Lo mascle qu’ei negre mes a lo bèc de color iranja e a un anèth de la medisha color a l’entorn deus uelhs. La hémia, per contra, a colors hòrt mei mimeticas, de color bruna, ideau entà non pas estar descobèrta quan ei au nin dab los ueus. La merla qu’ei un ausèth que podem descríver plan dab la paraula adaptabilitat. Pr’amor que, autan plan que demorè tostemps restacada au bòsc caducifòli umide, que cambiè lo lòc on víver e uei que’n podem trobar en vilas e vilatges com Aush o Tarba, aus jardins publics e privats mes tanben aus camps de coltiu dab vegetacion (garrigas) o petits bòscs.

Tanben ne traparam au massís forestal de Lanas de Gasconha, maugrat que preferesca zònes dab pins e tanben un aute tipe de vegetacion. Uei la merla de bòsc que contunha d’estar timida mes pas la merla urbana, que tolèra l’ester uman a pas guaire mètres d’on cèrca minjar.

Ua populacion permanenta

En tot crotzar dadas departamentaus e de tota França que podem arribar a la conclusion que, gràcias a la soa nauta densitat a Gasconha, que n’i poiré aver autanlèu entre 2 e 3,5 milions d’individús locaus. Pr’amor que pas tota la populacion de merlas gasconas ei permanenta. Au costat de la populacion locau, que migra pas jamei pr’amor deus ivèrns suaus gascons, que i a ua auta populacion qu’arriba pendent la davalada deu nòrd europèu a se refugiar deu hred septentrionau e que i demora dinc au mes de març. Que ditz la legenda que la merla abans qu’èra blanca e qu’un dia digò a l’ivèrn; ne hès pas mei paür. Alavetz lo mes de genèr, encolerizat, que demandè tres dias mei au mes de heurèr e qu’e lancèc ua òrra tempèsta de nèu. La merla que’s refugiè dens ua cheminèia umana e tres dias aprés que’n sortí negra coma punicion pr’amor de la colèra deu mes de genèr.

Aus sègles XIX e XX tanben èra caçada e cosinada en Gasconha, sustot a Lanas. Uei, totun, maugrat qu’enqüèra pòt estar caçada, qu’ei protegida la majoritat deus còps e qu’ei demorada un simbèu de bona biodiversitat. Totun, lo futur n’ei pas briga segur. Las merlas que minjan vèrmes, caragòlhs e insèctes que cèrcan devath las huelhas o lo sòu. Se l’estiu ei sec tanben o ac ei lo sòu e las mèrlas joenas ne’s pòden pas neurir. Alavetz la mortalitat vien plan hauta e que se’n moreishen milèrs.

En mei d’aquò, e despuish l’an 2010 lo sud francés que pateish lo virus Usutu, un arbovirus miat peus mosquits e que provòca ua letalitat quasi totau a la populacion de merlas de Gasconha. Vilatges entièrs qu’an perdut la soa populacion en drin setmanas. E lo cambiament climatic qu’entraina mei calor e tanben mosquits. La pèrta de vegetacion pr’amor de l’agricultura que tanben provoquè la pèrta de lòcs de nidificacion. A las vilas, las joenas merlas que son caçadas sovent peus gats, que los caçan de faiçon facila.

Uei la merla negra gascona enqüèra ei, totun, un biosenhal clar de la qualitat environamentau de Gasconha. Mes se ua espècia autan resistenta vad febla, navèras sequèras o malaudias viricas que poirén har hèra damnatge a la soa populacion actuau en territòri gascon. Entà l’ajudar solament cau mei pensada logica: conservar lo bòsc mixt, non destrusir la vegetacion pròcha deus camps de coltiu, arrestar l’usatge de pesticidas e crear jardins dab hèra biodiversitat. Solament atau las pròchas generacions de gascons poirán contunhar de l’escotar cada dia quan arriba lo Solei.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principau: pete. #hwcp/CC

E Occitània tanben patís aquel fenomèn. Ja o aviá patit amb l’arribada de lops italians a Provença e que uèi ja an crosat los Pirenèus. Pr’amor qu’Occitània es un territòri de pas clau per las espècias se vòlon arribar mai enlà. Uèil la preséncia de chacals en Occitània es un procés geografic. L’espècia a coma origina los Balcans e las estèpas d’Euròpa orientala. Comencèt a s’espandir vers l’oèst europèu pendent la dècada de 1950. Lo camin logic menava al nòrd italian e puèi los alps occitans e arpitans.

Los primièrs espepisssaments

Los primièrs registres oficials de chacals en l’estat francés son del territori arpitan. En 2017 foguèt registrada la preséncia d’un chacal de l’èst europèu en Nauta Savòia. Lèu arribariá tanben a tèrras occitanas. Los espepissaments confirmèron puèi la presència de chacals als Aups Maritims, Provença e, fin finala, Camarga. En 2025 l’Oficina Francesa de la Biodiversitat confirmèt l’arribada del chacal a la region d’Occitània, al departament d’Erau. L’especimèn foguèt fotografiat per una camàra trapa de las federacions de caça. Lo chacal ja aviá doncas crosat lo Roine e la siá direccion èra vèrs lo Rosselhon catalan e los Pirenèus.

Malgrat aquò, encara se pòt pas parlar d’una populacion permanenta de chacals en Occitània. La majoritat dels membres son nomadas e se pòt pas dire quin es lor nombre. Es una espècia plan discreta e, mai que mai, nuechenca. En ecologia, espandir-se vòl dire especimèns joves qu’abandònan lor nuclèu de familha original per cercar nòus territòris e tanben trobar un parelh. En Occitània los expèrts dison que i poirián aver qualcunas desenas de chacals entre la Còsta Blua e los replanats lengadocians. Totun, las espròvas confirman que, fins ara, son nomadas. I a pas encara reproduccion mas, çò dison los etològs, aquesta arribará lèu.

Dempuèi almens 2023 los cercaires catalans esperavan l’arribada del chacal a Catalonha. En genièr d’aquel an foguèt espepissat un chacal en Lhèida ! L’especimèn trobat èra mòrt pr’amor d’un accident amb una veitura. La genetica confirmèt qu’èra europèu de l’èst mas cossí aviá arribat ailà ? Doncas en tot crosar gaireben tota Occitània.

Lo chacal d’aur (Canis aureus) a un pés d’entre 10 e 15 Kg e a las pautas pus longas qu’un lop o vop. Es omnivòr e oportunista. Es pas cap grand predator de cèrvis o singlars. 80% de la siá dièta son micromamifèrs coma mirguetas o taups, carronha, insèctes e fruta del bòsc. Prèp dels umans las lordèras organicas. Gaireben ataca pas jamai l’elevatge.

Los parelhs de chacal son monogàms per totjorn, que se comunican amb de crits plan caracteristics e celèbres.  Lo lop es lor enemic natural e ont i an lops i a pas jamai chacals. Pasmens, lo chacal sap que prèp dels umans i a pas lops. Es un fenomèn que descriu com los chacals causison de zònas semiurbanas pr’amor que son pus seguras. I a pas lops prèp dels umans e lo chacal o sap. Occitània es un airal amb de bòsc e de vilatges, de camps d’agricultura e d’autorotas, ideal per l’estrategia del chacal.

Uèi los biològs ja an confirmat que lo chacal arribèt a Occitània e tanben a Catalonha. Segon l’Union Europèa es una espècia protegida e es enebit lo caçar. Amb aquestas leis, pòt demorar lo chacal al costat dels umans ? Es pas concurréncia pels caçaires e ataca pas l’elevatge de biais comun. Ara sonque cal veire cossí se desenvolopan los faches. Pr’amor que la reaccion poiriá èsser positiva o negativa. Depend ara, aquò òc, dels occitans e catalans que lo chacal pòsca aver un futur en aquestes territòris o pas. Mas encara es trop lèu per poder o dire.

La Redaccion

Imatge principala: Didier.Delavaud Photographies/CC

Ua pèça importanta d’aguesta ret qu’ei era micorriza. Eth sòn nom ven deth grèc mykos, que vòu díder campairòu, e rhiza que vò díder arraitz. Ei era protagonista d’ua simbiòsi mutuau que neishec hè ara 400 milions d’annades e que siguec clau entara colonizacion des plantes dera tèrra. En aguesta relacion, eth campairòu capere es rasigues der arbe e entre enes sues cellules.

Alavètz se produsís un cambi biologic fòrça practic ; er arbe, gràcies ara fotosintèsi, a un excedent de sucre (carbòni) qu’eth campairòu non pòt produsir per eth medeish. E eth campairòu ei un explorator deth solèr. Es sòn hius son fòrça mès primi qu’es rasigues e pòden arribar a lòcs on er arbe non arribarà jamès.

Eth campàiròu donques a fosfor, nitrogèn e aigua, qu’ei balhat ar arbe e aguest da sucre ath prumèr. Es expèrts creden qu’un arbe pòt arribar a dar enquiath 30% dera sua produccion d’energia entà contunhar d’auer aguesta ret.

Ua ret estonanta

Era ret siguec descorbida, entre d’autes cercaires, per Suzanne Simard, ua biològa. Aué sabem qu’aguesta ret de campairòus amassa diferents arbes entre eri e enquia d’espècies diferentes. Ei atau se com es arbes se dan ressòrces es uns as auti.

Totun, ei demostrat qu’es especimèns mès vielhs, es que son nomentadi arbes maire utilizen aguesta ret entà enviar neuridura as arbes mès joeni que creishen ara òmbra der arbe maire e que non receben pro lutz entà poder subervíuer solets.Ei coma se parlèssem de paternitat vegetau, pr’amor qu’açò ajude fòrça es generacions venentes. Era ret non ei, totun, ua ret e pro, pr’amor qu’ei era formacion d’ua grana familha ; se cau, es pins dan carbòni as causses en un sistèma de seguretat sociau ecologic susprenent.

D’un aute costat, se un arbe ei atacat pes d’insèctes o encara un campairòu patogèn, deishe anar cèrts senhaus quimics a trauèrs des micorrizes a sòns vesins. Aguesti senhaus son un avís preventiu, e es arbes comènçen a cerar toxines o hèr mès fòrtes es sues parets cellulars abans dera arribada der enemic. Ei un sistèma immunitàri collectiu de tot eth bòsc.

Aguesta naua vision des arbes e deth bòsc qu’auem ara trinque era vision qu’es arbes competeishen entre eri que dec Darwin. Ena natura donques, era supervivéncia deth mès apte non depen dera competéncia, mès de qui ei melhor restacat damb es auti en aguesta ret de sosten biologic.

Aguest ei un sistèma robust mès tanben fragil quan arriben es umans. Er usatge excessiu de fertilizants quimics e era agricultura destrusisen aguest tipe de ret vegetau soent. Plantar un arbe en un parc o en ua plantacion industriau sense aguesta comunautat de campairòus sosterranhs, hè qu’es arbes demòren sordi e muts, sense eth sosten qu’ajudèc es arbes durant milions d’annades. Son arbes que son fòrça mès vulnerables as malauties e era secada.

Era resulta ei que cau considerar aguest tipe de ret biologica entà cambiar era nòsta pensada. Non i a individús vegetaus en bòsc, pr’amor que, on acabe eth pin començe eth campairòu…E eth bòsc ei, en definitua, un supergorganisme gigantàs. Damb ua intelligéncia qu’ajude es ecosistèmes forestaus a resistir tot çò qu’arribèc durant milions d’annades.

Era Redaccion

L’exili de Voltaire a Anglatèrra demorariá 3 annadas, fins a 1729, e venguèt, malgrat la politica reiala francesa, una nòva estapa intellectuala per Voltaire. Car l’intellectual francés cambièt la siá pensada pendent l’exili anglés. E cambièt plan. Aicí foguèt ont descobriguèt la miséria del regim absolutista francés e i trobèt sciéncia, política de naut nivèl e filosofia. D’armas que l’escrivan illustrat utilizariá aprés per assajar de cambiar l’estat francés quand tornèt.

A Londres Voltaire trobèt una societat qu’aviá viscut una Gloriosa Revolucion en 1688. Voltaire coneissiá plan la censura francesa. Mas la realitat anglesa foguèt per el, estonanta. A Anglatèrra i avián desparièras religions; anglicans, quaquèrs, presbiterians, e encara, catolics. A França totes aqueles qu’èran pas catolics èran perseguits. Mai que mai los protestants.

Un cambiament de pensada

Aquò cambièt de biais radical la pensada de Voltaire. Comprenguèt lèu qu’aquela diversitat anava pas contra l’estat mas que lo fasiá mai fòrt car la libertat civila èra plan nauta. La tolerància èra una practica politica comuna anglesa. Èra demostrat que tanben èra positiu per l’economia.

A la Borsa de Londres i avián josieus, islamics e crestians. Sonque qui guanhava pas èra criticat. Voltaire descobriguèt que caliá finir las paraules polidas amb la cort francesa e començar a dessenhar una estructura estatala plan mens dogmatica.

Voltaire coneissèt los cientifics e filosòfs pus importants de l’epòca. Poguèt estudiar plan l’anglés e lèu lo contrarotlèt. Puèi dintrèt en l’òbra de Bacon, Locke e Newton. E comencèt a escriure sus eles. Locke li balhèt una nòva vision sus l’èsser uman. Per Locke tot es vertat se òm pòt puèi o demostrar (metòde scientific). Aquò estonèt Voltaire.

L’educacion e la societat èran l’unic model pels individús. E lo govèrn sonque podiá o respectar. Èra una filosofia que negava lo dret divin reial e que demanava un usatge racional de la libertat d’expression.

D’un autre costat, Newton trinquèt amb lo modèl contemporanèu del cosmos. Quora moriguèt en 1727, foguèt sepelit amb totas las onors a Westminster. Èra la reconeissença del país a un savant pr’amor qu’aviá balhat l’Univèrs de nòvas leis fisicas. Leis qu’èran pas divinas pr’amor que i aviá pas cap Dieu.

Voltaire tanben coneguèt escrivans coma Jonathan Swift, autor dels Viatges de Gulliver, e tanben lo poèta Alexander Pope. La parodia, l’ironia e las istòrias legendàrias venián ara una nòva e poderosa arma per luchar contra l’absolutisme. Sovent l’umor èra pus poderós que las leis.

Voltaire tanben coneguèt lo teatre de William Shakespeare. A l’epòca lo teatre francés èra plan barrat per las normas del temps, lo luòc e l’accion. Lo teatre de Shakespeare, totun, èra salvatge, irregular e sens educacion mas aviá una energia dramatica estonanta. L’òbra de Shakespeare demorèt gravada a la memòria de Voltaire per totjorn.

Tot aquò entraïnèt escriure las famosas Letras Filosoficas, publicadas lèu a França. En aquestas letras, Voltaire usa Anglatèrra per criticar plan França. Critiquèt la rigidesa catolica e borbonica. E ridiculizèt l’academia e la sciéncia francesas de l’epòca. Foguèt un libre revolucionàri a França.

Aquelas letras foguèron condemnadas al Parlament de París e puèi brutladas. Mas lo còp a l’ancian regim ja èra estat balhat. Quand Voltaire tornèt a França en 1729 èra un autre òme. Ara èra un vertadièr filosòf que voliá cambiar l’umanitat.

Des d’aquel moment tota l’òbra de Voltaire aguèt de valors jamai usadas abans a França: libertat, tolerància, empirisme, rason blosa contra l’opinion d’aqueles qu’avián pas educacion. Decadas apuèi Voltaire escriguèt sus lo cavalièr de Rohan qu’aviá ordonat l’atacar. Per lo criticar. Mas sens Rohan, l’illustracion europèa auriá estat desparièra.

Anglaterra aviá aufèrt a Voltaire un refugi politic, mas atanben una libertat de pensada que França li aviá negat fins alara. E foguèt aquel viatge, aquela estada, çò que cambièt lo destin de Voltaire e tanben la cultura occidentala per totjorn.

La Redaccion

Pendent lo regne d’Assurbanipal, Assiria venguèt pas sonque una poténcia militara mas tanben coneguèt una edat d’aur per la cultura e l’art. Fondèt la biblioteca de Ninive ont menavan totes los documents de l’epòca. Uèi, coneissèm plan lo sieu regne pr’amor del Prisma de Rassam e d’autras escrituras divèrsas, dont la Cronica de Babilònia.

Quand lo sieu fraire moriguèt abans l’an 672 ab. C., venguèt declarat eiretièr. La siá educacion èra estada pensada per un saberut e pas per un militar. Èran cinc fraires. Quand lo sieu paire Assarhaddon defuntèt, tot èra prèst per lo coronar. Pasmens, poguèt pas èsser rei abans 668 ab. C. Lo sieu fraire. Shamash-shum-ukin, venguèt alara lo rei de Babilònia.

Las primièras campanhas militaras

En 667 ab. C, comencèt la campanha d’Elam. Plusors grops de caldèus avián traversat la frontièra e atacat de tèrras babilonianas. Lo rei i mandèt una armada e raubèt e saquegèt tot lo districte. Mai importanta foguèt, puèi, la campanha contra la vila mediterranèa de Tir.

Tir èra revoltada dempuèi un an après una demanda de perdon consecutiva a una revòlta. Mantun mainat del rei de Tir èra estat enviat en Assiria coma present per Assurbanipal. Puèi, Tir s’alièt als assirians dins l’expedicion en Egipte. Quora los reis vesins o descobriguèron, tanben mandèron de polits presents al rei assirian.

Egipte tanben èra revoltada. Lo cap de la revòlta èra Taharqa, que ja aviá causat de problèmas al paire d’Assurbanipal. Aviá una armada que se dirigissiá vèrs lo país e lo rei assirian ordenèt de contunhar la marcha. L’armada assiriana arribèt en Egipte en 667 ab. C. La noblesa egipciana s’alièt amb ela. Après luchar contra l’armada revoltada, Assurbanipal poguèt tornar conquistar Menfis, en daissant Tèbas als revoltats. La repression, pasmens, foguèt òrra, amb de milièrs de morts egipcians.

Pauc après, lo rei de Lidia, Giges, cridèt ajuda a Assurbanipal per luchar contra los cimerians. Assurbanipal s’acontentèt de pregar los dieus mas mandèt pas cap d’ajuda militara. Giges creguèt qu’Assurbanipal aviá la fisança dels dieus, ataquèt los cimerians e ganhèt.

En 664 ab. C, los revoltats egipcians conquistèron la nauta Egipte. Puèi, arribèt a Eliopòlis. Calguèt tornar enviar una autra armada en Egipte per véncer los nubians, aliats dels revoltats egipcians. Totun, los assirians desfaguèron los nubians sul prat batalhièr e puèi ataquèron e saquegèron Tèbas. Los nubians, alara, se retirèron vèrs lo lor país d’origina. Mas Assurbanipal comprenguèt plan la situacion. Reconeguèt Psametic Ir coma nòu faraon d’Egipte e s’alièt amb el. Sens armada màger, lo país podiá pas jamai èsser conquistat, almens pels assirians. En 664, los elamitas tanben ataquèron Babilònia. Quand los assirians i arribèron d’Egipte estant, los elamitas se retirèron.

En 660 ab. C., la campanha militara foguèt dirigida contra Mannèa. Los assirians conquistèron lèu lo país. Totas las vilas que trobèron foguèron brutladas e la populacion esclavada. D’autres, encara, foguèron exiliats. En 653 ab. C, los elamitas ataquèron tornarmai, mas aqueste còp foguèron perseguits, e puèi lo lor cap executat.

Mai dangierosa venguèt la situacion quand lo sieu fraire Shamash-shum-ukin, rei de Babilònia, se revoltèt. Èra en 652 ab. C. Babilònia ara s’alièt amb los caldèus, Guti e tanben Elam. Quand una armada assiriana intrèt en territòri babilonian, totes los aliats abandonèron lo rei de Babilònia. En 648, babilonia foguèt assetjada, saquejada e brutlada. Lo quite rei, Shamash-shum-ukin, moriguèt en son palais, que ja cremava. Lo chaple foguèt òrre mas la vila foguèt pas totalament destrucha. Servèt la siá independència e demorèt coma estat vassal d’Assiria amb un nòu rei, amic d’Assurbanipal.

Encara en 648 ab. C., Assurbanipal decidiguèt de punir Elam. Lèu, tot Elam foguèt conquistat, e mai Susa, la capitala. De grands tresaurs foguèron menats a Ninive, la capitala assiriana. Los aliats de Kurash, un país situat delà Elam, tanben patiguèron l’ataca assiriana. Lèu mandèron de tributs a Ninive.

En Arabia, i aviá un pichon reialme nomenat Aribi, d’ancians aliats dels elamitas. Lo lor rei foguèt capturat e executat e lo país envasit.

Mai dangierosa foguèt l’aliança entre los nabatèus, lo rei Oaite d’Aribi e Abiyate, lo rei quedarita. Calguèt enviar una armada dins la zòna: un còp traversat lo desèrt, los assirians demorèron a Laribda. Ailà, venquèron los nabatèus e los bedoïns dels isammi’us. Puèi tornèron a Damasc e solament se salvèt de la repression assiriana lo rei nabatèu Natnu, pr’amor qu’intrèron pas dins lo sieu territori.

Urartu demandèt una aliança amb Assiria. Qu’ajudariá plan a arrestar las atacas dels cimerians. Puèi arribèt la patz. Las darrièras annadas de la vida d’Assurbanipal foguèron mai o mens tranquillas. Lo darrièr còp que lo sieu nom sortís dins un document escrich data de l’an 631 ab. C., quand atenhiá los 38 ans de regne. Qualques istorians, pasmens, afirman que moriguèt en 627 ab. C. Cossí que foguèsse, lo sieu filh Assuretililani foguèt lo nòu rei d’Assiria après la siá mòrt.

Per çò que tòca a l’arquitectura, balhèt una nòva estatua d’aquel dieu al temple d’E-kur-galkurra, a Ninive. Ordenèt tanben de rebastir lo temple de Marduk. Tanben i aguèt de nòvas òbras dins las vilas de Babilònia, d’Arbèla e d’autras vilas mai pichonas. Mas se sap mai d’el que restaurèt lo grand palais de Ninive, ont amassèt una bibliotèca amb de milièrs de libres escriches sus de tauletas, sovent estrangièrs, e que foguèron revirats en assirian.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

Eth guerdon se liurèc en un acte solemne presidit per Auble. Sr. F. Xavier Vila, conselhèr de Politica Lingüistica, que se debanèc eth passat dia 17 de seteme en Palau Centelles de Barcelona e compdèc damb era participacion de diuèrses figures destacades deth mon culturau, academic e institucionau occitanista.

Pendent era sua intervencion, eth conselhèr Vila, que presidic tanben eth jurat deth Prèmi, laudèc er engatjament deth hilat escolar e destaquèc qu’es calandretes an artenhut de convertir «era escòla en un espaci a on er occitan non ei sonque objècte e mejan d’aprendissatge, mès qu’ei tanben airina de socializacion, veïcul de coesion e part essenciau dera identitat der alumnat». Eth conselher auec tanben paraules de mercejament entàs entitats catalanes e occitanes que trabalhen entara promocion dera lengua occitana, entre es quaus, Sapiéncia Occitana.

Ua beròia ceremònia

Era ceremònia, condusida pera jornalista aranesa Ares Riu, compdèc damb era participacion deth filològ e investigador Jaume Figueras, que hec ua glòsa d’aumenatge ara entitat guerdonada on soslinhèc era importància deth sòn projècte educatiu entara suberviuença dera lengua. Era nòta culturau dera serada anèc a cargue deth musician e poèta Rodin Kaufmann, qu’aufric ua lectura poetica ath delà d’ua actuacion musicau.

Pera sua part, es representants dera Calandreta, Joan-Lois Blenet e Patrici Baccou, dus des tres copresidents dera Federacion, mecegèren eth reconeishement enes sòns parlaments, en qué meteren en valor eth trabalh abnegat e sostengut pendent decades qu’a permetut amiar endeuant eth projècte. Er acte compdèc, ath delà, damb era preséncia ena sala d’auti membres dera Calandreta, que voleren èster presents en un moment tan significatiu e emotiu entara comunitat educativa occitanista.

Eth liurament deth guerdon a estat era materializacion dera decision prenuda per unanimitat per un jurat format, ath delà deth conselhèr F. Xavier Vila, per Joan Santanach, Jordi Suïls, Xavi Gutiérrez, Verònica Barés e Miquèu Segalàs, fòrça des quaus se trapauen tanben entre es assistents.

Un article d’Agustí Farran

Son caracteristicas de l’Aurinhacian las basas de pèira de lança en forma de V, pensadas per poder las unir melhor a la fusta. Aquò foguèt revolucionàri. La fòrça demorava la meteissa quan èra lançada la lança o la sagaia e la poncha se trincava pas. Se aquò arribava podiá èsser cambiada per una autra lèu. Èran d’armas revolucionàrias pr’amor que podián èsser cambiadas las siás partidas. E aquò èra nòu.

De produccion massissa

En Aurinhac foguèt creat lo concèpte de produccion massissa. Los artesans aurinhacians produsián amb una sola pèira plusors fuèlhas. Lor tecnica tanben èra revolucionària per rapòrt al mosterian neandertalian. E plan regulara. Mas la vertadièra revolucion aurinhaciana arribèt de cambiaments en l’univèrs mental. Es quand nasquèt l’art preïstoric (malgrat que mai e mai cercaires actuals defenson que los neandertalians tanben podián far d’escultura e tanben pintavan lors caunas). Los darrièrs estudis demòstran que foguèt pas cap art de mainatges mas un art tras que madur e doncas tanben estonant.

En 1994 la descobèrta de la cauna de Chauvet, en Ardecha, estonèt tota la comunautat scientifica mondiala. I avián de pinturas de fa mai de 36 000 ans. E èran aurinhacianas. Les leons de las caunas representats caçan en grop, los rinocèros an movement, e semblan pintures modèrnas. Es a diré qu’es un art complèx. E ancian. Puèi foguèron descobèrtas estatuas d’evòri e flaütas al Jura alemand de la meteissa epòca. E èran aurinhacianas. L’Òme-Leon es una estatua de 30 cm de longor realizada en evòri. A 40 000 ans. Lo cors es d’uman. Lo cap de leon. La pensada, ja en aquela epòca èra mai complèxa que la realitat environamentala. Los aurinhacians alemands tanben crèeron de flaütas d’òs de voltor. Lor son es delicat e plan semblable al de las flaütas actualas. L’escala musical atanben.

A Aurinhac tanben foguèron trobats clescs marins amb de traucs, dents de vop e de cèrvi amb de traucs e tanben de pèiras amb de traucs. Lor tòca finala èran de collièrs amb de cauquinhas o dents. Perqué aquò ara ? Pr’amor que formavan partida de lor identitat gropala. Los aurinhacians podián aital èsser lèu reconeguts per d’autres grops umans modèrns o encara de neandertalians. E aquò senhalava lèu se òm èra aliat o enemic. Abans de poder parlar. E aquò es una vertat malaisida. Los primièrs umans de nòstra espècia a Euròpa subrevisquèron pr’amor de lors armas mas tanplan pr’amor de nous simbòls coma l’art o la musica, qu’amassèron comunautats màgers, plan desparièras de las neandertalianas.

La Redaccion

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

Es una illa montanhosa, amb un clima oceanic suau e fòrça flumes e forèsts qu’an condicionat la vida vidanta de la fauna e flòra mas atanben de las comunautats umanas que i an demorat los darrièrs sègles. La siá origina a coma causa finala l’arc montanhós de la còsta del Pacific e la tectonica de placas. Ça que la, los glacièrs preïstorics creèron de valadas prigondas, de fiòrds e de lacs, e lo moviment tectonic encara uèi modifica mas lentament lo relèu de l’illa.

Al centre de l’illa i a las Montanhas de l’illa de Vancouver, que desseparan la còsta occidentala de l’orientala. Ambedós relèus son plan desparièrs; a l’oèst i a baiás prigondas, illas pichonèlas e bauçes primitius. A l’èst, per contra, la còsta es plan mai protegida e pr’açò es on i aguèron las principalas comunautats umanas tradicionalament.

De montanhas e montanhas

La montanha pus nauta de Vancouver es la Golden Hinde (2.195 m) que vòl onorar lo pirata anglés Francis Drake – es lo nòm del sieu vaissèl-. D’autras montanhas de soslinhar son lo Mount Colonel Foster (2.135 m), lo Mount Albert Edward (2.094 m) o encara lo Mount Arrowsmith (1.817 m).

Fòrça d’aquestas montanhas son al Pargue Provincial d’Strathcona, considerat coma lo pus ancian de la Colombia Britanica pr’amor que foguèt creat en 1911. Lo pargue conten de paisatges alpins e glaciars mas tanplan de bòsques e lacs estonants.

Qualcunes dels flumes pus importants son lo Campbell, usat pendent decadas per profechar l’nergia idroelectrica, lo Cowichan, celèbre per lors salmons, o encara d’autres coma los rius Englisman, San Juan e Stamp. D’un autre costat, los màgers lacs son lo Kennedy, lo Cowichan e lo Buttle.

Lo clima de l’illa de Vancouver es plan doç amb d’ivèrns suaus e estius pas gaire cauds. A l’oèst de l’illa se recebon mai de 3.000 m de pluèja de biais annadièr. La causa ne son los vents umids del Pacific. Al sud-èst, per contra, sonque arriban 700 mm annadièrs. Lo fenomèn provòca desparièrs paisatges vegetals dins l’illa.

L’illa foguèt ocupada fa 13.000 umans per indigènas americans que basèron la siá economia en la pèsca del salmon, la caça de mamifèrs marins e encara las ressorças del bòsc. Al sègle XVIII i arribèron de russes e d’angleses mas en 1789 foguèt bastit lo Fòrt de San Miguel per l’armada espanhòla.  Aquò entraïnèt la crisi de Nootka, que demoraria fins a 1794 tre l’estat espanhòl e l’anglés. Los angleses poguèron visitar l’illa e los espanhòls abandonèron Nootka en 1795.

L’origina reala del nòm de l’illa parla d’un tractat de patz entre aquelas nacions que parla d’una illa nomenada de Quadra e Vancouver pr’amor que los espanhòls envièron a Juan de la Quadra a negociar amb George Vancouver. Mas puèi los angleses dublidèron lo nòm Quadra e sonque demorèt Vancouver.

Puèi, George Vancouver cartografièt las còsta de l’illa tre 1792 e 1794. Dempuèi 1843 quora foguèt bastit Fòrt Victòria la colonizacion britànica de l’illa venguèt mai rapida. Uèi, pasmens, la majoritat de la populacion demora a la còsta orientala pr’amor que las comunicacions amb lo continent son mai aisidas. La partida pus occidentala a mai forèst.

Las Primièras Nacions de l’illa son los Nuu-chah-nulth, de la còsta occidentala; los Kwakwaka’wakw, situats al nòrd; los Coast Salish, dont los Lekwungen, Cowichan, Snuneymuxw e Pauquachin, suen ambedoás còstas.

Lor legat celèbre son los totems, las esculturas en fusta de cedre o encara las grandas ostalariás comunalas. Lor economia foguèt totjorn basada sus lo salmon, lo cedre roge e las ressorsas marinas.

La vila pus importanta de l’illa es Victoria, capitala de la Colombia Britanica, amb una populacion municipala d’aperaquí 92.000 abitants, principal centre administratiu, universitàri e toristic de l’illa. D’autras vilas celèbras son Nanaimo, amb 110.000 abitants e especializat en l’exportacion de carbon, Campbell River (38.000) celèbra per la pèsca del salmon, o encara Cortenay e Pòrt Alberni (18.000) restacada amb l’indústria de la fusta.

Se parlam de fauna cal soslinhar la presència de’orses negres, de pumas, de lops de còsta, de cèrvis de Roosvelt e d’autras espècies mamifèras, coma la marmota d eVancouver (Marmota vancouverensis), un dels mamífers pus menaçats de tota la planeta. A l’aiga tanben i trobarem balenes, marsopes, de fòcas e leons marins.

Las celèbras scènas de television de milièrs de salmons capturats per d’orses, aglas e autres predators son estades registrades als rius chinook, coho, sockeye, chum e pink. Tre las espècias d’aucèls pus importantas i a l’agla calva, lo falcon peregrin, e lo martin pescaire.

Per çò que tòca la flòra las principalas espècias arborèas son lo cedre roge occidental (Thuja plicata), lo pin de Douglas (Pseudotsuga menziesii), la tsuga occidentala (Tsuga heterophylla) e l’avet grand (Abies grandis).A la còsta occidentala los arbres pòson despassar los 70 mètres de nautor e lo sòl es cobert amb d’espessas molsas, de falguièras e de liquèns, totjorn plan umits. Al sud, mai sec, i a de pradas naturalas e de bòsques clars de casse e de pin de Douglas, un ecosistèma fòrça rar al Canadà.

A la còsta occidentala llo territori es protegit per lo Pargue Nacional Pacific Rim, uan reserva de plajas oceanicas, selves umidas e força illots. Per protegir las montanhas centralas i a la Pargue Provincial d’Strathcona. La gestion del patrimòni natural se fa l’ajuda de las Primièras Nacions.

Cossí se pòt veire ka riquesa naturala de l’illa es estonanta. Justament foguèt aquò çò qqu’entraïnèt la supervivéncia de las primièras nacions durant sègles e, mat tard, dels meteisses europeus que i arribèron. Uèi la reconeissença dels dreches de las primièras nacions es encara una de las màgers prroblematicas de l’illa, una illa qu’es, urosament, encara uèi, una illa plena de tresaurs naturals.

La Redaccion

Imatge principala: GoToVan/CC

Los cercaires diguèron qu’èran estonats pr’amor de la descobèrta e tanben pr’amor que lo fossil trapat de Diplodocus en Aragon ajudarà a comprene e plan l’ecosistèma del Mesozoic iberic e la granda diversitat de dinosaures sauropòdes que demoravan pendent lo Jurassic europenc.

Segon aqueles cercaires, lo Diplodocus iberic demorèt en aqueste territòri ara fa mai de 150 milions d’ans, aperaquí la fin del periòde Jurassic. Las siás mesuras tanben son grandas, pr’amor qu’arribava als 25 mètres de longor, mai o mens lo meteis que los diplodocus americans.

Un jaciment nòu

Lo fòssil de Diplodocus consistís en 14 vertèbras plan conservadas de la coda, que foguèron trobadas al jaciment de La Tejería, prèp de la vila del Castellar, a la província aragonesa de Teròl, al sud d’aquesta comunautat autonòma espanhòla.

Segon los cercaires protagonistas de la descobèrta, lo Diplodocus d’El Castellar arribava plan als 25 mètres de longor e pr’amor d’aquò ara venguèt un dels màgers gigants sauropòdes del Jurassic espanhòl. Prèp d’ailà tanben foguèron descobèrts los fossils d’autres diplodocides, coma Turiasaurus e Losillasaurus, malgrat qu’aquestas espècies aguèron caracteristicas plan desparièras per rapòrt a Diplodocus. Segon Albert Cobos, director general de la Fondacion Dinopolis “foguèt una procés continu e estonant pr’amor que la problematica dels osses venguèt, pauc a cha pauc, mai e mai clara”.

Los paleontològs confirmèron que sonque descobrir los primièrs òsses fossils ja pensèron que las caracteristicas dels meteisses èran plan semblablas a las del genre diplodocide. E quand comencèron a analisar prigondament los òsses descobriguèron qu’apertenián a un Diplodocus.

Cada nòva analisi, çò apondèron los cercaires, menava mai e mai vèrs un diplodocus. Per aquela còla doncas, la preséncia de diplodocus confirma que i aguèt cèrt movement entre los continents americans e las illas europencas dels dinosaures en aquela epòca. Benlèu i avián de pònts terrèstres temporals qu’ajudavan a crosar lo proto-ocean de l’Atlantic nòrd.

Siá com siá, se i aguèron diplodocus en Euròpa, demorariá demostrat un dels episòdis pus solides d’espandiment de la fauna entre ambedos continents pendent lo Jurassic Superior. “E convertisson Teròl  en un luòc clau per comprene la diversitat dels dinosaures, çò diguèt Sanchez Fenollosa, un dels cercaires.” La còla ne publiquèt un article al numeric Journal of Vertebrate Paleontology.

La Redaccion

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

Per ansin, aquesta colonia foguèt fondada dins l’estat de Georgia en 1526 per una expedicion espanhòla dirigida per Lucas Vázquez de Ayllón. Semblariá que foguèt fondada en qualque luòc de la còsta d’aquel estat o de Carolina del Nòrd o de Carolina del Sud, malgrat que l’endrech precís encara siá desconegut uèi. Lo sit, fa d’ans qu’es discutit pels istorians, mas totes son d’acòrdi per de reconéisser que foguèt la primièra colonia europèa en çò que puèi foguèron los Estats Units d’America.

Pareis que l’expedicion d’Ayllón desbarquèt d’en primièr dins l’abadiá de Winyah lo 9 d’agost de 1526. Lèu, trobèron qu’èra un luòc malaisit per i fondar una colònia e se desplacèron mai al sud.  Los vaissèls arribèron a Sapelo Sound, en Georgia, e i demorèron 2 meses abans de patir la fam, la malautiá e tanben una revòlta d’esclaus, en mai d’atacas indigènas. Entre 600 personas qu’i pervenguèron sonque ne subrevisquèron 150, que quitèron lo luòc.

La primièra revòlta d’esclaus

Aquesta revòlta d’esclaus es considerada uèi coma la primièra revòlta d’esclaus negres en sòl estatsunidenc de la lor istòria. Ayllón èra un magistrat de la cort espanhòla dins l’illa de l’Espanhòla (uèi, Haití). En 1521, envièt Francisco Gordillo dins una expedicion a las Bahamas per capturar d’esclaus.

A las Bahamas trobèron pas degun e com que caliá cercar e d’esclaus, se dirigiguèron cap al nòrd-oèst. En junh de 1521, arribèron a l’abadiá de Winyah Bay, en Carolina del Sud. Après explorar la region, capturèron 70 indigènas e los menèron dins l’illa de l’Espanhòla. Malgrat que las autoritats o critiquèsson, los indigènas foguèron pas jamai tornats al lor endrech d’origina. Fòrça indigènas moriguèron de la fam e la rèsta foguèt partejada entre los abitants de la vila.

Los descobridors de la Carolina del Sud confirmèron que s’i podiá fondar una colònia sens gaireben cap d’òme armat. Ayllón vesitèt la corona castelhana lo meteis an e demandèt una autorizacion per i fondar una colònia. Lo drech li’n foguèt reconegut. Amb Ayllón i aviá un indigèna del vilatge de Shakori, restacat amb lo territòri del cap indigèna Datha de Duahe.

Una cronica contemporanèa descriguèt l’indigèna coma blanc e amb lo pel rossèl, coma tota la siá tribu. Lo lor cap èra un gigant nomenat Datha. Los indigènas èran descriches coma de manjaires de peissum e tanben èra mençonat que, dins la region, i aviá de pèrlas e d’autras pèiras estonantas.

En junh de 1523, Ayllón aguèt l’autorizacion reiala de fondar una colònia e de far comèrci amb los indigènas. Ayllón seriá nomenat governador e cap de la polícia. Sonque li èra demandat d’explorar la region, de fondar missions catolicas, de glèisas e un monastèri de franciscans, s’aquò èra possible. Foguèt enebit de crear plantacions amb d’esclaus indigènas.

Ayllón amassèt dos vaissèls amb un esquipatge de 60 òmes. Lo 3 de mai d’aquel an, arribèron a l’abadiá de Winyah. Es possible qu’arribèsson pel nòrd fins a l’abadiá de Chesapeake, mas lèu tornèron pr’amor que delà Winyah i aviá sonque de dunas de sable. En julhet, rintrèron a l’Espanhòla.

Alara, foguèron amassats 6 vaissèls que podián menar fins a 700 passatgièrs dont qualques esclaus negres. Tanben i anèron dos monges franciscans. Tanben desbarquèron de bestial e mai de 100 cavals.

Un dels vaissèls foguèt perdut tanlèu arribar lo 9 d’agost de 1526. Los indigènas capturats dins de viatges precedents fugiguèron lèu-lèu. Ayllón ordenèt que foguèsse bastit un nòu vaissèl, lo primièr que seriá bastit per d’europèus als Estats Units d’America. Lo primièr còp, assagèron de crear una colònia dins l’illa de Pawleys mas capitèron pas. Alara, se n’anèron a 200 km al sud, en Georgia (a Sapelo Sound?). Ailà, comencèron de bastir la nòva colònia.

En novembre, la colònia recebèt lo nom de San Miguel de Gualdape. Mas puèi arribèron la fam, lo freg, la malautiá e las atacas indigènas. La sason èra ja finida e poguèron pas res plantar. Los indigènas los volguèron pas ajudar. En octòbre, moriguèt Ayllón e lo grop se devesiguèt pr’amor que qualques unes volián tornar e los autres non.

Alara, un grop d’espanhòls se gandiguèt al campament indigèna mai pròche per sollicitar de noiridura. Los indigènas refusèron de los ajudar, i aguèt un combat, e los espanhòls foguèron atacats e aucits. L’ostilitat indigèna aviá començat. Dins la colònia esclatèt una sòrta de guèrra civila amb de detenguts d’un costat e de l’autre. Fin finala, los esclaus se revoltèron e los abitants de la colònia causiguèron de partir. La colònia foguèt abandonada en novembre de 1526. I aviá agut de cases de canibalisme. Entre 600 personas desbarcadas sonque ne demoravan vivas 150.

La publicacion del viatge arribèt pas fins al sègle XX. En 1956, poguèt èsser afirmat que la colònia èra estada fondada a l’abadiá de Wyniah, en Georgia. Pasmens, l’arqueologia o poguèt jamai demostrar. Uèi, malgrat aquò, l’istòria oficiala a cambiat, e es reconegut que la fondacion de la primièra colònia a las Estats Units aguèt luòc en Georgia en 1526. E que los primièrs colons foguèron pas los puritans del Mayflower que pervenguèt a America en 1620 per i fondar Plymouth. Foguèt a San Miguel de Gualdape, en Georgia e i arribèron en 1526, fa 500 ans.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT