Malgrat aquò, mentre que ten mai de prestigi institucional e pòt èsser de mai en mai escotada en public, los expèrts avisan que son emplec es tras que flac e que de recents cambiament politics son una granda amenaça pels sieus parlants. E lo maòri encara a per tòca de conquistar las carrièras e l’escòla.

De chifras istoricas

Segon lo darrièr estudi, lo nombre de maòris competent en aquela lenga arribèt a un recòrd istoric: 213 849 parlants. Aquò representa aperaquí lo 4,3% de la populacion totala de Nòva Zelanda e tanben una creissença del 15% a respècte de l’anterior estudi lingüistic sus aquela lenga.

Malgrat qu’aquò siá una creissença positiva, mai d’un analisi intèrne sociolingüistic demòstra que la realitat del maòri poiriá èsser lèu inquietanta. Tot es estat publicat dins lo rapòrt sus l’estat annadièr de la lenga de la Comission de la Lenga Maòri d’ongan 2026.

Segon aquel rapòrt, la lenga maòri seriá en situacion d’arrèst pr’amor que, e mai i aja ja un milion de maòris que s’identifican amb aquela lenga (e fòrça d’eles son joves) lo percentatge de parlants actius es demorat a l’entorn del 18,5% pendent lo darrièr decenni.

Los expèrts tanben avertisson que i a una pèrda de transmission de la lenga entre generacions e que l’ostal es lo luòc ont es mens parlada. Aital, lo vertadièr usatge del maòri creisseriá pas mas al contrari demesiriá cada an.

Uèi, lo maòri es tras que fòrt dins divèrsas vilas e regions de Nòva Zelanda, coma Gisborne, ont es parlat pel 16,9% de la populacion d’aquela vila, o encara a Northland, ont mai d’un 10% la parla. Dins de vilas coma Auckland o Wellington es plan utilizat al nivèl institucional mas pas gaire parlat.

Lo sistèma educatiu es estat lo grand motor de la renaissença lingüistica del maòri dempuèi los ans 1980. Alavetz, lo movement social dels Kōhanga Reo («nises de lenga») ne foguèt l’origina. Èran d’ostals de mainatges de las comunautats iwi e hapu. Qu’intravan en contacte amb de maorofòns. Lo modèl capitèt ben e lèu s’espandiguèt cap a l’ensenhament primari e segondari.

Foguèron puèi creadas las escòlas Kura Kaupapa Māori, ont tot èra ensenhat en maòri. Lèu, i aguèt mai de 28 000 escolans. En mai d’aquò, mai d’un 79,3% de las escòlas anglofònas an d’escolans que vòlon estudiar en maòri. Mas i a pas pro de mèstres per l’ensenhar. E doncas pas totas las escòlas pòdon ensenhar en maòri.

D’autre caire, encara i a uèi una lucha politica entre los que vòlon lo maòri coma lenga oficiala e los qu’o accèptan pas. Encara en 2026. Per astre, lo maòri es fòrça emplegat dins los mèdias e es tanben conegut pels nòus abitants de l’archipèla.

A la television, lo maòri es utilizat sus la cadena nacionala Whakaata Māori (abans Māori Television), amb de nòvas, de documentaris e d’autres programas en maòri. Tanben i a un ret de mai de 20 ràdios que l’emplegan jornadièrament. Son de ràdios pagadas per l’estat neozelandés.

Lo fenomèn de la capitada del maòri a l’escòla provoquèt que foguèsse demandat l’emplec del maòri dins de mèdias anglofòns. E de televisions nacionalas anglofònas començan e finisson lors programas en maòri. Es aital sus TVNZ o RNZ.

Per çò que tòca las plataformas digitalas musicalas, divèrsas iniciativas culturalas an entraïnat la creacion, pel primièr còp, de musica maòri. E la siá reüssida. I a uèi de milions de reproduccions de musica maòri en estriming, mai que mai, entre los joves, mas tanben dins de rets socials coma TikTok o Instagram.

Lo maòri es lenga oficiala de Nòva Zelanda dempuèi 1987. Totes los ministeris e agencias estatalas an de noms bilingües (per exemple, lo Ministeri d’Afars Intèrnes se ditz Te Tari Taiwhenua). E totes los panèls publics e tota la documentacion estatala administrativa son tanben bilingües.

Mas l’usatge del maòri pels maòris amb l’administracion encara es minoritari. Sonque dins de regions plan ruralas o dins d’actes oficials estatals es utilizat, e per la rèsta tot es en anglés. E s’òm o vòl poder far en maòri cal de reviraires.

L’actuala coalicion governamentala, en mai d’aquò, a priorizat la lenga anglesa, e las obligacions derivadas del Tractat de Waitangi (la lei que regula las relacions entre la corona anglesa e los maòris) an de mens en mens d’efièches dins los conselhs escolars. E aquò fa pojar l’inquietud pel maòri.

Dins lo camp de la justícia, es possible de s’exprimir en maòri. Mas cal tanben prevenir per que se cèrque de reviraires. E doncas lo procès s’alentís. Benlèu per aiçò foguèron creats los tribunals Rangatahi, especializats en problèmas de joves. Aquí lo maòri es plan utilizat, çò qu’a demesit la criminalitat entre las comunautats maòris.

La realitat sociolingüistica del maòri, doncas, es tras que complèxa a l’ora d’ara. I a mai de joves que jamai en Nòva Zelanda e aquò es una escasença excepcionala pel maòri . Es pas pus una lenga del passat al nivèl social e se cèrca d’aténher lo milion de maorofòns en 2040. Lo ritme es bon dins las escòlas e l’universitat, mas la lucha se deu intensificar a l’ostal. Cal poder tornar aver de parents que l’ensenhen e la parlen als mainatges. Si que non, poiriá subsistir coma una lenga plan respectada dins las ceremònias tribalas sens èsser jamai utilizada per carrièras. Lo temps o dirà.

La redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Vaquí la vertadiera istòria.

Au mes d’octòbre de l’annada 1594, lo rèi de França Enric IV reçaupèt l’ambassador dei Províncias-Unidas (valent à dire lo Nederland actuau). Aqueu d’aquí prepausèt una escomessa dau matematician flamenc Adrien Romain, qu’èra la resolucien d’una eqüacien de 45 grads.

Aqueu matematician èra foarça conegut, estent qu’avié calculat la valor de p amé 16 decimalas (la darriera es estada mostrada faussa per d’àutrei matematicians, mai tard). À-n-aquela epòca, non existissié la notacien p. Adrien Romain notava 1 per lo diamètre, N per lo perimètre dau cercle qu’es p.

Enric IV recevèt aquest ambassador à Fontainebleau, mai se trobèt que dins aqueu luèc l’avié lo famós matematician francés Francesc Viète, qu’avié trobat una formula meravilhosa per calcular p ren qu’amé un produch infinit compausat unicament de raíç cairadas de 2.

Es eu que s’es lançat dins la resolucien de l’eqüacien e a trobat 2 soluciens lèu-lèu, puei un vintenau d’àutrei soluciens après, çò qu’es extraordinari qu’extraordinari.

***

Es dins la revista «Science et Vie», à la quala siéu abonat, dins lo numèro 1307 dau mes d’agost de 2026, que pagina 61 ai descubèrt una pichòta cronica d’un cèrt Gautier Depambour,

«Docteur en Histoire des sciences au laboratoire Sphère», titolada «Viète vs Romain, une équation à 45 degrés, c’est chaud à résoudre».

Adonc, ai decidit d’escriure una novèla cronica, per «Sapiéncia», que fa un bon moment qu’ai ren notat, fau dire que despuei de lònguei jornadas per aquí es la canicula amé de temperaturas dei jorns sempre dessuta 35°C amé de ponchas de 40°C-42°C. De nuèch, fa mai de 24°C-25°C.

«Canicula» vèn dau mot latin canicula, «pichòta canha», donat à l’estèla Sírius qu’es foarça lusenta dins lo cèu. L’epòca caniculara es la debuta de l’estiu, quora Sírius se lèva e tremonta, en astronomia. Ara, lo mot es emplegat quora fa caud que caud. Mai revenèm à-n-aquélei matematicians…

François Viète (Fontenay-le-Comte, 1540 – 23 febrier de 1603).

Dau ponch de vista matematic, sei calculs víron ambé de notaciens de mai en mai simbolicas e son acompanhats de notaciens en latin, e a una granda influença europea (cf. Fermat, Huygens, Newton e Adrien Romain).

Vaquí la famosa formula de Viète, notada amé lei simbòus modèrnes:

Siguèt publicada en 1593 dins «Variorum de rebus matematicis responsorum liber VIII» amé la tròba de p amé 9 decimalas exactas. Vaquí lei siéunei notaciens foarça claras :

radice 2 per √2

(1593)

Per çò qu’es d’Adrien Romain, matematician flamenc, se sonava Adrian Van Roomen denant de latinisar son nom en Adrianus Romanus, francisat en Adrien Romain. Naissèt à Lovaina (Leuven en neerlandés) lo 26 de setembre de 1561, defuntèt à Maiança (Alemanha) lo 4 de mai de 1615. Èra mètge e matematician, se ditz que fuguèt escolan de Stevin, un calculator ufanós en relacien amé Viète, Kepler, Van Ceulen, Fermat, etc.

En 1593, publiquèt en latin «Idea matematicae pars prima, sive methodus polygondrum», monte lo nombre p (non notat ansin) es donat amé 16 decimalas. Avèm vist que la darriera èra faussa.

À l’ora d’ara, despuei la fin de l’an 2025, una entrepresa americana, Storage review, a calculat 314 000 miliards de decimalas. A faugut 110 jorns de calculs amé un computador poderós que poderós.

314.10¹² de chifras après la virgula, fan de chichorla! Mai es grandàs que grandàs per un recòrd! Per que faire? Per quand un noveu recòrd?

Sempre à la mema epòca, un matematician anglés, John Wallis, naissut à Astrid lo 23 de novembre de 1615 e mòrt à Oxfòrd lo 28 d’octòbre de 1703,, en 1656, dins son libre

«Arithmetica infinitorum», publiquèt una extraordinària formula per p, sota la forma d’un produch infinit. La vaquí:

ò

Çò qu’es vertadierament extraordinari, es qu’au numerator i a lei nombres entiers pars e au denominator i a lei nombres entiers impars. Siam pas dins la tradicionala escòla pitagoriciana: Wallis a trobat soncament 9 decimalas exactas, que!

***

La convergença es lenta.

***

Aquélei matematicians non avién probablament sachut que 200 annadas avant un matematician pèrse, Al-Kashí (ò Al-Kasmí), t’avié trobat lo nombre p dins lo sistema sexagesimau, valent à dire de basa 60, que revirat dins lo sistema decimau dona 16 decimalas exactas.

Vaquí la formula tirada de calculs segond lo metòde dei poligònes, deguda à Arquimèdes:

Fau realisar coma aquélei calculs son malaisats en basa 60:

60² = 3600

60³ = 216 000

E fau calcular la divisien 16/80 puei 59/3600 e mai 28/ 216 000, etc.

E après fau ajustar lo tot…

Vaquí lei 16 decimalas exactas:

p = 3,1415926535897932

De mai, Al-Kashí a generalisat lo teorema de Pitagòras dins un triangle quau que siegue:

Se  = 90°, cos  = 0 e doncas a² = b² + c² (retrobam lo teorema de Pitagòras).

Ai fach un pauc la basareta, amé questa charradissa à prepaus de p, es temps de m’en tornar à questa eqüacien de 45 grads.

Vaquí coma l’Adrien l’a notada, per l’istòria dei matematicas pensi qu’es interessant de vèire l’evolucien dei notaciens simbolicas.

Devèrs 1600, leis escambis epistolaris dei matematicinas europeus perméton una poderosa messa en plaça de signes noveus.

EQÜACIEN

45 j  es  45x

— 3795 l  es  -3795x³

+ 95634 n  es  +95634x⁵

siegue

Francés Viete a pres per C :

e a trobat leu leu 2 soluciens puei, mai tard, una vintena d’autras.

Lo mieu prepaus non es d’escriure la totala resolucien de l’eqüacien, mai de mostrar tot lo questionament, tótei lei menas d’aprochar, d’analisar, d’enrodar lo problema, çò qu’es leis activitats de recèrcas euristicas dei matematicians, e tot aquò per avant Abel e Galois.

Niels Abel (1802-1829), qu’a mostrat qu’èra impossible de resòlver l’eqüacien dau 5ⁿ grad amé de radicaus.

Évariste Galois (1811-1832), qu’a mes au ponch la teoria dei gropes qu’intervèn dins la resolucien deis eqüaciens algebricas.

Trobam à prepaus de questa eqüacien una letra en francés de Fermat à Huygens.

Christian Huygens (1629-1695), fiscian neerlandés (mecanica, lume, probabilitats) qu’a foarça desolopat l’usatge dei matematicas.

Pierre de Fermat (1601-1665), matematician francés, intervenguèt dins la teoria dei nombres, la geometria, lei probabilitats, lo calcul diferenciau.

La letra es titolada «Sur le problème d’Adrien Romain au très ilustre Christian Huygues». Fermat te fa una extensien dei calculs de cardan per lo cinquen grad puei lo seten e tant que faire per lo 45ⁿ grad, coma aquò, sensa la mendra demostracien, afirma : «Ainsi si l’on prend l’expressien analytique proposée par Adrien 45x-3795x³+ … = 4, la racine cherchée sera

»

Acaba sa letra à Huygens per «Adieu, homme illustre, aimez-moi».

Ara sabèm qu’es pas possible, coma Niels Abel l’a demostrat dins son «Mémoire sur les équations algébriques où on démontre l’impossibilité de la résolution de l’équation générale du cinquième degré».

Ai sota leis uèlhs una còpia, es estada redigida en francés. Niels supausa que l’eqüacien generala dau 5ⁿ grad es resolvabla e adonc se presenta d’una mena precisa. Amé de claculs perfechament organisats parvèn à una egalitat onte lo promier membre a 120 valors diferentas, alora que lo segond n’en a soncament 10, valent à dire que la solucien non pòu aguer la forma qu’a trobat, mai coma a demostrat que la solucien deu de tota mena aguer questa forma se l’eqüacien es resolvable, adonc «Il est impossible de résoudre par des radicaux l’équation général de cinquième degré».

Abel precisa: «Il suit immédiatement de ce théorème qu’il es de même impossible de résoudre par des radicaux les équations générales de degrés supérieurs au cinquième».

***

Es tot un viatge dins l’espaci-temps que venèm de realisar en partent d’aqueu problema d’una eqüacien dau 45ⁿ grad. Me siéu pensat qu’aquéleis que s’interèsson ai matematicas auran de que faire tornar un molon d’ideas dins sei tèstas. Un vertadier remuda-remuda dins lei meninges!

Se n’en volètz saber mai, es possible. Vos fau vèire la revista matematica «Tangente», dins lo n° 193 de l’annada 2020. Li a tot un estudi subre lei polinòmes e subretot subre l’eqüacien de 45 grads.

Lo Reinat Toscano que va metre tot aquò en paginas t’a un importanta activitat à venir! Urosament que denant de devenir professor de lengas a un pauc estudiat lei matematicas (Bachelierat C Matematicas-Fisica denant de devenir professor d’italian e d’occitan)!

Un article de Joan-Glaudi Babois, lo 11 d’avost de 2026

Justament, er interès e charrades entà poder açò accelerar viec fòrça mès intens es darrèrs mesi. Era tòca deth Govèrn catalan non ei auta que començar era prumèra fasa d’aguest projècte –amassa damb eth Govèrn des Balears – en 2027. Era part finau deth projècte encara non a data, pr’amor que prumèr cau liberar fòques monje en Cap de Creus, en Catalonha, e tanben ena isla de Cabrera, en Balears.

Cau rebrembar qu’era fòca monje siguec coneishuda en Catalonha enquia non hè tan coma eth Vielh Marin. Siguec ua espècia comuna en oèst mediterranèu gaireben enquiara dusau mitat deth sègle XXau. Es darrèrs espècimens des còstes catalanes s’escandilhèren entre era decada de 1950 e 1970. Eth darrer còp qu’ua fòca monje siguec vista en Catalonha siguec 1973 quan podec èster confirmada era preséncia d’un especimèn entre Roses e Cadaques.

Causes de sòn escandilhament

Era causa principau deth sòn escandilhament ena zòna siguec, mès que mès, era pèsca. Es pescadors pensauen qu’era fòca monje ère un competidor des pescadors e calie aucir-les totes. Tanben i auèren diuèrses captures accidentaus e eth litorau catalan cambièc fòrça en aqueth periòde; i auec ua major pression toristica enes plajes der estat espanhòu mès tanben en estat francés, Itàlia e eth nòrd african, on tanben i viuie aguesta espècia. Per contra, en litorau grèc, chipriòta e turc encara i a petites poblacions de fòca monje encara aué.

Enquiara siguec signat un conveni entre Marròc, er estat espanhòu, Portugal e Mauritània entà poder reintrodusir lèu aguesta polidòta espècia marina. Açò permeteria poder capturar e amiar entre 15 e 20 especimèns dera poblacion de Cap Blanc, situada entre Sàhara Occidentau e Mauritània e dempús amiar-los a Catalonha e Balears.

En 1997 aguest lòc ère era principau poblacion de fòques monje dera region. Mès alavètz patic un episodi de mortalitat massiua. 2 de cada 3 fòques monje moriren e era poblacion passèc de 300 individús a solament 100. Era causa poirien auer estat diuèrses biotoxines produsides per algues o dilhèu bèth un virus. Eth risc de concentracion de fòques en un sol lòc demorèc confirmat pr’amor d’aguest episòdi.

Ara òm vò recuperar eth territòri perdut dera espècia en d’autes lòcs pr’amor qu’açò provocarà ua major superviuéncia dera espècia. Segontes eth Departament de Territòri, Abitatge e Transicion Ecologica deth Govèrn catalan, cau reforçar es poblacions de Madeira e tanben reintrodusir tanben era espècia a Canàrias. Mès tanben cau tornar reintrodusir era espècia en Mediterranèu occidentau, en Catalonha e Balears, se òm vò ajudar era espècia de vertat.

Damb eth temp, era idèia ei tornar unir es poblacions occidentaus de fòca monje damb es deth Mediterranèu orientau que i a encara en Grècia, Chipre e Turquia. Segontes aguest Departament deth Govèrn catalan “era fòca monje ei totaument compatibla damb era pèsca en airau”. E aguesta còsta demorarie plan mès viua damb es fòques monje.

Una espècia singulara

Era fòca monje deth Mediterranèu ei un mamifèr marin carnivòr dera familha des focids. Ei era unica espècia deth genre Monachus. Ei tanben ua espècia plan menaçada pr’amor que segon es darrèrs estudis solament ne demorarien mens de 600 especimèns a tot eth mon.

Abans i auie fòques monje en Portugal e enquia Mauritània, ena mar Egea, Madeira e eth Sahara. Enquiara non i auec cap projècte per reintrodusir aguesta espècia. Pòden aluenhar-se dera còsta fòrça quilomètres quan caçen e usen caunes entà reproduir-se. Ea adults poden arribar as 240 cm de longor e 320 kg de pés e son marrons o gris escur.

Aué solament ne demòren 300 individús a Grècia, 50 a Madeira, 250 ena còsta sahariana e apuprètz 7 especimèns en Cap Blanc. En Argeria eth darrèr espècimen siguec caçat en 1992. A Balears en sègle XXau sigueren caçats 45 especimèns pes pescadors. Des de 1958 era espècia ei considerada escandilhada en Mediterranèu occidentau e ei justament pr’açò qu’es govèrns catalan e balear vòlen reintrodusir era espècia en aguest airau en 2027.

Era Redaccion

Mas quin foguèt lo primièr filosòf de l’istòria a Occident? Tales de Milet (624 – 546 aC), originari de la vila de Milet (alavetz una polis grèga de la còsta ioniana, uèi a Turquia), un dels nomenats “presocratics” (los anteriors a Socrates). Un dels “Sèt savis de Grècia” e considerat coma lo fondador de l’Escòla filosofica e scientifica de la siuena vila.

Aquel intellectual decidiguèt que per explicar los eveniments de la natura, deviam pas utilizar los mites o las legendas, mas un procediment fòrça simple, basat en la rason, e qu’es la basa de la filosofia e de la sciéncia. Observar – Rasonar – Demostrar , totjorn a la recèrca de las causas naturalas qu’an provocat aquel eveniment. Es la recèrca de l’”Arkhé”, l’origina de totas las causas.

Descobèrtas sus geometria

Las siuenas descobèrtas se relacionan sustot al mond de la geometria, amb lo conegut Teorèma de Tales, que calcula las proporcions entre de segments de linhas drechas crosadas per drechas parallelas. Segon explica la tradicion, Tales atenguèt calcular l’auçada d’una piramida, solament amb la comparason entre la siuena pròpria ombra e la de la piramida. El prepausava que se coneissèm l’auçada d’una persona o d’un objècte, podèm utilizar aquela meteissa nautor per calcular la d’un objècte mai grand.

Una autra sciéncia interessanta per Tales de Milet èra l’astronomia, amb l’estudi dels eclipsis e del movement de las planetas e d’autres còrsses celestials. Una autra tradicion explica qu’atenguèt predire un eclipsi l’an 585 aC.

Coma totes los filosòfes “presocratics” se prepausava quin èra lo material basic de la natura. Tales defendiá qu’èra l’aiga, presenta en los organismes vius, e un element basic per la subrevivença animala e vegetala. Los ancians grècs opinavan qu’existissián solament quatre elements basics, qu’èran lo fuòc, la tèrra, l’aire e la meteissa aiga.

E coma totes los filosòfes grècs, las siuenas frasas èran dignas de reflexion. Ne mencionam qualques unas:

“Lo trabalh mai complicat de la vida es la coneissença d’un meteis; lo trabalh mai facil, criticar als autres”.

“La felicitat del còrs se fondamenta en la santat, lo bonaür de l’entendement en la sabença”.

“Lo temps es lo mès de savi de totes, pr’amor qu’esclarís tot”.

“L’esperança es l’unic ben comun a totes los òmes. Aqueles qu’an perdut tot, lo possedisson encara”.

Cossí podèm observar, la filosofia es necessària dins un mond amb una crisi evidenta de valors coma la societat ont vivèm. Redusir la preséncia de la filosofia es redusir la reflexion dels escolans. O es que volèm pas una societat de ciutadans que sàpian rasonar?

Una entrevista de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm

Car visitar la Ciotat de l’Espaci de Tolosa uèi lo jorn es mai que visitar un musèu. Es dintrar en l’istòria, present e futur de l’umanitat per rapòrt a la conquista de l’espaci. La Ciotat foguèt bastida per respondre las grandas qüestions d’astrofisica e engenhariá espaciala a travèrs d’objèctes reals, simuladors de darrièra generacion e d’espacis dedicats a missions qu’encara estudian al moment actual l’espaci.

Saber on sèm per saber ont volèm anar es clau en la recerca scientifica. A la dintrada del pargue de la Ciotat de l’Espaci ja trobam una copia drecha del coèt Ariane 5, bandièra de l’Union Europèa pendent decadas. I poder  passejar prèp balha una idèia de las siás mesuras realas e la fòrça qu’aguèt de besonh per trincar la gravetat terrèstra.

L’Estacion Espaciala MIR

Pasmens, una dels objèctes pus estonants e admirats es la copia drecha de l’estacion espaciala MIR. Lo model es una bèla còpia de l’estacion que i aguèt al torn de la planeta pendent la Guèrra Freda. Dins podèm admirar com l’engenhariá umana solucionèt la vida vidanta dels cosmonautas en l’espaci. Tanben i an còpias de la capsula russa Soyuz e lo mòdul lunar Apollo.

D’un autre costat, lo fòrum sus l’actualitat espaciala e una exposicion sus l’Estacion Espaciala Internacionala (ISS) includís tanben de missions coma Epsilon, plan restacada amb l’astronauta francesa Sophie Adenot. Tanben pòdon èsser vistes divèrses documentàris sus la sciéncia a l’espaci, coma la microgravetat, la cristallizacion de proteïnas o encara la degradacion musculara umana a l’espaci.

La Ciotat de l’Espaci tanben sabèt s’adaptar a de concèptes abstractes coma la formacion de las galàxias, lo Big Bang o encara la fisica de particulas. Es un agach nòu a l’espaci prigond. E aquò es tota una capitada de la Ciotat de l’espaci de Tolosa. Tanben i a una visita guidada a la còpia del telescòpi James Webb, un otís que revolucionèt l’astrofisica pr’amor de la radiacion infraroja per espepissar l’Univèrs.

En mai d’aquò, la Ciotat a doas cambras de projeccion espectaclosas, lo Planetàri e encara lo Cinèma IMAX, aimats totjorn per d’adults e encara mai pels mainatges. Mas explicar sciéncia tanben a de besonh interactivitat e pr’amor d’aquò lo laboratòri de la Ciotat es una dels mai realistes de tota Euròpa. I a una recreacion de l’orografia de Mart, veicúls espacials coma lo Perseverance e lo Zhurong e tanben l’elicoptèr Ingenuity. E amb eles lo public tanben i pòt interagir.

Lo LuneXplorer, d’un autre costat,  es una immersion unica tanben a tot lo continent. Es una mission espaciala de 40 minutas de longada e pòt premanir lo vòl, volar e puèi arribar a la Luna amb lo coèt Artemis. La fòrça d’acceleracion es reala – de fins a 2G – e la resulta es una experiència tras que’estonanta pels visitants.

Amb aquesta exposicion es totalament normal que los visitants demòren estonats pr’amor qu’una de las caracteristicas de la Ciotat de l’Espaci de Tolosa es usar la cultura populara per transmetre la coneissença scientifica. Aital, espepissar la planeta dempuèi l’espaci, gerir los satèllits (còpias) meteorologics del mond o saber com se pòt luchar contra lo cambiament climatic arriban amb mai fòrça a joves e adults, per assajar de cambiar la pensada, sovent obsoleta, qu’avèm los visitants.

La visita de la Ciotat de l’Espaci de Tolosa doncas, es plan recomandabla se volem conéisser de biais prigond sus l’exploracion d’asterioïdes, lo torisme espacial o las rèstas que daissan los satèllits en l’espaci al torn de la planeta. Es un espaci de primièr òrdre qu’ajuda e plan a comprene las despensas , problèmas e valor qu’a la recerca espaciala actuala. La sciéncia foguèt totjorn malaisida. La far comprene plan es extraordinàri, mai se lo públic, fin finala, pòt se crear una nova idèia de la meteissa. E aquò sonque se debana, uèi, en Occitània. Des d’on podèm contunhar d’agachar l’Univèrs e las estelas sens dublidar jamai que la planeta blava es sonque una pichona planeta en l’Univèrs infinit.

La Redaccion

Los scientifics que creson d’aver descobèrt aquela nòva espècia apertenon a l’Universitat d’Hawaii, e li an balhat lo qualificatiu de juluensis pr’amor que Juluren vòl dire “pòble del grand cap”. Seriá plan possible qu’Homo juluensis foguèsse estat de la familha de l’òme de Denisova –de plan nauta talha–, los ancessors siberians de nòstra espècia. L’estudi sus Homo juluensis, publicat dins Nature Communications, tanben afirma qu’Homo juluensis patiguèt l’escantiment fa sonque 250 000 ans.

De caçaires de cavals

Segon aquel estudi, Homo juluensis viviá en pichons grops e caçava de cavals salvatges per aver de carn, d’òsses e de pèls per fin de subreviure a l’ivèrn asiatic. L’estudi tanben assolida qu’aquela sason alara èra fòrça malaisida, pr’amor de las extrèmas bassas temperaturas. Segon Christopher Bae, que dirigiguèt l’estudi, Homo juluensis caçava amb d’armas de pèira.

Per arribar a aquela resulta, los scientifics analisèron fins a 16 individús, qu’an de caracteristicas tras que singularas: lo crani es gigantàs (1700-1800 cm3), en comparason amb lo crani qu’avèm uèi lo jorn (una mejana de 1200 cm3). Aquò poiriá èsser la confirmacion d’un simptòma mas pas dirèctament d’una intelligéncia màger.

Homo juluensis tanben aviá las dents plan grandas.  Èran lèu coma las dels denisovans e plan mai gròssas que las dels neandertalians o d’Homo sapiens sapiens. Los denisovans visquèron en Siberia entre fa 280 000 e 300 000 ans, mentre que los especimens d’Homo juluensis foguèron trapats a Chujiayao, en China, e los scientifics an volgut soslinhar que los caissals èran tras que grands, coma los dels denisovans. Es en rason de la forma de la maissa que los expèrts creson qu’èran de la familha dels denisovans.

Segon la meteissa còla de cercaires, Homo juluensis auriá subit un fòrt declin coma espècia pr’amor de l’edat del glaç e dels terribles ivèrns asiatics d’aquela epòca. Una edat que provoquèt dirèctament una fòrta reduccion de la populacion globala ominida. Puèi, quand serián arribats los primièrs Homo sapiens sapiens, foguèron incluses dins nòstra espècia per ibridacion fa 120 000 ans.

La redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Pr’amor que çò qu’an creat los cercaires d’Stanford es un gèl (idrogèl) que pòt chucar l’umitat de l’aire, tanben aquel qu’es plan sec. Aprés cambiará aquel aire en d’aiga e lo procés es realizat sonque amb de lutz solara. Se la descoberta pòt realament venir universala, las regions amb de secada e qu’an pas jamai d’aiga poirián cambiar e plan lors ressòrças idricas convencionalas.

Car l’atmosfèra a sonque un pauc d’umitat. Mas cossí poder la profechar foguèt totjorn un problema pels scientifics. Ara, una còla scientifica creèt un gèl que sonque fonciona amb d’energia solara, que chuca lo vapor d’aire quand aqueste es fred e qu’aprés daissa d’aiga quand lo solei caufa mai.

Com una esponga quimia

Lo gèl, es com una esponga quimia. I a de sals especialas que chucan las molleculas d’aiga que i a en l’aire. Quand i a mai temperatura, lo gèl libera aquestas molleculas. Mas en forma de vapor. Puèi aqueste es recolhit en forma liquida.

La tòca es pas autra qu’aver d’aiga blossa per beure. Aver aquò doncas implica pas cap ret electrica nimai cap infraestructura malaisida. En un mond ont i a de mens en mens aiga dolça, segon los expèrts, explorar de fònts alternativas es urgent.

Fins ara ja i aviá una entrepresa francesa que creava d’aiga de l’aire mas èra pas possible o far mai de divèrses jorns o setmanas. La nòva version del gèl pòt doncas superar mai d’un cicle de liberacion d’aiga. O an fach en tot protegir los supòrts metallics de la corrosion e doncas lo material ara pòt demorar plusors meses. E aquò ja comença a èsser essencial en un mond real que cada còp vòl e a de besonh mai e mai d’aiga.

Serà pas util en de grandas vilas, mas en de regions luenhas sens d’aiga sosterranha poiriá èsser una bèla solucion. Las regions deserticas, coma las del Mediterranèu, Austràlia o Califòrnia poirián èsser idealas per usar aquesta descobèrta. L’espèr de poder beure plan cada jorn a tota la planeta doncas es un espèr que poiriá èsser real lèu lèu. E sonque amb d’energia solara.

La Redaccion

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

Los primièrs robòts modèrns arribèron a mejan sègle XX, mai que mai a l’indústria de la veitura. Èran sistèmas rapids entraïnats per far de trabalhs repetitius amb una granda precision mas sens gaire adaptabilitat. Aqueste modèl demorèt decadas pr’amor que la indústria es estructurada e pr’amor que lo trabalh deviá èsser repetitiu e pro.

Aital, una de las limitas dels robots industrials es que pòdon pas trabalhar en d’espacis obèrts. Un ostal, ospital o carrièra an objèctes suspresa que càmbian, umans en movement e situacions pas previstas. E aquò provoquèt l’arrèst de robòts a la vida vidanta pendent decadas.

La integracion de modèls d’IA

Un dels factors clau que cambièt la robotica es la integracion de modèls d’IA que pòdon analisar d’espacis complèxes, que pòdon comprene lo lengatge natural, pensar d’accions seqüencialas e s’adaptar a de situacions nòvas. Lo nòu robòt generalista será pas dessenhat per far un trabalh e pro car poirá realizar desparièras foncions.

Aquò includís netejar, menar d’objèctes, assistir ancians, balhar supòrt logistic als ospitals e interagir socialament. Los robòts d’ostal serán los primièrs ont se poirà veire una adopcion massissa de robòts umanoïdes pr’amor que i a de mai en mai ancians, de mai en mai ostals amb sonque un abitant, e de mai en mai pression als sistèmas medics e una fauta de personal per suenhar las personas.

Per ansin, los robòts d’ostal poirián lèu netejar, cosinar, remembrar medicacions, ajudar los ancians e interagir coma assistents de comunicacion. Seràn sistèmas integrats amb IA e una capacitat per apréne de biais personalizat estonants. Aquò serà aital pr’amor que los robòts umanoïdes demorarán clau pels umans en un mond d’umans amb d’escalas, pòrtas, cosinas e veituras.

E un robòt umanoïde poirá se comunicar a travèrs de comunicacion verbala mas atanben pas verbala, empatia simulada e l’acceptacion sociala. Mai encara se cal ajudar los umans. D’efièch, uèi ja i a robòts que pòdon caminar plan, menar objèctes, reconéisser espacis en 3D  especialment important en contèxtes d’assisténcia. E d’entrepresas coma Figure AI ja desvolòpan de prototipes de robòts generalistas per ajudar a trabalhar los umans.

Totun, encara i aurán limitas importantas pr’amor que l’autonomia energetica será limitada, i auràn encara de problèmas a l’ora de manipular los objèctes, serán cars, poirán pas se desvolopar en d’espacis caotics e costará compréne çò que fan. Se los robòts devon “veire” primièr serán pas bons fins que pòscan comprene. Aquò entraïnará reconéisser plan los objèctes en contèxt, comprene situacions complèxas e s’avançar als umans.

D’efièch, la manipulacion d’objèctes serà una de las tòcas pus malaisidas, pr’amor que i poiriá aver totjorn d’objèctes delicats, lo mond físic es infinit e lo contacte poirá pas èsser previst. A mai d’aquò, un robòt deurá poder foncionar pendent oras o jorns sens se tornar cargar.

En mai d’aquò, la robotica modèrna ja depend de mai en mai dels modèls d’IA per planificar trabalhs, aprene a travèrs de la demostracion, s’adaptar de contunh e interagir de biais multimodal a travèrs de la votz, la vision e l’accion. E aquò fa del robòt un ibrid entre maquina fisica e agent digital.

Mai automatizacion

Pas gaire abans de 2040 los robòts poirián automatizar la neteja, la logistica intèrna, l’atencion basica medicala, l’ostaleriá e lo comèrçi. Tanben poirán trabalhar en de nòus sectors coma la programacion meteissa de robòts personals, lo suenh dels sistèmas robotics, la seguretat e lo dessenh entre d’umans e robòts.

Quand los robòts umanoïdes seran pro abils per suenhar las personas, demorarán aquestas sonque en mans d’aqueles, e quin ròtle aurá alara la IA ? Car arribarà un jorn que los robòts poiràn ajudar plan los umans de biais personal, serán companhs artificials e tanben aurán integradas emocions de biais parcial.

Lo risc alara será dependre tròp dels sistèmas automatics, la pèrda de luòcs de trabalh, la privacitat e las decisions automatizadas. Entre 2026 e 2030 doncas los robòts de logistica e espacis contrarotlats serán plan desvolopats. Entre alara e 2035 dintrarán al mond dels servicis e tanben a l’ostal. Dempuèi 2035 lor preséncia será massissa al mercat e s’integrarán a l’ostal de biais plan intelligent.

Aquò confirmariá qu’a l’ora d’ara la robotica es a mand de dintrar en una fasa de transicion istorica en tot seguir lo camin d’entrada als ostals umans. L’IA e un melhor hardware farán possible un futur amb de robòts comuns a la vida vidanta. Es un futur, pasmens, qu’arribarà pas lèu. I a encara problèmas tecnics, economics e socials encara considerables. Mas abans de 2040 los robòts daissarán d’èsser una curiositat industriala per venir una infraestructura invisibla mas essenciala al mond dels umans.

La Redaccion

Totun, tots los especimèns de pinçan comun gascon an duas linhas blancas a las alas e tanben a la còda plan vedederas. Lo bèc deu pinçan qu’ei ua òbra mèsta de l’evolucion car qu’ei hòrt, conic e robust, tipic d’un ausèth granivòr. Totun, aquera espècia gascona que’s neureish a la davalada e l’ivèrn de seme, mes pendent la prima,tanben minja aranhas, diptères e tota sòrta de vèrmes. Atau, en Gasconha, qu’ei un ausèth qui colonizè plan la horèst mixta de Gèrs e lo Haut Armanhac mes tanben las Lanas. La zòna viticòla de Bordèu qu’ei tanben lo son territòri. E ne vau pas díser que tot qu’en jardins e parcs urbans tanben qu’ei facile l’ac trapar, com a las vilas de Tarba e Pau e tanben enqüèra mei enlà.

Mascles migrators

Lo nom scientific deu pinçan (Fringilla coelebs) qu’estó balhat peu naturalista suedés Carl von Linnaeus, qui observè que, pendent la migracion, solament demoravan los mascles, e las hémias e individús joens que migravan. Pr’amor d’açò coelebs que vòu díser solitàri. Segon la Liga entà la Proteccion deus Ausèths, lo pinçan comun qu’auré ua populacion de mei de 30 milions de cobles reproductius en l’estat francés e quasi 4 milions d’especimèns solament en Gasconha. Atau, lo mes d’octobre de cada an la populacion autoctòna de pinçans gascons que vad petita a costat de milions de pinçans qu’arriban despuish lo nòrd continentau.

Alavetz, pendent los mes de mai hred, los pinçans que vaden mensh estrictes territoriaument e que s’amassan dab milèrs d’ausèths d’autas espècias, com lo verdièr e la cardarina. Tots amassa que netejan lo camp e la horèst de seme e insèctes. Lo cant deu pinçan, plan beròi, qu’acaba dab hèra energia. Los abitants de la Val d’Ador que disen que, segon lo cant, i aurà ploja o pas. Tanben creden qu’ei un ausèth plan gaujós e pr’amor d’açò en gascon que’s ditz “ gaujós coma un pinçan”.

Uei la situacion deu pinçan en Gasconha ne provòca pas nat chepic . Los pinçans, ací, solament mòstran un petit declin pr’amor de l’activitat industriau umana. Totun, los insecticidas que pòden provocar l’emposoament de pinçans que, puish, pòden pèrder la capacitat de reproduccion o enqüèra pèrder la soa resisténcia immunologica. Çò que poiré estar grèu entà un pinçan, pr’amor que quinsevolh parasit pòt, puish l’ac tuar.

Se la vegetacion ei copada, los pinçans ne pòden pas mei bastir nins e se los bastísson parièr los predators coma l’agaça o la marta que tròban lèu los joens e los aucisson entà los minjar. En territòri de Lanas que i a tròp pins maritimes (Pinus pinastre). Shens horèst mixta lo pinçan ne pòt pas caçar insèctes. La seme d’aqueth tipe de horèst tanben a mei proteïnas que la deu pin maritime.

Uei, lo cambiament climatic que provoquè cambiaments en la sincronizacion biologica de daubuas espècias. Los vèrmes que nèishen e que’s moreishen abans de la ponuda d’ueus deus pinçans. E donc la mortalitat que vad majora enter los mei joens. Mes lo pinçon comun qu’ei enqüèra un bon senhau de biodiversitat de la horèst gascona. Que cau conservar l’environament se volem contunhar de l’escotar. E la soa populacion que balha dejà senhaus que cau cambiar lo modèle rurau se lo volem sauvar.

La Redaccion

Imatge principau: Noel Reynolds/CC

En sòn extrem mès orientau, donques, Canadà començe on er ocean Atlantic trinque es ondades damb ua còsta damb centenars de milèrs d’annades. Tanben ei eth prumèr lòc on arribe eth Solei. Aguesta terra ei coneishuda damb eth nom de Tèrranaua e Labrador (Newfoundland and Labrador). Eth caractèr des sòns habitants qu’ei fòrt pr’amor qu’ei demorat mercat pera geografia. Plan ligada ar ocean e ua ecologia nordica extrèma. Tanben ei on començe eth continent american. En cas d’aguesta província ia  dues granes regions geografiques dividides e separades per estrèt de Belle Isle.

Era isla de Tèrranaua ei nomentada pes sòns abitants coma The Rock (era arròca) pr’amor qu’ei un territòri de còstes plan trincades e copades, fiòrds e badies prigondes. Eth 90 % dera populacion de Tèrranaua demòre acíu, mès que mès, ena peninsula d’Avalon e era ciutat de St.John’s, ua des ciutats mès ancianes de tota America. Era region continentau de Labrador, d’un aute costat, ei situada en nòrd-oèst d’aguesta isla e ei un territòri sauvatge e gigant plen de montanhes. Era sua limita ei era província de Quebèc. Ei ua region sense practicament nat abitant. Es arrius aciu son bravi, es muntanhes ponchudes e eth bòsc boreau prigond prigond, pr’amor qu’arribe enquiara tundra nòordica e gaireben arrés i entre jamès.

Ua província damb mès d’ua tradicion

Es paisatges d’aguesta província donques son fòrça diferents. Tèrra Naua ei ua isla damb ua fòrta tradicion marinièra. Labrador, per contra, a coma esséncia èster encara aué ua termièra sauvatge on es leis naturaus son per desús des leis umanes e on es comunautats indigènes, coma es innu o es inuit an encara ua union istorica damb era tèrra que non toti es abitants d’ascendéncia europèa an.

Mès encara qu’en d’autes províncies canadenques, Tèrra Naua ei eth resultat de milions d’annades d’activitat tectonica, mès que mès, dera epòca dera darrèra glaciacion (qu’acabèc ara hè 11 000 annades). Eth pés deth glaç erosionèc eth relèu dera província en tot daurir vals e dempús dera retirada d’aguest, creèc fiords naturaus espectaclosi. Dilhèu pr’açò Tèrra Naua e Labrador ei ua des regions mès estonantes entà scientifics com es geològs. Milèrs de geològs donques s’i amassen cada anada entà trapar e descorbir es sues pèires e parets d’arròca pr’amor qu’ei un territòri excepcionau a nivèu geologic.

Non cau díder que tot aguest tresaur ecologic e scenic ei protegit damb espacis naturaus monumentaus. E, maugrat que n’i a mès, cau remarcar dus parcs que poirien èster considerats com es mès importants. Eth prumèr, Western Brook Pond, siguec declarat Patrimòni dera Umanitat dera UNESCO. Er aute ei Gros Morne. Western Brook Pond ei un espectacle naturau meravilhós. Eth sòn còr ei format per un ancian fiòrd glaciar que viec un lac d’aigua doça gaireben blosa. Ath torn i an parets d’arròca de gaireben 700 m de nautada. Gros Morne, per contra, ei singular pr’amor qu’a ua des zònes mès úniques de tota eth mon; es Tablelands.

Es Tablelands ei un paisatge desertic de color iranja e qu’ei fòrça diferent des tèrres propdanes. Es arròques, peridotites, an com origina es prigondors deth solèr e ei toxica entara majoritat de plantes. Ei pr’açò que non i pòt créisher nat planta. Ei un airau semblant ath solèr de Mart. Tablelands ei situat en extrem nòrd de Labrador e ei un des parcs naturaus mès luenhans dera província. Eth sòn nom en inuit que vò díder “luòc des esperits”. Non i a carretères ne camins e gaireben solament s’i pòt arribar per mar o aire. Eth relèu deth parc ei definit pes Montanhes Torngat, bères ues des mès nautes de Canadà. En dejós i a fiords damb glaç que formen un des paisatges mès dramàtics dera region.

Eth clima aciu ei fòrça dur e tanben praube. Era majoritat d’arbes formen eth bòsc boreuau damb avets neres (Picea mariana) e avets blanqui, que pòden suportar ben er iuèrn dera region. Ena còsta es arbes son fòrça mès petiti, coma era version locau des tuckamore. Mès ath nòrd començe era tondra. Aciu eth cima non permet eth creishement d’arbes e solament i traparam liquèn e arbilhons nans adaptats ath permafrost (eth solèr tostemps glaçat). Tanben i a zònes umides on crèishen plantes jarra (Sarracenia purpurea). Ei una planta carnivòra que desvolopèc huèlhes en forma de copa damb liquid laguens. Quan un insècte i entre ja non ne pòt gèsser.

Es cèstes de Tèrra Naua son, maugrat açò, plan riques en nutrients pr’amor des corrènts marins. Ei aciu on cada estiu se trapen centenars de balenes e daufins de tota era planeta. En aire i enes malls es reis son es ausèths marins. Ua des colònies mès granes deth mon de frairets atlantics  (Fratercula arctica) demòre aciu. En interior es orinhaus son es animaus mès comuns. Sigueren introdusits ena region a començament deth sègle XXau entà poder caçar-los e aué an ua des densitats mès nautes de tota America deth nòrd. Non lonh i a caribós, ossi neres e vops. Mès ath nòrd, encara i a ossi polars, eth predator terrèstre mès gran deth mon.

Tèrra Naua e Labrador ei ua província condicionada e fòrça peth heired. Ei amiat peth corrènt marin der artic que segueish era còsta de Labrador tostemp. Es estius donques son fòrça cuèrts e heredi es iuèrns longui e nevadi. Justament, quan aguest corrènt marin artic trape aigües mès caudes deth Gòlf i a ua tustarrada termica que provòque broma fòrça densa. Era capitau, St. John’s, a eth títol de ciutat mès bromosa de tot Canadà. E açò tanben ei un senhau d’identitat des abitants de Tèrra naua e Labrador.

Atau, era geografia didec tostemps se com podien víuer es abitants dera província. Durant sègles era economia siguec basada en solament era pèsca. Era pèsca de bacalhà en Grand Banks, ua zona de pèsca des mès riques dera planeta. Açò siguec atau enquiar esfonzament ecologic deth madeish ena dècada des 90. Enquiara esa comunautats èren bastides ena còsta, isolats de tot eth mon: es outports, que solament auien ua badia entara protecion des sòns abitants.

Aué, totun, era economia ei basada ena mineria, maugrat qu’encara era pèsca ei fòrça importanta. Eth fèrre e es platafòrmes de petròli offshore son, a mès, d’un torisme de natura creishent  ua des activitats economiques mès importantes dera província. Ua província modèrna mès tanben fòrça isolada peth sòn paisatge e clima, qu’encara aué, son plan sauvatges. Atau ei Tèrra Naua e Labrador.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principau: Wikidedia11001/CC