naturau au bòsc. Dab aquò qu’ajudaram lo pitròi e tot l’ecosistèma gascon e que contunharam d’escotar lo son cant au bòsc de Gasconha, coma s’ei debanat tostemps.

La Redaccion

Imatge principau : Frank.Vassen/CC

Se aver, uèi, mai de 7500 lengas sus la planeta encara es susprenent, l’estudi publicat fa pas gaire a Science afirma qu’aquò es sonque una partida pichona del grop de lengas parladas fins a una epòca recenta. Se uèi son parladas de milièrs de lengas, aquò es la resulta d’un declin grèu, ja qu’abans s’i parlava plan mai de lengas.

Lo temps pus primitiu es totjorn restacat amb de populacions isoladas que parlarián mens de lengas. Mas foguèt tot çò de contrari. La situacion foguèt plan complèxa e desboquèt sus un panorama mai pròche del temps actual, ont i aviá de desenas de milièrs de lengas. E fa pas gaire de temps. Segon lo meteis estudi, la melhora situacion se situa entre fa 1000 e 3000 ans, quand comencèt lo declin actual.

Malgrat tot, sonque una ipotèsi

L’estudi emet sonque una ipotèsi, pr’amor que degun pòt demostrar aquel fach o son contrari. Alara, nos podèm demandar: perquè i aguèt mai de lengas dins los tempses preïstorics? Lo fenomèn foguèt lent e durèt de sègles. Foguèron, justament, los cambiaments fonetics o gramaticals que provoquèron de grandas disparitats regionalas e finiguèron que separèron de grops locals pròches.

Aqueles cambiaments menèron a de diferéncias gigantassas. Dos grops isolats pendent de sègles finiguèron qu’aguèron pas pus d’informacion comuna, e aital foguèron de creats sistèmas desparièrs. Las migracions, los isolaments geografics o la fondacion de nòus vilatges ajudèron fòrça a bastir una istòria sens escritura. Fòrça d’aquelas lengas s’escantiguèron sens que foguèsse possible de las rebastir. Per o estudiar, foguèron utilizadas la demografia e l’informacion de mai de 171 societats de caçaires-culheires actuals. Puèi s’ajudèron amb la matematica. Foguèt aital que los cercaires poguèron mesurar quantas comunautats lingüisticas i aviá durant los darrièrs 12 000 ans.

L’imatge final es plan singular. Fa 12 000 ans, i aviá plan mens de lengas qu’a l’ora d’ara. Mas la creissença de la populacion e l’aparicion de nòvas societats entraïnèron un espandiment del nombre de lengas. Plan mai tard, entre fa 3000 e 1000 ans, arribèt lo moment clau: se parlava de desenats de milièrs de lengas dins lo Mond. Fòrça mai qu’ara. La diversitat lingüistica actuala doncas es pas, en realitat, actuala mas recenta.  E es lo fruch de la diversitat culturala. La reduccion del nombre de lengas s’accelerèt grèvament sonque alara.

Amb l’agricultura, arribèron d’efièch de vilas e vilatges permanents. E cada comunautat causiguèt una cèrta relacion amb los sieus vesins. La creacion de reialmes, d’empèris e d’estats complèxes provoquèt un màger besonh de còdes de comunicacion comuns. E cèrtas lengas localas comencèron de patir un declin. Mas pas totas. Qualques unas venguèron pus importantas al costat d’autras lengas vesinas. Cèrtas lengas venguèron de mens en mens utilizadas e doncas pus reduchas. E aquò èra dangierós perque podiá menar a l’extincion finala. Lo colonialisme accelerèt aqueste procès. Mas lo procès aviá ja cambiat de direccion plan abans l’arribada dels europèus suls autres continents. Lo colonialisme accelerèt lo procès, mas lo creèt pas.

Amb l’estudi, doncas, podèm conéisser l’evolucion de las lengas dins lo mond, cossí s’organizèron e quin poiriá èsser lo lor futur. Saber quantas i aviá fa 12 000, 3000 o 100 ans es important, mas tanben cal conéisser la tendéncia d’un fenomèn uman que semblariá d’aver una nòrma pròpria segon lo contèxt istoric, la geografia e las personas.

Un article de Christian Andreu

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Es COV des plantes son era manèra qu’an es plantes de demanar ajuda. Foncionen coma se siguessen messatges tactics. Non son solament aromes agradius entà nosati pr’amor que tanben son paraules quimiques des plantes quan declaren ua guèrra, demanen ajuda o encara an era tòca finau de confoner er enemic. Toatument estonant, vertat ?

Passejar peth bòsc pòt tanben voler díder flairar cèrtes aulors que son tipiques deth lòc. Totun, aquest tipe d’aulors an un nòm especiau ; son terpens. Entà nosati, es animaus, son, ena sua majoritat, agradiues, mès entàs insèctes que pòden víer un senhau clar : sò un pin e è resina toxica, non t’apròpes.

Aguest qu’ei eth prumèr nivèu dera coneishuda guèrra quimica des plantes ; era dissuasion. Es plantes sintetizen milèrs de metabolits segondaris utilizadi entà defensar-se. Bèri uns d’aguesti provòquen qu’es huèlhes agen mau gost. D’autes provòquen dirèctament ua mala digestion  enes insèctes e bères ues, encara, son plan sofisticades e crèen verins neurotoxics (coma era nicotina deth tabac o era cafeïna deth cafè, que pòden èster mortaus entàs insèctes).

 Un crit de socors

Aguesta comunicacion aeriana se debana quan era planta ja ei atacada. Se ua planta ei atacada per ua canilha era planta detècte eth dan fisic mès tanben era saliva der insècte. Alavètz era planta lençe un coctèl de COV en aire. Açò ei un messatge entàs vèspes parasitàries, que tanben flairen era aulor, vòlen entara planta e ponen es sòn uèus laguens dera canilha. Es vèspes son era armada dera planta e aguesta causic cridar-les. Aguest ei un sol exèmple de mutualisme trit trofic (n’ i a fòrça ena natura) e era planta, erbivòr e carnivòr actuen ath còp pr’amor dera quimica.

Ath còp, es plantes vesines tanben an flairat aguest messatge quimic en aire e activen tanben es sòns mecanismes de defensa. Es cercaires nomenen aguest procés espionatge biologic ; es plantes profechen aguesta peticion d’ajuda d’ua planta entà bastir es sues termières quimiques (per exèmples mès tanins enes huèlhes). E hèn tot açò abans qu’era canilha arribe a ua auta planta.

Aguest tipe de guèrra quimica non se debane solament contra animaus. Tanben contra autes plantes. Bèri uns arbes, com es escarèrs (Juglans regia), crèen ua substància quimica coneishuda damb eth nom de juglona a trauèrs des sues arraïtzes e es sues huèlhes. Aguest ei un compost qu’ei, en vertat, un erbicida naturau qu’es arbes deishen quèir en solèr e qu’arrèsta de biais naturau que nat auta planta pògue créisher dejós dera arbe.

Ei atau se com cèrtes espècies d’arbe crèen airaus d’exclusion quan non vòlen èster panades dera neuridura o era aigua pes autes plantes. Ei ua vertadèra guèrra quimica vegetau entà controlar eth territòri e de forma dirècta.

Açò rebrembe qu’es aulors deth bòsc non son solament aulors deth bòsc e pro. Son tanben era resulta d’un camp de batalha organic ena natura. Es plantes donques, pòden èster considerades vertadères estrategues pr’amor deth sòn usatge dera quimica. Non i a movement enes plantes mès òc que pòden defensar-se des autes plantes o animaus. Pr’amor que cada mollecula liberada en aire ei ua decision evolutiua qu’a coma sola tòca era superviuéncia. Un procés qu’era majoritat des umans non coneishèm e que siguec descorbit non hè guaire.

Era Redaccion

Imatge principau: Trinity/CC

Redaccion. – Es lo Redactor en cap del jornal Le Peuple Breton / Pobl Vreizh, amb una evidenta vocacion d’identitat bretona. Quinas son las tòcas de vòstre jornal? Quina es la preséncia del breton als mèdias d’informacion? Pensas que los malhums d’informacion d’Internet pòdon venir una escassença per las lengas consideradas “minoritàrias”, o una menaça, se soscam a la globalizacion?

Gaël Briand.- Nòstra linha editoriala es mai o mens la de l’Union Democratica Bretona, un partit politic d’esquèrra fondat en 1964 sus de principis anticolonialistas. Puslèu que de reagir a França, estimam mai de dire qui sèm e çò que volèm. Nòstra tòca es fòrça simpla, en realitat: provesir als nòstres legeires una analisi realizada dempuèi Bretanha e non pas dempuèi París. Malgrat que l’ofèrta mediatica s’es espandida dempuèi 1964, la vision demòra fòrça centralizada en França. Pr’açò, çò qu’es important per París o es pas necessàriament per nosautres, e vice vèrsa.

Lo nom de nòstra revista balha la color: sèm un pòble, e coma tal, reivindicam de dreches collectius que França nèga. Coma ciutadans (franceses), gaudissèm dels meteisses dreches que totes los autres, mas nòstra cultura existís pas oficialament e doncas a pas cap de drech. Lenga, istòria, territòri… res de tot aquò es protegit pr’amor d’aquela negacion. A Le Peuple breton avèm mantunas paginas en breton. Es evident que devèm li far de plaça. De temps en temps, avèm agut de paginas en gallo (l’autra lenga minoritària de Bretanha), mas aquò es mens abitual. Es possible que la visibilitat escricha d’aquelas lengas siá melhora qu’abans, mas demòra en granda partida simbolica e, sustot, s’entend pas enlòc! D’articles originals en breton, pas tradusits (pr’amor qu’es una lenga viva), permeton tanben d’aver un espaci exclusiu pels locutors de breton. Dempuèi qualques ans soscam a publicar una revista sonque en breton, mas, per manca d’argent e de temps, i arribam pas. Cal dire que Le Peuple breton se basa essencialament sus de volontaris. I a d’autras revistas en papièr: Ya!, Bremañ, Al Lañv o, encara, Al Liamm (literària)…

Quant a l’Internet, la lenga bretona a totjorn tròp pauc de preséncia. Uèi aquel es un mejan essencial per la visibilitat de la lenga bretona. Diriái pas que l’Internet siá una «escasença», encara que los canals tradicionals pòdon contornar. Amb aquò, lo problèma de la lenga bretona es jamai estat la produccion. Sus l’Internet, los creators de contengut son legion. (De Splann! als instagrammaires o youtubaires, l’ofèrta existís.) I a egalament fòrça artistas que trabalhan en lenga bretona. En çò que tanh a la difusion, per contra, aquò’s fòrça mai malaisit. Es tanben lo cas de Le Peuple breton…

Dempuei 1977 existís un malhum d’escòlas d’immersion en breton, conegut coma Diwan. Quina es sa situacion actuala? E la preséncia de la lenga dins lo sistèma d’educacion public?

G.B.- Las escòlas Diwan se basan pas solament sus l’ensenhament escolar; la vida dins l’escòla tota se debana en breton. A partir d’aquel moment, se comptan pas las oras: lo breton es pas una opcion, es una vertadièra lenga de vida. Diwan es, sens dobte, lo melhor esplech per la trasmission del breton, quitament a l’ora d’ara. (Dempuèi 2008, podèm inclure tanben la Redadeg, la corsa de relais en favor de la lenga bretona.) Lo problèma es que l’Estat refusa l’apròche immersiu, amb lo resultat que lo malhum Diwan a pas jamai pogut obténer una vertadièra reconeissença. Es donc considerat coma «privat», alara que los corses son gratuïts e laïcs. Aquò arrèsta fòrça familhas, que son restacadas al sistèma public. Las escòlas Diwan s’afanan constantament per amassar de fons pr’amor de manténer en foncionament tot lo malhum, de la mairala fins al licèu. De fach, aquò vòl dire qu’una granda partida d’aquel temps pòt pas èsser destinada a d’autres projèctes o al desvolopament. Los efectius cobrisson mens de 4000 escolans.

L’Estat francés se trufa de la subrevivençia del breton. Considèra nòstra lenga mens importanta encara qu’una lenga estrangièra, coma una simpla opcion. La França s’es bastida en granda mesura sus sa lenga, e l’existéncia meteissa del breton inquieta sos dirigents. Çaquelà, sèm pas pus de 100 000 locutors. L’Estat francés es plan fragil!

R.- E los autres mèdias, coma la ràdio e la television? La preséncia sus la ràdio e la television publica es fòrça redusida. Fa d’annadas espeliguèt lo projècte TV Breizh, mas malurosament poguèt pas s’assolidar.

G.B.- Existís un malhum de ràdios en lenga bretona, Radio Breizh, que fa un trabalh supèrb. Eles tanben mancan de subvencions per se desvolopar, mas provesisson de novèlas e de reportatges en lenga bretona. Quant a la television, aquò’s mai malaisit, pr’amor que, a la diferéncia de la ràdio, la decision es presa un còp de mai a París. De fach, France Télévision difusa qualques oras de programas bretons cada setmana, mas dobta pas a los anullar o los reprogramar se arriba quicòm d’autre considerat mai «interessant». Es donc pas rar que lo programa del dimenge al matin Bali Breizh siá remplaçat per d’espòrt. Avèm pas cap de cadena pròpria en breton. Apareisson a d’autras iniciativas, coma Brezhoweb, sus lo web, mas an pas de continuïtat.

R.- La lei Molac dobriguèt un orizont amb fòrça espers per lo breton e per las autras lengas, mas fin finala los articles mai favorables subrevisquèron pas a la decision del Conselh Constitucional. Cossí avètz viscut vosautres, en Bretanha, aquel procès legislatiu?

G.B.- Una partida de la lei Molac foguèt en fach censurada pel Conselh Constitucional a la seguida d’una reclamacion del ministre de l’Educacion Nacionala d’alara, Jean-Michel Blanquer. Pr’açò qualques articles foguèron conservats. Aquela lei representa, donc, dins son ensems, un pas endavant indenegable: a l’ora d’ara, es possible l’immersion dins la filièra d’educacion publica bilingüa, per exemple. Mas encara cal aver lo personal per o far! Dins aquel domeni, esperam pas res, malurosament, de l’Estat.

Quant al movement breton, deu arrestar d’agir d’un biais tan pragmatic. Sonque una reconeissença plena e completa del pòble breton permetrà de far avançar nòstra causa. Çò que nos cal en Bretanha es una cooficialitat a part entièra, pas que de micalhas! Tot lo mond o sap, mas contunham de virar a l’entorn de l’elefant dins la sala pr’amor qu’espanta lo poder. A l’ora d’ara, França ierarquiza las culturas e las lengas. Es just, aquò? Lo breton, coma las autras lengas parladas dins lo territòri (alevat del francés), es considerat coma una soslenga. I a pas de «lengas regionalas» ; existisson de lengas amb d’estatuts juridics diferents. Mas nosautres, en Bretanha, avèm pas d’Estat que garantisca aqueles dreches lingüistics. Son aqueles dreches que cal ganhar per la lucha politica. Lo demai es parlar per parlar. L’Estat acompanha lo breton cap a una mòrt certana, e n’es plenament conscient. Aquò es fòrça cinic.

R.- Una lenga a totjorn besonh de la leialtat e del sosten de sos locutors. Cossí se manifesta l’actitud de la populacion de Bretanha cap a sa pròpria lenga? E la consciéncia del besonh de luchar pel breton? Quina relacion manten amb las autras lengas cèltas sòrres?

G.B.- Sens lo sosten de la societat, i a pas res d’esperar. Uèi, lo breton a de bona premsa a la societat bretona: la lenga es populara, lo talent per l’aprene existís, e degun compren pas la rigiditat ideologica de l’Estat. Pr’aquò lo nombre de locutors demòra bas e la trajectòria es pas bona. Passarem doncas probablament de 100 000 a 50 000 d’aicí al pròche estudi sociolinguïstic. Cresi que nos cal repensar nòstre apròche per preservar lo breton. Plan segur, l’escòla es essenciala, e cal contunhar de far pression per que se dubriscan de classas novèlas e assolidar los sites existents. Mas la lenga bretona se transmet gaireben pas mai dins las familhas. Ven una lenga d’escòla o, encara pièger, de militants. De parents inscrivon lors enfants dins de filièras bilingüas o d’immersion, se disent «aquò’s tot, ai fach çò que caliá», mas qu’an fach, eles? Es pas pro de passar la responsabilitat sus la generacion venenta simplament; cal tanben faire d’esfòrces per se meteis, encara que siá dificil. Un enfant comprendrà pas perqué apren lo breton se percep pas l’importància de la lenga en çò de sos parents. N’ai estat testimòni en ensenhant qualques meses.

Al conselh regional, mon grop a prepausat de formar tota una generacion de joves en breton. Cal trobar l’argent, naturalament, mas imaginatz que se prepausa als joves de 20-30 ans de seguir a gratis una formacion de sièis meses, o quitament que foguèsson pagats per la seguir! Non solament emplegarián lo breton dins lors mestièrs futurs, mas lors enfants, lo jorn que n’auriàn, es fòrça mai probable que parlèsson vertadièrament lo breton a la fin de lors estudis. Lo cercaire Gwenolé Larvol ditz essencialament qu’aprenèm una lenga (quina que siá) per doas rasons: la comunicacion e l’identitat. Totes parlam francés, doncas la primièra rend lo breton pas «util». Cal alara trabalhar l’autra rason, aquela que depend pas de l’utilitat sociala, mas de qui sèm: Bretons! Uèi, un estrangièr qu’apren lo breton es reconegut immediatament coma «breton». Paradoxalament, es ben possible que vòlga pas èsser breton pel sol fach d’aprene a parlar breton. Mas es un sesame qu’autreja una legitimitat evidenta. Lo jorn que ligarem l’identitat a la lenga, i aurà fòrça mai de candidats per l’aprene…

Una entrevista de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm

Imatges de l’entrevista balhadas per Gaël Briand/ Le Peuple Breton / Pobl Vreizh

Las meravilhas naturalas tropicalas de Queensland forman una longa lista: de sèlvas plan ancianas, de plajas de sable blanc e encara la màger barrièra de coralh de la planeta. La siá geografia, idrografia e biodiversitat doncas son tras que singularas e, segon, la region, tanben plan desconegudas.

La geografia de l’estat es tan divèrsa que cal poder la devessir en desparièras partidas; la còsta orientala, lo Cap Yòrk, l’interior e las montanhas. Cada zòna a un clima e morfologia unicas, çò que balha a Queensland una biodiversitat estonantas.

Lo releu de l’estat es contrarotlat per la Granda Sèrra Divisòria (Great Dividing Range), una cadena de montanhas e replanats parallèla a la còsta èst. Las montanhas son tanben un mur climatic car retenon l’umitat de l’ocean Pacific e crean un airal umid e fèrtil ont i demòra la majoritat de la populacion. Tanben es ont i a mai sèlva tropicala.

La Peninsula del Cap Yòrk, d’un autre costat, es una zòna situada al nòrd de Queensland e es un dels darrièrs airals salvatges de la planeta amb de sabanas tropicalas, de flumes salvatges e de longs paluns jos un clima totalament monzonic.

Per çò que tòca a l’interior, a l’oèst d’aquelas montanhas, lo releu ven aicí mai sec. Son las nomenadas Tèrras Bassas Centralas amb d’èrba e desert, ont l’activitat principala es l’elevatge industrial. Las montanhas son pas gaire nautas e sonque qualcunas an cèrta importància geologica; lo Mont Bartle Frere, a 1.622 mètres de nautor e es lo màger som de Queensland. Es al nòrd de l’estat e al torn i a una sèlva prigonda e amb de nívols basses.

Las autras doas sèrras d’aqueste estat son las Glass House Mountains, al sud-èst, amb de nuclèus volcanics de fa mai de 25 milions d’ans, e las Carnavon Range, mai a l’interior e plan erosionadas a amb de gòrjas estonantas.

Se parlam de flumes, Queensland a una ret idrografica plan complèxa pr’amor que i a flumes que neisson a las montanhas e desbòcan al Pacific, coma lo flume Fitzroy, mas tanben los flumes Burdekin, e Brisbane. Lo mai long de l’estat es lo Flinders (1 000 km), situat al nòrd-oèst. A l’interior, totun, de flumes coma Diamantina o Cooper Creek son temporals e pendent ans son sonque sable mas quand arriba la pluèja cambian lo paisatge, que ven un oasis verd. Fin finala, a l’interior, plan sec, i a la Granda Conca Subterranèa, lo màger aqüifèr de la planeta.

Queensland a divèrsas vilas importantas e la populacion estatala se devessís entre la còsta, mai abitada, e l’interior plan mens abitat. I a una populacion totala de 5,4 milions d’abitants que demòran a Brisbane (2,6 milions d’abitants), mas tanben Gold Coast, Cairns e encara Townsville e Rockhampton.

Brisbane es la capitala modèrna, amb un clima subtropical plan agradiu. Gold Coast es celèbra per las siás plajas e vida nuechenca.  Cairn es plan toristica e las doas darrièras son un cèntre industrial e militar la primièra e la capitala de l’elevatge estatal la segonda. Val pas dire que, amb un clima tropical subtropical e sec, la biodiversitat es susprenenta.

De gigantas sèlvas tropicalas

A la còsta nòrd la sèlva a coma plantas pus comunas las falguièras, los palmièrs e las lianes. Mai al sud i a bòsques d’eucaliptus e de pin de cana (Araucaria), sitaudas a las montanhas. A la còsta tanben i a mangròvas del còp qu’a l’interior sabanas d’acàcias, sèlvas de Brigalow e encara prats gigants d’èrba de Mitchell, que pòt subreviure amb brica d’aiga.

Un dels autres tresaurs naturals de Queensland, a mai de la flòra, es la siá fauna; los koalas demòran als bòsques d’eucaliptus de l’èst, vesins dels cangorós grises orientals, los walabís de còl ròge e los equidnas e ornitorrincs. Al nòrd i a una espècia plan singulara, un cangoró arboricòl.

Se parlam d’aucèls, cal soslinhar lo perroquet de l’arc de sant martin e tanben lo jabiró. Als flumes del nòrd i a crocodils marins, e gripauds de cana, una espècia envasiva e un problema ecologic de primièr òrdre.

Benlèu amb una fauna tan divèrsa, calguèt crear plusors pargues nacionals per protegir la fauna e la flòra, car los ecosistèmas de Queensland son Patrimòni de l’Umanitat dempuèi fa annadas. Un dels pus famoses es lo Pargue Marin de la Granda Barrièra de Coralh, l’espaci natural pus important de Queensland; mai de 2 300 km de l’ocean parallel a la còsta, amb de centenars d’espècias d’algas marinas e prats de fanerogamas, clau per contrarotlar l’erosion de la mar.

Lo pargue es un fum d’espècias desparièras, dempuèi lo peis palhassa fins al peis cirurgian (i a mai de 1 500 espècias de peissum desparièr), que demòran al costat de mai de 400 espècias de coralh, làmias e balenas o dugongs e tartugas.

Los autres dos pargues mai celèbres son lo Pargue Nacional de Daintree, al nòrd de Cairns, la sèlva tropicala pus anciana de tota la planeta, amb mai de 130 milions d’ans de vida. E lo Pargue Nacional de K’gari. Al primièr las plantas e arbres del luòc son ancestralas coma l’arbre gigant dels Idiòtas, d’ausèls coma lo cauari comun o lo parpalhòl blau Ulisses. Lo segond es la plaja pus longa del mond, amb mai de 120 km de dunas de sable sens fin.

Caracteristicas plan singularas de K’gari son las falguièras gigantas, e los lacs amb d’aiga blosa, com lo lac McKenzie, ont i a una populacion pas pichona de dingos (e que son tanben los pus bloses de tota Austràlia).

Fin finala, cal tanben remembrar lo Pargue Nacional de Carnarvon, situat al sec interior de Queensland, que protegís l’espectacloca gòrja de Carnarvon, amb de falguièras arborescentas, de palmièrs de la gòrja (Livistona nitida) e de forèsts barradas estonantas. L’onitorrinc e lo wallabí de las ròcas ne son emblèmas, a mai de plusors espècias de sèrps.

Per ansin, Queensland és un polit e gigantàs estat australian amb una biodiversitat estonanta. E lo podem gausir en tot visitar la Granda Barrièra de Coralh, la sèlva de Daintree o Brisbane e Gold Coast, segon los interesses. E ara cal pensar al futur, se òm vòl que la beutat de l’estat del Solei contunhe coma un dels grands tresaurs naturals de l’umanitat.

La Redaccion

Imatge principala: JohnGGM/CC

China viec atau ja en aquera epòca era grana fabrica dera planeta, maugrat qu’encara ère subordinada ara globalizacion occidentau. Quan comencèc eth sègle XXIau  totun, era situacion cambièc. Estats Units e sòns aliats èren trapadi ena famosa Guèrra contra eth Terror en Proxim Orient e Asia centrau. E Pequin accelerèc era sua transicion estructurau.

China viec atau ua superpoténcia mondiau que podie lutar contra era egemonia estatsunitenca en camps com eth comèrçi, era tecnologia, era economia o encara eth progrés militar. En geopolitica mondiau eth cambiament siguec totau. Quan Xi Jinping viec president de China en 2012, eth sòmi chinés de Deng Xiaoping viec sonque retorica e pro. Calie cercar er arreconeishement internacionau coma poténcia regionau e mondiau e bastir un nau òrde internacional mès favorable as interessi chinesi.

Quinze annades de negociacions

 Tot auie començat er 11 de seteme de 2001. Aqueth dia, dempús de quinze annades de negociacions, China entrèc ena Organizacion Mondiau deth Comèrç. Entàs occidentaus China forçarie atau ua obertura economica intèrna qu’amiarie a ua democratizacion politica deth regim chinés. Era realitat siguec fòrça mès complèxa. Eth partit Comunista Chinés no utilizèc es naues normes entà víer mès liberal. Tot çò de contràri. Es naues regles economiques l’ajudauen a consolidar eth sòn capitalisme d’estat o socialisme chinés. Er accés dirècte as mercats internacionaus per part des empreses chineses sonque provoquèc un creishement macroeconomic jamès vist abans ena istòria dera umanitat.

Atau, era economia chinesa comencèc a créisher enquia un 10% deth sòn PIB de manèra annadèra e pendent es dètz prumères annades deth sègle XXIau. Açò multipliquèc eth volum deth sòn PIB reau mès de dètz còps en sonque 20 annades. Damb eth nau modèl mès de 800 milions de persones gessèren dera pauresa e se creèc ua giganta classa mejana urbana que dirigie eth motor intèrn chinés segontes es directrius deth Partit Comunista Chinés.

China tamben víec eth principau país damb resèrves de divises estrangères de tota era planeta e, mès important encara, víec eth major creditor des Estats Units. Açò cambièc er equilibri internacionau. En 2010 China superèc Japon coma segona economia mondiau dera planeta. Aué ja ei era prumèra en tot trincar un sègle de control totau des Estats Units durant 100 annades. En 2013, eth president chinés Xi Jinping presentéc era naua Rota dera Sèda, un projècte damb infrastructures terrèstres, marines e digitaus dessenhada entà connectar Asia, Africa, Euròpa e America meridionau jos era direccion economica de Pequin.

Ara neishien naues rotes de petròli e gas naturau e aguesti ja non passauen per Estret de Malaca (que podie èster blocat lèu pera marina estatsunitenca se i auie ua guèrra). Tanben se daurien naues pòrtes as excedents industriaus chinesi en toti es camps. Pr’amor qu’auer ua major influéncia politica de Pequin solament podie èster hèt damb mès deute conomic des païssi interessadi ena naua rota dera sèda chinesa. Pequin pagaue naus aeropòrts, pòrts e rets electriques e es païsi demorauen en deute damb China. Sovent es païsi non podien tornar eth deute e aqueres infrastructures demorauen tostemps en mans chineses.

Dempús China viec ua poténcia en innovacion tecnologica. Des de 2015 China lancèc eth programa Made in China 2025. Era tòca ère arribar ara autosuficiéncia industriau e tecnologica lèu. Ère era celèbra quatrena revolucion industriau qu’arribaue a China. Aué era competicion tecnologica entre Estats Units e China ei eth vertadèr motor dera naua Guèrra Heireda Tecnologica. Atau, empreses coma Huawei e ZTE podèren espandir melhor rets coma era deth 5G a escala globau, çò que provoquèc ua reaccion contrària de Washington, que hè annades qu’acuse China d’espionatge industriau, çò qu’anaue contra era seguretat nacionau d’aguest país.

China a aué eth monopoli de panèus solars, turbines eoliques e encara es bateries de liti ena planeta. A creat plataformes digitaus gigantasses coma Tencent, Alibaba o Baidu, sense parlar damb Silicon Valley. Aguestes tecnologies an ajudat a crear un estat de nauta seguretat en China damb sistèmes d’arreconeishement faciau de masses o damb crèdit sociau. Non cau díder qu’es celèbres tèrres rares son clau. Son es materiaus damb que son fabricadi microchips, telefòns intelligenti, sistèmes de defensa militara e transicion dera energia. Era fòrça de pression economica chinesa actuau ei extraordinària.

Era armada chinesa tanben cambièc es darrères dècades. Ja non a coma basa eth nombre, mès auer ua tecnologia plan nauta en projèctes aeronavaus, espaciaus o encara ciberespaciaus. D’un aute costat, China vò trincar eth control des nomentades Dues Cadenes d’Isles der Ocean Pacific. Açò ei hèt damb missils ipersonics enes madeishes isles e negar era entrada ath territòri des madeishes dempús de bastir, se cau, isles artificiaus des d’on poder controla’c tot. Benlèu pr’açò er scenàri de maxima tension mondiau ei eth Mar de China Meridionau. Pequin a bastit desenes d’isles artificiaus damb era armada que i demora, per poder controla’c tot. E açò amiec a fòrça problèmes damb aliats (o non) de Washington, coma Filipines o Vietnam.

A mès d’açò, Taiwan viec ua zòna plan perilhosa. Aguesta isla ei aliada de Washington e vò declarar era sua independéncia teorica de Pequin. Pequin non vò açò. Entà Estats Units, Taiwan ei un centre capdau de semiconductors de nauta precision que son vitaus entara industria digitau americana. Se pòt díder plan donques que China acabèc damb era edat unipolar d’estats Units qu’auie auut des de 1945. Se abans tot ère hèt pr’amor d’ua defensa dera libertat politica e economica des Estats Units, ara tanben cau eth consens de Pequin. Mès China contunhe d’èster ua autocracia e non ua democracia.

China en 2026 ja non vò integrar-se en òrde mondiau. Vò cambiar aguest òrde. Pr’açò creèc eth Banc Asiatic d’inversions en Infrastructures (BAII), o collaborèc ena ampliacion des païsi coneishuts coma BRICS entà poder arrestar eth poder des Estats Units. Tanben ei aliada de Russia a nivèu militar. Eth mon ara ei multipolar e China ei eth principau motor dera economia mondiau. E, segur qu’ac contunharà d’èster es proplèus decades.

Era Redaccion

Imatge principau: Asian Development Bank/CC

La geografia de Taiwan es totjorn estada contrarotlada per las montanhas. L’illa es dins lo famós Cercle de Fuòc del Pacific, aquí ont la placa filipina recep l’euroasiatica. L’illa nasquèt d’aquela pression fa mantun milion d’ans e encara contunha de créisser de qualques millimètres per an.

La resulta d’aquela pression es una illa que la majoritat de son terren son de montanhas. Lo Massís Central o Chungyang travèrsa del nòrd al sud l’illa e la devesís en dos mitats. Al costat d’aquestas montanhas n’i tanben d’autras que la travèrsan, coma los monts Yusan, Yueshan  Alishan o encara los Monts Orientals.

Mai de 200 nautas montanhas

Taiwan ten mai de 200 montanhas que supèran los 3000 mètres. Lo rei de totas elas es, sens dobte, lo mont Yushan, qu’atenh los 3952 mètres d’altitud. Es la montanha pus nauta de l’illa mas tanben de tota l’Asia del Nòrd-Èst, car es pus nauta que lo mont Fuji japonés. Va sens dire qu’aquel relèu entraïna de condicions singularas dins l’illa amb un clima, una populacion e de vias de comunicacion unicas al Mond.

Taiwan fa sonque 140 quilomètres de larg. Los flumes doncas son corts mas tras que rapids. Son coneguts pel fenomèn de flumes verticals. Lo pus long flume taiwanés es Zhuoshui (186 km) e lo segond es Gaoping. Son de flumes tranquilles que mòstran de prèissa sonque vèrs lor font, en amont.

Pasmens, son de flumes sasonièrs. Pendent l’ivèrn, son gaireben secs e se reduson a de pèiras. Pendent l’estiu, totun, arriban la monson e los auragans: la pluèja sovent provòca d’inondacions e una erosion considerabla. Benlèu per aiçò l’energia idraulica de l’illa utiliza sovent l’engenhariá umana per contracarrar aquel fenomèn.

La populacion de Taiwan ten pas gaire d’espaci ont viure pr’amor d’aquel relèu. I a 23,5 milions d’abitants, çò qu’entraïna una de las densitats màgers del Mond. Lo 90% d’aquela populacion, pasmens, demòra sus la còsta oèst, e a l’èst i a gaireben pas degun.

Las grandas vilas taiwanesas son totas connectadas amb la nauta velocitat ferroviària. Al nòrd, i a la capitala, Taipei, centre politic de l’illa. Es traversada pel riu Tamsui e a son entorn tot es montanha. Taipei es coneguda per amassar de bastidas tras que modèrnas al costat de temples istorics plan polits. Lo màger gratacèl de l’illa es lo celèbre Taipei 101. Fòrça pròcha es Nòva Taipei. qu’encercla la capitala.

Al sud se tròba Taichung, una vila industriala e comerciala que foguèt lo primièr hub tecnologic e qu’es ara un dels pus importants de la planeta. Mai al sud encara, i a Tainan, la vila pus anciana de l’illa. A l’extrèm sud, i a Kaohsiung, una vila plan restacada amb lo comèrci portuari internacional.

Malgrat que, uèi, lo 95% de la populacion siá han (etnia majoritària chinesa), los indigènas autoctòns de l’illa forman lo 2,5% dels taiwaneses. Son 16 tribús reconegudas oficialament (los amis, los atayals o los paiwan, demest d’autres). La lor origina es austronesiana e encara an una prigonda relacion esperitala amb las vals e montanhas de l’interior de Taiwan.

La politica taiwanesa es fòrça ecologista dempuèi de decennis. La biodiversitat, situada entre un clima tropical e un clima subtropical, es remarcabla. La flòra es meravilhosa, amb mai de 4000 espècias de plantas vascularas desparièras. E lo 25% d’aquestas son endemicas.

En aval, lo clima es, mai que mai, tropical umid. Lèu arriban los bòsques de casses e de laurièrs. Entre 1500 e 2000 mètres d’altitud, la selva es tresmuda en conifèrs gigants amb de nèbla permanenta. Lo ciprès faus (Chamaecyparis formosensis), es, aicí, plan comun. Mai en naut encara, i a sonque de prats alpencs plan adaptats al freg e a la nèu.

La fauna de Taiwan es tanben fòrça divèrsa: de remarcar la preséncia de l’ors negre de Formosa (Ursus thibetanus formosanus), una espècia caracterizada per una linha en forma de V al pièch e que viu solament al mai prigond del bòsc central de l’illa.

D’autres mamifèrs de soslinhar son lo monard macaco de Taiwan, lo serau (un caprin de nauta montanha) e lo cèrvi sika, objècte de fòrça reïntroduccions recentas dins l’illa. Tanben es comun de trapar a Taiwan de faisans de Swinhoe e mikado, d’aucèls amb un plumatge estonant.

Fins a 9 pargues nacionals a Taiwan permeton de protegir totes aqueles tresaurs naturals. Lo mai conegut es lo Pargue Nacional de Taroko, un pargue amb una gòrja gigantassa del flume Liwu. Un decòr plan polit format per l’erosion de l’aiga a travèrs de milions d’ans que formèt de parets de ròca verticalas tras que nautas (mai de 800 m) e estonantas.

Lo pargue protegís dempuèi la còsta oceanica fins a de montanhas de 3400 mètres d’altitud. Lo cambiament de païsatges, doncas, es continú. Son famoses los santuaris de la Prima Etèrna, e plusors bauces situats a mai de 800 mètres subre la mar. Mas çò de pus estonant son los parpalhòls. De centenats d’espècias i vivon al costat d’aucèls e de plantas tropicalas que naisson sus de parets verticalas de ròca de tot tipe.

Per ansin, Taiwan apareis coma una illa plan dinamica. Es un luòc de rescontre de fenomèns radicals, coma los rius quora secs, quora fòrça rapids, de bòsques plan ancians e una densitat umana a l’oèst extraordinària. E tot aquò traversat pel Massís Central de Taiwan. Es una illa que s’amerita plan l’escais de Formosa (polida) sul continent asiatic. Malgrat lo passatge del temps.

Un article de Christian Andreu

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Imatge principala: Kailing3/CC Mount Yu Shan

La chifras de barrament d’escòlas, arrèsts de menors e de mobilizacion policiala son nòus en decadas. D’analistas e expèrts avisan que l’intensitat de la revòlta estudiantila actuala venguèt tan granda que remembra Mai de 1968.

Sonque la repression governamentala ja balha una imatge de la situacion. Lo Ministèri de l’Educacion ordonèt “la suspension totala de las classes de segondaria a nivèl nacional” pendent la rèesta de la setmana, un fach inedit a la nòstra epòca e que sonque a coma tòca voidar las carrièras de joves e aital arrestar totalament los trebolums.

Una situacion inedita

Las chifras son alarmantas; mai de 891 instituts e escòlas de segondaria demoran barrats e bloquejats pr’amor de la revòlta e la majoritat arrestèron lor activitat pr’amor de la falta de seguretat. E, al mond universitàri es brica desparièr. Segon los principals sindicats estudiantils mai del 90% de totes los campus universitàris  son tanben revoltats, i aguèron d’assemblèas o patiguèron barraments totals o parcials.

De vilas coma París, Marselha, Lion, Nantas e Tolosa son doncas vengudas l’epicentre d’una mobilizacion que demanda mai d’inversion publica mas atanben es venguda un avís important a la totalitat de la politica socioeconomica gobvernamentala. E las eleccions son pas luenh.

Mobilizacion massiva e contundéncia policiala inedita

D’efièch, las protèstas en carrièras ara son ja istoricas. Segon donadas balhadas pel meteis Ministèri de l’Interior i anèron mai de 200 000 afogats. Pasmens, segon la Confederacion Generala del Trabalh (CGT) e d’autres organismes sindicals, mai de 450 000 personas i participèron al long de la setmana. Mas benlèu çò qu’inquièta mai l’opinion publica es la radicalizacion juvenila e la lucha violenta en de carrièras.

Aquò entraïnèt una reaccion policiala tanben inedita, de còps, feròtja. Dempuèi mejan setembre i aguèt plan mai de 5 000 arrèsts policials a tot l’estat francés dont 500 sonque las darrièras 24 oras. E 85% dels arrestats son menors d’edat segon Amnistia Internacionala. Aquò vòl dire que 4 400 arrestats son menors e son encara en dependéncias policialas.

Los arrèstas tanben provoquèron tornar obrir un debat polemic coma l’usatge de la força policiala. Segon la Comission Nacionala Consultiva dels Drets Umans (CNCDH) “la situacion es inquietanta” pr’amor de las tacticas usadas, consideradas per fòrça expèrts coma desproporcionalas quand parlam de menors d’edat.

La resulta son 65 trabalhaires del sector educatiu nafrats dont 40 mèstres que volián protegir los instituts e pas mens de 43 policièrs nafrats. Es tot aquò doncas un nòu Mai del 68 ? La respònsa es plan, plan, complèxa.

Dire qu’aquesta revòlta es pas tan grèva coma la de Mai del 68 es un argument solide. Dire que la situacion es pas tan grèva com la de 1968 tanben es logic. Lo govèrn profechèt per barrar totes los instituts franceses la resta de la setmana. Mas l’indignacion generala de tota una generacion es ara, encara, en carrièras. Es un remembre del moment que lo govèrn de de Gaulle arribèt a la limita.

Alara la Sorbona e instituts franceses foguèron los nuclèus pus importants del començament de la revòlta (Mai del 68 foguèt mailèu una revolucion) que creèt un problèma de legitimitat a l’estat francés. Totun, i a una diferéncia importanta per rapòrt a Mai del 68; alavètz mai de 10 milions de trabalhaires sortiguèron en carrièras pr’amor de la vaga generala e paralizèron l’indústria, lo transpòrt, los pòrts e tota l’economia productiva de l’estat francés.

Uèi la mobilizacion en carrièras es encara (pel moment) sonque estudiantila. De grand sindicats coma CGT li balhan de supòrt mas l’economia contunha sens s’arrestar. La crisi es mailèu institucionala e sociala e tanben prigonda mas encara situèt pas a la limita economica lo país, coma quiòc que se debanèt en 1968.

Mai enlà de las demandas estudiantilas, perqué tot aquò ? L’indignacion es pas nòva. Es la resulta de la degradacion pendent annadas del sistèma educatiu public francés. Es denonciat sovent que la ràtio d’una classe de segondaria en un institut francés sovent es màger de 35 alumnes e aquò convertís l’atencion personalizada en una utopia. I a una fauta generala de professors e las bastidas son brica agradivas.

Es possible confirmar que la majoritat dels franceses son brica contents amb lo govèrn. Las eleccions son pas luenhas e totes los debats actuals son contaminats. Pels joves i a pas de perspectivas futuras. E aquò es grèu, plan grèu. L’estrategia governamentala de barrar totes los instituts sonque provocarà mai trebolums.

Podèm veire doncas que las chifras entre 1968 e 2026 son desparièras malgrat que i a uèi pus de 900 instituts barrats e 5 000 arrestats. L’estat francés es davant una revòlta juvenila istorica, malgrat que desparièra de Mai de 1968. Es una revòlta tensa e prigonda, benlèu la pus grèva al long de las darrièras 6 decadas. E que marcará lo futur politic de l’estat francés las pròchas eleccions per, benlèu, decadas.

La Redaccion