Malgrat qu’avián presentadas las primièras images en divèrsas societats scientificas coma la Societat de Supòrt a l’Indústria Nacionala, amb la preséncia de dos cents scientifics, d’enginhèrs e d’academics lo 22 de març, e universitàrias coma la Sorbona, de la capitala francesa mas tanben de Brussèlas, la primièra exibicion “comerciala” foguèt al Salon Indian del Grand Cafè de París, una sòrta de sosterranh de la bastissa 14 del Boulevard des Capucines. La responsa iniciala de la comunitat scientifica foguèt d’admiracion e de fascinacion dempuèi d’una vision tecnica.

Lo public assistent al Grand Cafè de París, quaranta personas, sabiá pas exactament qué veirián lors uèlhs aquel 28 de decembre de 1895. Aquel public èra campausat pels clients abituals del cafè e qualques parents convidats. Lo prètz de l’exibicion èra d’un franc e aquela primièra session durava unas vint minutas.

Las primièras imatges

Las primièras images foguèron de pichons documentaris que mostravan de scènas quotidianas amb una durada de cinquanta segondas caduna, coma la “Sortida dels trabalhadors de la fabrica Lumière”, lo “Dinnar de la mainatjona” (ont se vesiá Auguste Lumière en preparant lo manjar de la siuena filha) o “L’arrosaire arrosat”. Aquel darrièr poiriá èsser lo primièr cuèrt metratge amb un cèrt argument e mostrava de manièra comica, lo trabalh del jardinièr Jean-François Clerc.

Lo documentari “Arribada d’un tren a l’estacion de la vila” foguèt exibit en posterioras projeccions, mas atenguèt fòrça reputacion perque provoquèt de moments de panic e de terror entre los assistents, que se levèron de las cadièras, en pensant que vertadièrament lo tren sortiriá de la pantalha e los poiriá aucir.

L’an 1896 comencèron a enviar de collaboradors per enregistrar d’imatges de divèrses païses del mond coma lo “Panorama del Grand Canal vist dempuèi d’una gondòla” a Venècia, “Las Piramidas d’Egipte” o qualques filmacions a Espanha coma la “Sortida dels fisèles de la messa a la Basilica del Pilar de Saragossa”.

Mas los fraires Lumière consideravan la siuena invencion coma una anecdòta sens importància, una mòda e una curiositat temporala, sens cap de sòrta de possibilitat comerciala futura. Aquel es lo motiu que provoquèt que posteriorament contunhèsson pas amb nòvas produccions abitualament. Mas qualques opinions èran fòrça desparièras e pensèron que lo cinèma podiá èsser utilizat per difondre de notícias amb d’images en movement. Lo primièr eveniment istoric enregistrat amb lo cinèma foguèt la coronacion del tsar Nicolau II de Russia.

Decadas après arribariá après lo son e la color, del temps que lo cinèma veniá un art utilizat per la difusion informativa mas sustot per lo divertiment. Lo seten art, una de las revolucions artisticas del sègle XX.

Un article de Francesc Sangar

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Lo problèma es complèx pr’amor que pas dengun sap pas res real o definitiu sus Omèr. Es pas conegut quand va viure, ont va nàisser o se foguèt un personatge istoric real. Omeros en grèc vòl dire ostatge e i a una teoria que ditz que foguèt un ostatge o presonièr dels grècs d’origina babilònia que puèi foguèt conegut pels grècs amb aquel escaisnòm.

En mai  d’aquò, las biografias antigas d’Omèr son plan posterioras a la sieuna supausada epòca e forman part de la tradicion, l’imaginacion e la legenda. E i a fòrça dobtes pr’amor que los poèmas omerics son fruch d’una cultura, mai que mai, orala, e doncas poirián èsser tanben la resulta de mai d’un poèta.

E doncas, cal poder se demanar; Omèr foguèt real ? La qüestion es pas brica nòva. Fa sègles que los filològs e istorians vòlon una responsa. Pasmens, un escrivan e filològ occitan, Robèrt Lafont, aufriguèt una nòva perspectiva plan interessanta al problèma pr’amor qu’a coma origina una idèa antiga mas plan restacada amb çò que coneissèm uèi lo jorn sus la poesia orala.

Una societat de transmission orala de la coneissença

Al mond d’Omèr, la poesia epica grèga èra totjorn orala. Poètas e cantaires  coneissián fòrça poèmas  de divèrses autors. E la poesia omerica tanben ne podián aver format una partida. Aquò explicariá plan fòrça caracteristicas de la poesia d’Omèr; epitets repetits, formulas repetitivas, eca…

Cal saber que los poetas orals memorizavan tèxtes que sovent èran pas los parièrs. Es a dire, los poèmas tanben cambiavan. E aquò fa pensar que, benlèu Omèr foguèt un poeta… desparièr. En 1666 l’abat Francés Edelin d’Aubinhac prepausèt que los tèxtes omerics podián plan èsser cants independents qu’aprés foguèron amasssats.

D’autres expèrts coma Friedrich August Wolf diguèt en 1795 qu’èra pas possible qu’una societat orala aguèsse produch l’Iliada o l’Odissèa. Son òbras tròp longas. Per Wolf, serián mailèu la resulta d’una amassada plan posteriora (sègles).

Mas alara cal observar una figura de l’antiquitat clau en aqueste procés: Pisistrat. Pisistrat governèt Atènas al sègle VI aC. Lo sieu filh, Iparc, l’ajudèt. Una òbra antiga, l’Iparc, afirma qu’Iparc ordonèt amassar totes los tèxtes omerics e los ordenar per puèi poder èsser cantats al festival de las Panatenèas per divèrses rapsòdas.

Aquesta istòria puèi demorèt cambiada: Pisistrat e Iparc avián amassat divèrses cants omerics que demoravan desseparats oralament fins aquel moment.  E los ordonèron. Çò es dire que l’òrdre actual seriá òbra d’Iparc. Ordonar vòl pas dire crear. Pisistrat creèt pas Omèr. Lafont sonque parla de com los tèxtes foguèron amassats e ordenats e pro.

Al libre Lo viatge grand de l’Ulisses d’Itaca, Lafont revirèt l’Odissèa del grec mas atanben interpreta los cants. Per Lafont son tèxtes amassats, “cordurats”, pels ancians. Divèrsas istòrias foguèron cosidas, amassadas, per qualcun/es per formar un tot. E l’istòria venguèt màger. Mas, qué demòra d’Omèr alara ?

Mentre que divèrses cercaires dison segurs qu’Omèr existiguèt pas e d’autres quiòc, Lafont ditz que cal pas pensar en aquò. Es pas important saber se Omèr visquèt o pas. Los tèxtes èran cants desseparats e puèi units e d’aicí nasquèt l’Odissèa (aprés que l’Iliada).

Car afirmar qu’Omèr existiguèt pas se pòt pas demostrar. Dire qu’Omèr existiguèt mas qu’escriguèt pas los poèmas se pòt encara mens demostrar. Se aguèsse existit, visquèt una epòca amb una tradicion orala de cants independents. E los poèmas aurián existit malgrat l’òbra d’Omèr.

Segon Lafont, se pòt pas negar l’existéncia d’Òmèr. Se òm ditz qu’Omèr es un nòm creat e pas real pr’amor d’una tradicion, se pòt pas defensar. Omèr seriá la resulta d’un procés que demorèt sègles. E doncas cal pas conéisser l’autor real. Es pas de besonh. Cal pas demostrar qu’Omèr existiguèt pas nimai la siá existència. Es pas important, segon Lafont. Sonque cal comprene lo procés e la tradicion antiga orala.

Parry e Lord aifrmèron qu’una tradicion orala pòt demorar sègles e cambiar a cada generacion. Pr’amor qu’es una tradicion orala. Aquò quita pas dignitat a l’Odissèa. Tot çò de contràri, pr’amor qu’es una òbra plan ben escricha. A una arquitectura literària excellenta.

Es possible que la tradicion collectiva cambièsse tan un text d’un autor ? Òc. Pr’amor que i aviá cants que foncionavan pas e tanben pr’amor que qualcun (Iparc) ordonèt los ordenar. La cultura orala es coma la memòria collectiva, es plan sellectiva. Los poèmas qu’an sobreviscut o an fach pr’amor que demorèron divèrsas generacions. E la version finala ne foguèt, simplament, la melhor.

Tanpauc podem conéisser se Pisistrat e lo sieu filh Iparc ordenèron realament aquela amassada. Es segur que lo procés foguèt plan mai long. D’efièch, la version amb 24 cants actuals foguèt amassada per l’Escòla d’Alexandria. D’aquò òc que i a espròvas.

Per ansin, Lafont vòl far comprene que la qüestion sus Omèr es pas drecha. Se demanam se Omèr existiguèt la responsa sonque pòt èsser òc o non. Mas la qüestion deuriá èsser Com poguèt una tradicion orala venir Omèr ? Aquò balha mai jòc: benlèu i aguèt un poeta nomenat Omèr o benlèu pas. Benlèu foguèt excepcional o benlèu pas. Mas trabalhèt los tèxtes ? Quiòc !

E tot aquò sens negar que l’Iliada e l’Odissèa foguèsson la resulta d’una òbra collectiva, una òbra de fòrça votzes. Bastidas pendent generacions. Se foguèt aital, cal pas patir per se Omèr existiguèt o pas. Lo nòm d’Omèr es màger que l’autor dels poèmas. Se existiguèt, recebèt e visquèt una tradicion orala. Los poètas cambièron los tèxtes. Atènas los amassèt e los d’Alexandria los editèron. Aquò es çò que ditz Lafont.

Benlèu Omèr es pas lo nòm d’un poeta mas d’una tradicion collectiva. Totun, 27 sègles aprés encara legissèm l’Odissèa e l’Iliada e demorèm emocionats. Benlèu, e amb aquò pensam parièr a Lafont, Omèr foguèt pas lo nòm d’un poeta, mas lo nòm d’una memòria collectiva que puèi venguèt, amb lo temps, literatura.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Aquesta region ten una granda diversitat naturala. Las vilas pus modèrnas son al costat de la cultura indigèna pus anciana de l’umanitat: los aborigèns australians. Es una geografia plan devesida entre doas zònas climaticas plan singularas, lo dich Top End (l’Extrèm Nòrd) o encara lo Red Centre (lo Centre Roge).

Lo primièr airal a un clima tropical, amb dos sasons; l’umida, doncas amb de pluèjas, e la sason seca amb plan mai de calor. Lo relèu es plen de còstas, de paluns, de mangròvas e de pèiras, formant de païsatges estonants, coma la Tèrra d’Arnhem.

Un cambiament extrèm

Se viatjam vèrs lo sud, lo païsatge càmbia fòrça. Près del Centre Roge, lo clima es arid fins al ponch que gaireben i plòu pas jamai. La majoritat del terren es plan e i a una infinitat de dunas deserticas de sable roge (de naut oxid de fèrre) e las formacions de ròcas crèan de figuras monumentalas. Aicí, las sèrras montanhosas son d’importància; los monts MacDonnell s’espandisson a partir d’Alice Springs d’èst en oèst dempuèi fa milions d’ans. Las gòrjas formadas per l’erosion son estonantas. Lo ponch mai naut es lo mont Zeil, mesurant 1531 mètres.

Pus celèbre encara es Uluru (Ayers Rock), un monolit ròge de 348 mètres amb un interès geologic e toristic màger. En mai d’aquò, es un luòc sagrat pels anagus, la principala nacion aborigèna de la region. Las montanhas Kata Tjuta (monts Òlgas), ne son pròchas, e ofrisson 36 dòmas de ròca misteriosas dont lo sable càmbia de color segon la posicion del solelh.

Va sens dire que lo sistèma idrografic d’Austràlia del Nòrd tanben es un miralh del clima; al nòrd, los rius e flumes son grands e longs amb fòrça aiga. Sovent creisson pendent la monson. Los pus famoses son los rius Alligator (celèbres pels crocodils marins qu’i demòran), lo flume Victòria, qu’a mai de 500 km de long, e lo riu Daly amb fòrça peissum. Tanben cal soslinhar lo riu Roper. Al sud, los rius coma Todd son plan ancians e desparièrs. Son flumes que demòran secs la majoritat de l’an e que sonque an d’aiga après una tempèsta torrenciala.

Una populacion pichonèla

La populacion del Territòri del Nòrd es pichona a respècte de la talha del territòri car sonque i demòran aperaquí 250 000 abitants. La populacion aborigèna forma lo 30% de la totalitat. La capitala es Darwin, près del Top End. Darwin es una vila modèrna e cosmopolita, gaireben rebastida après lo ciclòn Tracy de 1974. Aicí, l’influéncia culturala asiatica es plan fòrta. D’autras vilas d’Austràlia del Nòrd importantas son Alice Springs, situada al Centre Roge australian, amb fòrça torisme, e Palmerston e Katherine, doas vilas a mai de 300 km al sud de Darwin, celèbras pel noirigatge e pel torisme.

Una de las caracteristicas pus notablas d’aquel estat australian es las siás fauna e flòra, unicas al Mond pr’amor de l’isolament permanent del territòri. Fòrça espècias son, a mai, endemicas. Al Top End, per exemple, i a de forèstes d’eucaliptus e de savanas d’arbres de fèrre,  delà las selvas tropicalas. La còsta foguèt conquistada per la mangròva fa de milions d’ans. Al sud, i a d’acàcias coma la Mulga, de liris del desèrt e fòrça Spinifex, una èrba amb d’espinas qu’ajuda lo sòl a servar las siás dunas.

La fauna es espectaclosa, amb desparièras espècies de cangoró dont lo cangoró roge (l’espècia máger de la planeta), de oalabís, de wombats e de dingos. Tanben es una region de reptils amb de crocodils marins (Crocodylus porosus), lo mai grand reptil del Mond, que demòra pas luènh del crocodil d’aiga dolça. Tanben i trobarem de sèrps verenosas, coma la sèrp de Taiwan.

Per çò que tòca als aucèls, i a de cacatoàs, d’emòs, e lo celèbre jabiró australian (un tipe de cigonha). Benlèu per aiçò plusors pargues naturals son estats considerats coma Patrimòni de l’Umanitat per l’UNÈSCO. Qualques unes d’aquestes pargues son lo Pargue Nacional de Kakadu, amb de forèstes de papièr (Melaleuca), de nenufars gigants e de selvas monsonicas plan largas. A Kakadu tanben i a de guits salvatges (Magpie Goose) o la jacana australiana.

Lo Pargue Nacional d’Uluru-Kata Tjuta, per contra, es al Centre roge e protegís de formacions coma Uluru o Kata Tjuta. Lo païsatge geologic aicí susprenent. Lo desèrt es plen d’Spinifex, un casse desertic (Allocasuarina decaisneana), que pòt subreviure gaireben sens aiga. Se parlam d’animals, lo molòc (Thorny Devil), un petit dragon cobèrt d’espinas i subreviu plan, pr’amor qu’absorbís l’umiditat a travèrs de la pèl. Tanben i a de oalabís de las ròcas.

Fin finala, cal mençonar lo Pargue Nacional de Nitmiluk, un pargue amb de parets verticalas de ròca de fins a 100 mètres de nautor. La flòra es compausada de falguièras e d’eucaliptus que forman un païsatge meravilhós plen de crocodils d’aiga dolça, de vops volantas (una ratapenada giganta e frugivòra) e de parroquetas de desparièras espècias.

L’Austràlia del Nòrd doncas es l’esséncia mai blosa d’aqueste continent. Lo païsatge encara es fòrça salvatge, car i trobam de crocodils gigants, de paluns e de forèst, e mai de puèges coma Uluru, sagrats pels aborigèns. E tot aquò pr’amor que la siá populacion encara aima la fauna e la flòra e vòl pas la siá destruccion. Lo vesitar tanben vòl dire, encara, intrar dins una region que sembla d’aver perdut lo temps, mas qu’encara es la senhora de la natura.

Un article de Christian Andreu

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Imatge principala: NOSHA/CC

Lo mascle qu’ei negre mes a lo bèc de color iranja e a un anèth de la medisha color a l’entorn deus uelhs. La hémia, per contra, a colors hòrt mei mimeticas, de color bruna, ideau entà non pas estar descobèrta quan ei au nin dab los ueus. La merla qu’ei un ausèth que podem descríver plan dab la paraula adaptabilitat. Pr’amor que, autan plan que demorè tostemps restacada au bòsc caducifòli umide, que cambiè lo lòc on víver e uei que’n podem trobar en vilas e vilatges com Aush o Tarba, aus jardins publics e privats mes tanben aus camps de coltiu dab vegetacion (garrigas) o petits bòscs.

Tanben ne traparam au massís forestal de Lanas de Gasconha, maugrat que preferesca zònes dab pins e tanben un aute tipe de vegetacion. Uei la merla de bòsc que contunha d’estar timida mes pas la merla urbana, que tolèra l’ester uman a pas guaire mètres d’on cèrca minjar.

Ua populacion permanenta

En tot crotzar dadas departamentaus e de tota França que podem arribar a la conclusion que, gràcias a la soa nauta densitat a Gasconha, que n’i poiré aver autanlèu entre 2 e 3,5 milions d’individús locaus. Pr’amor que pas tota la populacion de merlas gasconas ei permanenta. Au costat de la populacion locau, que migra pas jamei pr’amor deus ivèrns suaus gascons, que i a ua auta populacion qu’arriba pendent la davalada deu nòrd europèu a se refugiar deu hred septentrionau e que i demora dinc au mes de març. Que ditz la legenda que la merla abans qu’èra blanca e qu’un dia digò a l’ivèrn; ne hès pas mei paür. Alavetz lo mes de genèr, encolerizat, que demandè tres dias mei au mes de heurèr e qu’e lancèc ua òrra tempèsta de nèu. La merla que’s refugiè dens ua cheminèia umana e tres dias aprés que’n sortí negra coma punicion pr’amor de la colèra deu mes de genèr.

Aus sègles XIX e XX tanben èra caçada e cosinada en Gasconha, sustot a Lanas. Uei, totun, maugrat qu’enqüèra pòt estar caçada, qu’ei protegida la majoritat deus còps e qu’ei demorada un simbèu de bona biodiversitat. Totun, lo futur n’ei pas briga segur. Las merlas que minjan vèrmes, caragòlhs e insèctes que cèrcan devath las huelhas o lo sòu. Se l’estiu ei sec tanben o ac ei lo sòu e las mèrlas joenas ne’s pòden pas neurir. Alavetz la mortalitat vien plan hauta e que se’n moreishen milèrs.

En mei d’aquò, e despuish l’an 2010 lo sud francés que pateish lo virus Usutu, un arbovirus miat peus mosquits e que provòca ua letalitat quasi totau a la populacion de merlas de Gasconha. Vilatges entièrs qu’an perdut la soa populacion en drin setmanas. E lo cambiament climatic qu’entraina mei calor e tanben mosquits. La pèrta de vegetacion pr’amor de l’agricultura que tanben provoquè la pèrta de lòcs de nidificacion. A las vilas, las joenas merlas que son caçadas sovent peus gats, que los caçan de faiçon facila.

Uei la merla negra gascona enqüèra ei, totun, un biosenhal clar de la qualitat environamentau de Gasconha. Mes se ua espècia autan resistenta vad febla, navèras sequèras o malaudias viricas que poirén har hèra damnatge a la soa populacion actuau en territòri gascon. Entà l’ajudar solament cau mei pensada logica: conservar lo bòsc mixt, non destrusir la vegetacion pròcha deus camps de coltiu, arrestar l’usatge de pesticidas e crear jardins dab hèra biodiversitat. Solament atau las pròchas generacions de gascons poirán contunhar de l’escotar cada dia quan arriba lo Solei.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principau: pete. #hwcp/CC

E Occitània tanben patís aquel fenomèn. Ja o aviá patit amb l’arribada de lops italians a Provença e que uèi ja an crosat los Pirenèus. Pr’amor qu’Occitània es un territòri de pas clau per las espècias se vòlon arribar mai enlà. Uèil la preséncia de chacals en Occitània es un procés geografic. L’espècia a coma origina los Balcans e las estèpas d’Euròpa orientala. Comencèt a s’espandir vers l’oèst europèu pendent la dècada de 1950. Lo camin logic menava al nòrd italian e puèi los alps occitans e arpitans.

Los primièrs espepisssaments

Los primièrs registres oficials de chacals en l’estat francés son del territori arpitan. En 2017 foguèt registrada la preséncia d’un chacal de l’èst europèu en Nauta Savòia. Lèu arribariá tanben a tèrras occitanas. Los espepissaments confirmèron puèi la presència de chacals als Aups Maritims, Provença e, fin finala, Camarga. En 2025 l’Oficina Francesa de la Biodiversitat confirmèt l’arribada del chacal a la region d’Occitània, al departament d’Erau. L’especimèn foguèt fotografiat per una camàra trapa de las federacions de caça. Lo chacal ja aviá doncas crosat lo Roine e la siá direccion èra vèrs lo Rosselhon catalan e los Pirenèus.

Malgrat aquò, encara se pòt pas parlar d’una populacion permanenta de chacals en Occitània. La majoritat dels membres son nomadas e se pòt pas dire quin es lor nombre. Es una espècia plan discreta e, mai que mai, nuechenca. En ecologia, espandir-se vòl dire especimèns joves qu’abandònan lor nuclèu de familha original per cercar nòus territòris e tanben trobar un parelh. En Occitània los expèrts dison que i poirián aver qualcunas desenas de chacals entre la Còsta Blua e los replanats lengadocians. Totun, las espròvas confirman que, fins ara, son nomadas. I a pas encara reproduccion mas, çò dison los etològs, aquesta arribará lèu.

Dempuèi almens 2023 los cercaires catalans esperavan l’arribada del chacal a Catalonha. En genièr d’aquel an foguèt espepissat un chacal en Lhèida ! L’especimèn trobat èra mòrt pr’amor d’un accident amb una veitura. La genetica confirmèt qu’èra europèu de l’èst mas cossí aviá arribat ailà ? Doncas en tot crosar gaireben tota Occitània.

Lo chacal d’aur (Canis aureus) a un pés d’entre 10 e 15 Kg e a las pautas pus longas qu’un lop o vop. Es omnivòr e oportunista. Es pas cap grand predator de cèrvis o singlars. 80% de la siá dièta son micromamifèrs coma mirguetas o taups, carronha, insèctes e fruta del bòsc. Prèp dels umans las lordèras organicas. Gaireben ataca pas jamai l’elevatge.

Los parelhs de chacal son monogàms per totjorn, que se comunican amb de crits plan caracteristics e celèbres.  Lo lop es lor enemic natural e ont i an lops i a pas jamai chacals. Pasmens, lo chacal sap que prèp dels umans i a pas lops. Es un fenomèn que descriu com los chacals causison de zònas semiurbanas pr’amor que son pus seguras. I a pas lops prèp dels umans e lo chacal o sap. Occitània es un airal amb de bòsc e de vilatges, de camps d’agricultura e d’autorotas, ideal per l’estrategia del chacal.

Uèi los biològs ja an confirmat que lo chacal arribèt a Occitània e tanben a Catalonha. Segon l’Union Europèa es una espècia protegida e es enebit lo caçar. Amb aquestas leis, pòt demorar lo chacal al costat dels umans ? Es pas concurréncia pels caçaires e ataca pas l’elevatge de biais comun. Ara sonque cal veire cossí se desenvolopan los faches. Pr’amor que la reaccion poiriá èsser positiva o negativa. Depend ara, aquò òc, dels occitans e catalans que lo chacal pòsca aver un futur en aquestes territòris o pas. Mas encara es trop lèu per poder o dire.

La Redaccion

Imatge principala: Didier.Delavaud Photographies/CC

Ua pèça importanta d’aguesta ret qu’ei era micorriza. Eth sòn nom ven deth grèc mykos, que vòu díder campairòu, e rhiza que vò díder arraitz. Ei era protagonista d’ua simbiòsi mutuau que neishec hè ara 400 milions d’annades e que siguec clau entara colonizacion des plantes dera tèrra. En aguesta relacion, eth campairòu capere es rasigues der arbe e entre enes sues cellules.

Alavètz se produsís un cambi biologic fòrça practic ; er arbe, gràcies ara fotosintèsi, a un excedent de sucre (carbòni) qu’eth campairòu non pòt produsir per eth medeish. E eth campairòu ei un explorator deth solèr. Es sòn hius son fòrça mès primi qu’es rasigues e pòden arribar a lòcs on er arbe non arribarà jamès.

Eth campàiròu donques a fosfor, nitrogèn e aigua, qu’ei balhat ar arbe e aguest da sucre ath prumèr. Es expèrts creden qu’un arbe pòt arribar a dar enquiath 30% dera sua produccion d’energia entà contunhar d’auer aguesta ret.

Ua ret estonanta

Era ret siguec descorbida, entre d’autes cercaires, per Suzanne Simard, ua biològa. Aué sabem qu’aguesta ret de campairòus amassa diferents arbes entre eri e enquia d’espècies diferentes. Ei atau se com es arbes se dan ressòrces es uns as auti.

Totun, ei demostrat qu’es especimèns mès vielhs, es que son nomentadi arbes maire utilizen aguesta ret entà enviar neuridura as arbes mès joeni que creishen ara òmbra der arbe maire e que non receben pro lutz entà poder subervíuer solets.Ei coma se parlèssem de paternitat vegetau, pr’amor qu’açò ajude fòrça es generacions venentes. Era ret non ei, totun, ua ret e pro, pr’amor qu’ei era formacion d’ua grana familha ; se cau, es pins dan carbòni as causses en un sistèma de seguretat sociau ecologic susprenent.

D’un aute costat, se un arbe ei atacat pes d’insèctes o encara un campairòu patogèn, deishe anar cèrts senhaus quimics a trauèrs des micorrizes a sòns vesins. Aguesti senhaus son un avís preventiu, e es arbes comènçen a cerar toxines o hèr mès fòrtes es sues parets cellulars abans dera arribada der enemic. Ei un sistèma immunitàri collectiu de tot eth bòsc.

Aguesta naua vision des arbes e deth bòsc qu’auem ara trinque era vision qu’es arbes competeishen entre eri que dec Darwin. Ena natura donques, era supervivéncia deth mès apte non depen dera competéncia, mès de qui ei melhor restacat damb es auti en aguesta ret de sosten biologic.

Aguest ei un sistèma robust mès tanben fragil quan arriben es umans. Er usatge excessiu de fertilizants quimics e era agricultura destrusisen aguest tipe de ret vegetau soent. Plantar un arbe en un parc o en ua plantacion industriau sense aguesta comunautat de campairòus sosterranhs, hè qu’es arbes demòren sordi e muts, sense eth sosten qu’ajudèc es arbes durant milions d’annades. Son arbes que son fòrça mès vulnerables as malauties e era secada.

Era resulta ei que cau considerar aguest tipe de ret biologica entà cambiar era nòsta pensada. Non i a individús vegetaus en bòsc, pr’amor que, on acabe eth pin començe eth campairòu…E eth bòsc ei, en definitua, un supergorganisme gigantàs. Damb ua intelligéncia qu’ajude es ecosistèmes forestaus a resistir tot çò qu’arribèc durant milions d’annades.

Era Redaccion

L’exili de Voltaire a Anglatèrra demorariá 3 annadas, fins a 1729, e venguèt, malgrat la politica reiala francesa, una nòva estapa intellectuala per Voltaire. Car l’intellectual francés cambièt la siá pensada pendent l’exili anglés. E cambièt plan. Aicí foguèt ont descobriguèt la miséria del regim absolutista francés e i trobèt sciéncia, política de naut nivèl e filosofia. D’armas que l’escrivan illustrat utilizariá aprés per assajar de cambiar l’estat francés quand tornèt.

A Londres Voltaire trobèt una societat qu’aviá viscut una Gloriosa Revolucion en 1688. Voltaire coneissiá plan la censura francesa. Mas la realitat anglesa foguèt per el, estonanta. A Anglatèrra i avián desparièras religions; anglicans, quaquèrs, presbiterians, e encara, catolics. A França totes aqueles qu’èran pas catolics èran perseguits. Mai que mai los protestants.

Un cambiament de pensada

Aquò cambièt de biais radical la pensada de Voltaire. Comprenguèt lèu qu’aquela diversitat anava pas contra l’estat mas que lo fasiá mai fòrt car la libertat civila èra plan nauta. La tolerància èra una practica politica comuna anglesa. Èra demostrat que tanben èra positiu per l’economia.

A la Borsa de Londres i avián josieus, islamics e crestians. Sonque qui guanhava pas èra criticat. Voltaire descobriguèt que caliá finir las paraules polidas amb la cort francesa e començar a dessenhar una estructura estatala plan mens dogmatica.

Voltaire coneissèt los cientifics e filosòfs pus importants de l’epòca. Poguèt estudiar plan l’anglés e lèu lo contrarotlèt. Puèi dintrèt en l’òbra de Bacon, Locke e Newton. E comencèt a escriure sus eles. Locke li balhèt una nòva vision sus l’èsser uman. Per Locke tot es vertat se òm pòt puèi o demostrar (metòde scientific). Aquò estonèt Voltaire.

L’educacion e la societat èran l’unic model pels individús. E lo govèrn sonque podiá o respectar. Èra una filosofia que negava lo dret divin reial e que demanava un usatge racional de la libertat d’expression.

D’un autre costat, Newton trinquèt amb lo modèl contemporanèu del cosmos. Quora moriguèt en 1727, foguèt sepelit amb totas las onors a Westminster. Èra la reconeissença del país a un savant pr’amor qu’aviá balhat l’Univèrs de nòvas leis fisicas. Leis qu’èran pas divinas pr’amor que i aviá pas cap Dieu.

Voltaire tanben coneguèt escrivans coma Jonathan Swift, autor dels Viatges de Gulliver, e tanben lo poèta Alexander Pope. La parodia, l’ironia e las istòrias legendàrias venián ara una nòva e poderosa arma per luchar contra l’absolutisme. Sovent l’umor èra pus poderós que las leis.

Voltaire tanben coneguèt lo teatre de William Shakespeare. A l’epòca lo teatre francés èra plan barrat per las normas del temps, lo luòc e l’accion. Lo teatre de Shakespeare, totun, èra salvatge, irregular e sens educacion mas aviá una energia dramatica estonanta. L’òbra de Shakespeare demorèt gravada a la memòria de Voltaire per totjorn.

Tot aquò entraïnèt escriure las famosas Letras Filosoficas, publicadas lèu a França. En aquestas letras, Voltaire usa Anglatèrra per criticar plan França. Critiquèt la rigidesa catolica e borbonica. E ridiculizèt l’academia e la sciéncia francesas de l’epòca. Foguèt un libre revolucionàri a França.

Aquelas letras foguèron condemnadas al Parlament de París e puèi brutladas. Mas lo còp a l’ancian regim ja èra estat balhat. Quand Voltaire tornèt a França en 1729 èra un autre òme. Ara èra un vertadièr filosòf que voliá cambiar l’umanitat.

Des d’aquel moment tota l’òbra de Voltaire aguèt de valors jamai usadas abans a França: libertat, tolerància, empirisme, rason blosa contra l’opinion d’aqueles qu’avián pas educacion. Decadas apuèi Voltaire escriguèt sus lo cavalièr de Rohan qu’aviá ordonat l’atacar. Per lo criticar. Mas sens Rohan, l’illustracion europèa auriá estat desparièra.

Anglaterra aviá aufèrt a Voltaire un refugi politic, mas atanben una libertat de pensada que França li aviá negat fins alara. E foguèt aquel viatge, aquela estada, çò que cambièt lo destin de Voltaire e tanben la cultura occidentala per totjorn.

La Redaccion

Pendent lo regne d’Assurbanipal, Assiria venguèt pas sonque una poténcia militara mas tanben coneguèt una edat d’aur per la cultura e l’art. Fondèt la biblioteca de Ninive ont menavan totes los documents de l’epòca. Uèi, coneissèm plan lo sieu regne pr’amor del Prisma de Rassam e d’autras escrituras divèrsas, dont la Cronica de Babilònia.

Quand lo sieu fraire moriguèt abans l’an 672 ab. C., venguèt declarat eiretièr. La siá educacion èra estada pensada per un saberut e pas per un militar. Èran cinc fraires. Quand lo sieu paire Assarhaddon defuntèt, tot èra prèst per lo coronar. Pasmens, poguèt pas èsser rei abans 668 ab. C. Lo sieu fraire. Shamash-shum-ukin, venguèt alara lo rei de Babilònia.

Las primièras campanhas militaras

En 667 ab. C, comencèt la campanha d’Elam. Plusors grops de caldèus avián traversat la frontièra e atacat de tèrras babilonianas. Lo rei i mandèt una armada e raubèt e saquegèt tot lo districte. Mai importanta foguèt, puèi, la campanha contra la vila mediterranèa de Tir.

Tir èra revoltada dempuèi un an après una demanda de perdon consecutiva a una revòlta. Mantun mainat del rei de Tir èra estat enviat en Assiria coma present per Assurbanipal. Puèi, Tir s’alièt als assirians dins l’expedicion en Egipte. Quora los reis vesins o descobriguèron, tanben mandèron de polits presents al rei assirian.

Egipte tanben èra revoltada. Lo cap de la revòlta èra Taharqa, que ja aviá causat de problèmas al paire d’Assurbanipal. Aviá una armada que se dirigissiá vèrs lo país e lo rei assirian ordenèt de contunhar la marcha. L’armada assiriana arribèt en Egipte en 667 ab. C. La noblesa egipciana s’alièt amb ela. Après luchar contra l’armada revoltada, Assurbanipal poguèt tornar conquistar Menfis, en daissant Tèbas als revoltats. La repression, pasmens, foguèt òrra, amb de milièrs de morts egipcians.

Pauc après, lo rei de Lidia, Giges, cridèt ajuda a Assurbanipal per luchar contra los cimerians. Assurbanipal s’acontentèt de pregar los dieus mas mandèt pas cap d’ajuda militara. Giges creguèt qu’Assurbanipal aviá la fisança dels dieus, ataquèt los cimerians e ganhèt.

En 664 ab. C, los revoltats egipcians conquistèron la nauta Egipte. Puèi, arribèt a Eliopòlis. Calguèt tornar enviar una autra armada en Egipte per véncer los nubians, aliats dels revoltats egipcians. Totun, los assirians desfaguèron los nubians sul prat batalhièr e puèi ataquèron e saquegèron Tèbas. Los nubians, alara, se retirèron vèrs lo lor país d’origina. Mas Assurbanipal comprenguèt plan la situacion. Reconeguèt Psametic Ir coma nòu faraon d’Egipte e s’alièt amb el. Sens armada màger, lo país podiá pas jamai èsser conquistat, almens pels assirians. En 664, los elamitas tanben ataquèron Babilònia. Quand los assirians i arribèron d’Egipte estant, los elamitas se retirèron.

En 660 ab. C., la campanha militara foguèt dirigida contra Mannèa. Los assirians conquistèron lèu lo país. Totas las vilas que trobèron foguèron brutladas e la populacion esclavada. D’autres, encara, foguèron exiliats. En 653 ab. C, los elamitas ataquèron tornarmai, mas aqueste còp foguèron perseguits, e puèi lo lor cap executat.

Mai dangierosa venguèt la situacion quand lo sieu fraire Shamash-shum-ukin, rei de Babilònia, se revoltèt. Èra en 652 ab. C. Babilònia ara s’alièt amb los caldèus, Guti e tanben Elam. Quand una armada assiriana intrèt en territòri babilonian, totes los aliats abandonèron lo rei de Babilònia. En 648, babilonia foguèt assetjada, saquejada e brutlada. Lo quite rei, Shamash-shum-ukin, moriguèt en son palais, que ja cremava. Lo chaple foguèt òrre mas la vila foguèt pas totalament destrucha. Servèt la siá independència e demorèt coma estat vassal d’Assiria amb un nòu rei, amic d’Assurbanipal.

Encara en 648 ab. C., Assurbanipal decidiguèt de punir Elam. Lèu, tot Elam foguèt conquistat, e mai Susa, la capitala. De grands tresaurs foguèron menats a Ninive, la capitala assiriana. Los aliats de Kurash, un país situat delà Elam, tanben patiguèron l’ataca assiriana. Lèu mandèron de tributs a Ninive.

En Arabia, i aviá un pichon reialme nomenat Aribi, d’ancians aliats dels elamitas. Lo lor rei foguèt capturat e executat e lo país envasit.

Mai dangierosa foguèt l’aliança entre los nabatèus, lo rei Oaite d’Aribi e Abiyate, lo rei quedarita. Calguèt enviar una armada dins la zòna: un còp traversat lo desèrt, los assirians demorèron a Laribda. Ailà, venquèron los nabatèus e los bedoïns dels isammi’us. Puèi tornèron a Damasc e solament se salvèt de la repression assiriana lo rei nabatèu Natnu, pr’amor qu’intrèron pas dins lo sieu territori.

Urartu demandèt una aliança amb Assiria. Qu’ajudariá plan a arrestar las atacas dels cimerians. Puèi arribèt la patz. Las darrièras annadas de la vida d’Assurbanipal foguèron mai o mens tranquillas. Lo darrièr còp que lo sieu nom sortís dins un document escrich data de l’an 631 ab. C., quand atenhiá los 38 ans de regne. Qualques istorians, pasmens, afirman que moriguèt en 627 ab. C. Cossí que foguèsse, lo sieu filh Assuretililani foguèt lo nòu rei d’Assiria après la siá mòrt.

Per çò que tòca a l’arquitectura, balhèt una nòva estatua d’aquel dieu al temple d’E-kur-galkurra, a Ninive. Ordenèt tanben de rebastir lo temple de Marduk. Tanben i aguèt de nòvas òbras dins las vilas de Babilònia, d’Arbèla e d’autras vilas mai pichonas. Mas se sap mai d’el que restaurèt lo grand palais de Ninive, ont amassèt una bibliotèca amb de milièrs de libres escriches sus de tauletas, sovent estrangièrs, e que foguèron revirats en assirian.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

Eth guerdon se liurèc en un acte solemne presidit per Auble. Sr. F. Xavier Vila, conselhèr de Politica Lingüistica, que se debanèc eth passat dia 17 de seteme en Palau Centelles de Barcelona e compdèc damb era participacion de diuèrses figures destacades deth mon culturau, academic e institucionau occitanista.

Pendent era sua intervencion, eth conselhèr Vila, que presidic tanben eth jurat deth Prèmi, laudèc er engatjament deth hilat escolar e destaquèc qu’es calandretes an artenhut de convertir «era escòla en un espaci a on er occitan non ei sonque objècte e mejan d’aprendissatge, mès qu’ei tanben airina de socializacion, veïcul de coesion e part essenciau dera identitat der alumnat». Eth conselher auec tanben paraules de mercejament entàs entitats catalanes e occitanes que trabalhen entara promocion dera lengua occitana, entre es quaus, Sapiéncia Occitana.

Ua beròia ceremònia

Era ceremònia, condusida pera jornalista aranesa Ares Riu, compdèc damb era participacion deth filològ e investigador Jaume Figueras, que hec ua glòsa d’aumenatge ara entitat guerdonada on soslinhèc era importància deth sòn projècte educatiu entara suberviuença dera lengua. Era nòta culturau dera serada anèc a cargue deth musician e poèta Rodin Kaufmann, qu’aufric ua lectura poetica ath delà d’ua actuacion musicau.

Pera sua part, es representants dera Calandreta, Joan-Lois Blenet e Patrici Baccou, dus des tres copresidents dera Federacion, mecegèren eth reconeishement enes sòns parlaments, en qué meteren en valor eth trabalh abnegat e sostengut pendent decades qu’a permetut amiar endeuant eth projècte. Er acte compdèc, ath delà, damb era preséncia ena sala d’auti membres dera Calandreta, que voleren èster presents en un moment tan significatiu e emotiu entara comunitat educativa occitanista.

Eth liurament deth guerdon a estat era materializacion dera decision prenuda per unanimitat per un jurat format, ath delà deth conselhèr F. Xavier Vila, per Joan Santanach, Jordi Suïls, Xavi Gutiérrez, Verònica Barés e Miquèu Segalàs, fòrça des quaus se trapauen tanben entre es assistents.

Un article d’Agustí Farran

Son caracteristicas de l’Aurinhacian las basas de pèira de lança en forma de V, pensadas per poder las unir melhor a la fusta. Aquò foguèt revolucionàri. La fòrça demorava la meteissa quan èra lançada la lança o la sagaia e la poncha se trincava pas. Se aquò arribava podiá èsser cambiada per una autra lèu. Èran d’armas revolucionàrias pr’amor que podián èsser cambiadas las siás partidas. E aquò èra nòu.

De produccion massissa

En Aurinhac foguèt creat lo concèpte de produccion massissa. Los artesans aurinhacians produsián amb una sola pèira plusors fuèlhas. Lor tecnica tanben èra revolucionària per rapòrt al mosterian neandertalian. E plan regulara. Mas la vertadièra revolucion aurinhaciana arribèt de cambiaments en l’univèrs mental. Es quand nasquèt l’art preïstoric (malgrat que mai e mai cercaires actuals defenson que los neandertalians tanben podián far d’escultura e tanben pintavan lors caunas). Los darrièrs estudis demòstran que foguèt pas cap art de mainatges mas un art tras que madur e doncas tanben estonant.

En 1994 la descobèrta de la cauna de Chauvet, en Ardecha, estonèt tota la comunautat scientifica mondiala. I avián de pinturas de fa mai de 36 000 ans. E èran aurinhacianas. Les leons de las caunas representats caçan en grop, los rinocèros an movement, e semblan pintures modèrnas. Es a diré qu’es un art complèx. E ancian. Puèi foguèron descobèrtas estatuas d’evòri e flaütas al Jura alemand de la meteissa epòca. E èran aurinhacianas. L’Òme-Leon es una estatua de 30 cm de longor realizada en evòri. A 40 000 ans. Lo cors es d’uman. Lo cap de leon. La pensada, ja en aquela epòca èra mai complèxa que la realitat environamentala. Los aurinhacians alemands tanben crèeron de flaütas d’òs de voltor. Lor son es delicat e plan semblable al de las flaütas actualas. L’escala musical atanben.

A Aurinhac tanben foguèron trobats clescs marins amb de traucs, dents de vop e de cèrvi amb de traucs e tanben de pèiras amb de traucs. Lor tòca finala èran de collièrs amb de cauquinhas o dents. Perqué aquò ara ? Pr’amor que formavan partida de lor identitat gropala. Los aurinhacians podián aital èsser lèu reconeguts per d’autres grops umans modèrns o encara de neandertalians. E aquò senhalava lèu se òm èra aliat o enemic. Abans de poder parlar. E aquò es una vertat malaisida. Los primièrs umans de nòstra espècia a Euròpa subrevisquèron pr’amor de lors armas mas tanplan pr’amor de nous simbòls coma l’art o la musica, qu’amassèron comunautats màgers, plan desparièras de las neandertalianas.

La Redaccion

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT