Home DIVÈRSES FAUNA OCCITANA (8): L’EIRIÇON COMUN
FAUNA OCCITANA (8): L’EIRIÇON COMUN
0

FAUNA OCCITANA (8): L’EIRIÇON COMUN

0

Es un dels mamifèrs mai aimats pels nòstres filhs e atanben un dels mai pichons. Las sieunas caracteristicas pr’amor de lors ponchas tanben fan d’eles d’animals fòrça exotics. Pr’aquò an pas evolucionat pendent los darrièrs quinze milions d’annadas. Lor mistèri poiriá, totun, desaparéisser lèu pr’amor que son vistes de mens en mens als bòsques occitans: es l’eiriç o eiriçon comun.

Pòt èsser trapat en mai d’un continent pr’amor que n’i a 16 espècias e 5 genres. Comun encara en Euròpa, Asia, Africa e Nòva Zelanda ( ont òc, aquí es una espècia pas autoctòna). Solament n’i a pas en America (ont s’escantiguèt fa de temps) e en Austràlia, que jamai i arribèt.

L’eiriç que se tròba pertot Occitània evolucionèt fins sa forma actuala fa mai de 15 milions d’annadas.

Es un mamifèr de bòsc que viu tanplan prèp dels umans e en fòrça pargues de vilas e vilatges. Als bòsques occitans n’i a mai d’una espècia, l’eiriç comun e l’eiriçon comun e l’eiriçon clar, maugrat que de la primièra espècia (Eurinaceus europaeus) n’i a plan mai que de la segonda (Eurinaceus algirus). De mai, demòra la majoritat del jorn en tot dormir (fins 18 oras normalament) e caça de predas pendent la nuèch.

La caracteristica mai celèbre de l’eiriçon son lors espinas, que son de pels voids amb de queratina per aver de rigidesa. La vida normala d’una d’aquela espinas es de 18 meses e apuèi tomban e n’arriban d’autras. Totun, son pro fòrtas per laissar un uman de prene un eiriç per una d’aquelas espinas e pro.

La confusion dels umans arriba encara totjor pr’amor que i a fòrça personas que creson que los eiriçons pòdon lançar lors espinas amb de poison coma fan los pòrcs-espins africans. Mas aquò es una marrida opinion o coneissença d’aquel animal timid e pichon que solament utiliza coma estrategia de defensa se tornar una bòla per assajar d’arrestar las nhacadas dels predators en de ponches flacs coma lo ventre o lo cap. Pauca causa mai fa l’eiriçon. Mas aquò, òc qu’o pòt far pendent d’oras.

Un escontre estonant

La trobada dels umans amb aquel mamifèr pòt arribar pendent una passejada pel bòsc. Pendent l’ora que lo solelh se colca es quora los eiriçons daissan lor lièch de fuèlhas per començar lor activitat e l’uman, de vesita al bòsc amb lo sieu can, descobrís sul còp que lo gos a descobèrt quicòm. L’estonament del can serà tan grand coma lo de l’uman pr’amor que, maugrat que, uèi lo jorn, es considerat amb de renards, chots e lops un dels pejors enemics e predators de l’eiriç (sens inclure las rotas), jamai aurà trapat abans un eiriçon e doncas saurà pas se pòt èsser manjat o pas, e se cal l’atacar o pas.

Serà alavetz quora l’uman lo veirà, prèp d’un arbre e amb de paur pr’amor que sap que i a un predator pròche. Mas la descobèrta agradiva entraïnarà l’arrest de l’ataca del can per l’uman en tot li demandar de contunhar la dralha. E maugrat que l’eiriçon pòt demorar d’oras sens de moviment poiriá contunhar lèu son camin tranquil. Aital auriá d’èsser totjorn quora un uman e un eiriçon se trapan al bòsc. Ja fa fòrça annadas que l’òme manja pas d’eiriçons ( e òc es estat un manjar tradicional pendent fòrça sègles, sustot pendent l’epòca medievala) e cal pas li far de mal.

D’efièch, es un pichon mamifèr que se ve de mens en mens en de bòsques o de tèrras d’agricultura occitanas. En de païses vesins coma en Anglatèrra dempuèi las annadas 1950 (que n’i aviá alavetz mai de 35 milions d’especimèns) fins la fin de las annadas 1990 se cre que demeniguèt fins als 1,5 milions d’animals. Uèi lo jorn encara n’i poiriá aver mens pr’amor que mai d’un 30% de lor populacion morís cada an en de rotas localas (en Occident atanben) e aquò es un eiriçon mòrt cada 300 mètres (d’estadisticas totun de Soïssa). Es per tot açò que, maugrat las leis que lo protegisson dins tot lo continent, cal pas li far de mal. Poiriá èsser que lèu non ne aguèsson pus (divèrsas associacions ecologistas an arribat d’afirmar que poiriá desaparéisser totalament d’Occitània en 2025 e d’autras dison encara que lor situacion es pro grèva mas que pas tant). Urosament totes los umanas avèm de consciéncia e amb un pauc d’informacion sabèm cossí reagir.

L’espècia mai comuna d’eiriç a normalament de 3 a 5 pichons cada an. Fòrça d’eles arribaràn pas a adult.

Los eiriçons son de mamifèrs qu’an l’activitat de caça pendent la nuèch. Aquò vòl dire que pendent lo jorn dòrmon en de lièchs de fuèlhas sus l’èrba o en de traucs jos tèrra. Normalament son los quites eiriçons los que fan un trauc dins la tèrra per i demorar après la nuèch. Son atanben de traucs utilizats pendent l’ivèrn pr’amor qu’es un mamifèr que dòrm prèp de tres meses cada an quora arriba lo mai del frech (mas que se desvelha cada setmana e apuèi tòrna dormir per contrarotlar melhor las resèrvas qu’a de graissa). E pòt arribar tanben lo cas que l’eiriçon arriba a aver plana pauc de pes e alara li cal tornar caçar de predas – mai que mai d’insèctes mas tanben de vèrmes o de pichonas sèrps o de baias e campairòls – se vòl pas morir de fam.

Maugrat qu’es un animal de bòsc pòt demorar plan en de vilas e vilatges umans. En de païses vesins, coma en Catalonha, e pr’amor de l’epidemia patida dels conilhs (maxomitosi) l’eiriç es venguda la preda mai caçada per de chòts. Aquò tanpauc a ajudat l’espècia en lor lucha jornalièra per la supravivéncia. Es, de mai, un mamifèr plan sensible al cambiament environamental e que patís tròp per causa dels pesticidas utilizats uèi coma los necotinoïdes, pr’amor qu’aucisson de vèrmes que son manjats apuèi per d’eiriçons que, morisson per lo poison del pesticida.

Lor pauca abilitat per s’adaptar a d’espacis barrats es plan coneguda (e pr’amor d’aquò ne morisson fòrça especimèns cada jorn en las rotas jos las ròdas de las veituras en tot assajar d’anar d’un part a una autra de lor territòri abitual de 3 ectaras). Totun, pòdon arribar de viure fins a 8 ans e encara un pauc mai se son suenhats per d’umans en d’ostals (un fach uèi totalament enebit per la lei).

Lor activitat pendent la nuèch es totala e finís jamai. Dependon de lor mòrre per odorar las predas qu’an de besonh manjar de contunh (pendent lo començament d’an pòdon far 600 gramas e abans de l’ivèrn fins a 2 quilogramas) se vòlon ivernar plan cada an. E encara mai utilizan lor ausida per las trobar. Pr’amor d’aquò marchan divèrses quilomètres de manièra jornalièra e aquò e pas cap d’autra causa los fa crotzar de rotas e de camins umans en tot crear una situacion tras que perilhosa ( d’efièch marchar fòrça d’un luòc a un autre vòl pas dire qu’o fan a nauta velocitat).

Pendent la naissença, una membrana cobrís totas las espinas dels pichons. Se non la vida de la maire seriá en perilh.

Mai d’un etològ a espepissat una abituda pauc abituala en de mamifèrs. Après odorar una nòva odor l’eiriç marcha vèrs aquesta per la prene se aquò es possible amb la boca. Apuèi cobrís totas las espinas amb de saliva. Dison los expèrts qu’aital l’eiriçon serà pas odorat per los predators. Aquò e aver patit una mutacion contra lo poison de sèrp fa de l’eiriç un mamifèr tras que particular.

Una vida, totun, plan cuèrta

Maugrat que normalament vivon pas mai de 10 ans, los eiriçons luchan cada jorn e cada sason per contunhar als nòstres bòsques, cossí an fach dempuèi de milions d’annadas. Manjan de granhòtas, d’escargòlhs, de sèrps, d’uòus d’aussèl, de campairòls, de raiçes, de baias e de frucha a mai de tota sòrta d’insèctes. E tot aquò per poder aver pro de pes quora arribarà lo començament de l’ivèrn.

Quora arriba aquela epòca de l’an lor temperatura corporala tomba dels 30-35 grases qu’an pendent tot l’an fins als 2 grases. E aquò los fa assajar de dormir dins un trauc jos tèrra o sus un bon lièch de fuèlhas fins que tornarà lo bon temps e de melhors temperaturas.

Aprés l’ivèrn l’eiriç cercarà una femelha per se reprodusir. Aquò es tanben causa de mòrt pr’amor que per un eiriçon es plan malaisit de la trobar e de còps cal crotzar de rotas per las cercar. Se aquò es, fin finala, una capitada, la femelha demorarà fins a dos meses abans d’aver entre 3 e 5 pichons eiriçons (que pòdon èsser fins a 6 de l’espècia es pas europèa e es mai pichona). Aquel es un moment malaisit per los pichonets eiriçons pr’amor que, cossí arriba en fòrça espècias mamifèras pichonas, lo mascle tuarà se pòt los nòus mascles (que pòdon èsser en un futur pas luenhan de competitors).

L’estrategia mai utilizada per l’eiriçon es de far una bòla per protegir ventre e cap.

Urosament l’eiriç es un animal brica social e demòra la majoritat de la sieuna vida solet. A mai, quora un eiriç trapa un autre eiriç mascle dins son territòri l’atacarà fins que lo farà fugir. E la femelha serà doncas urosa pr’amor que normalament e arribat lo moment de la naissença dels pichonets i a pas cap de mascle prèp.

Los pichons eiriçons naisson sens poder veire e amb una membrana que cobrís lors espinas. Totun, aquela perderà la sieuna foncion en solament qualqu’unas oras e los eiriçons auràn de nòvas espinas que sorton a travèrs lor pel en de paucs jorns.

Mai d’una causa de lor cuèrta vida son las malautiás que patisson. Es plan normal per un eiriç de patir de malautiás coma las que patisson los umans. Entre aquelas lo càncer, de malautiás del fetge o encara de malautiás cardiovascularas. Las qu’arriban per una marrida dièta entraïnan de problèmas al fetge del mamifèr. De mai, an un metabolisme adaptat per manjar d’insèctes rics en de proteïnas mas pauca graissa. Una marrida dièta rica en nautas graissas atanben produsirà d’obesitat e la mòrt finala. Aquò arriba normalament en d’eiriçons suenhats per d’umans en d’ostals (maugrat d’èsser enebit). De mai tanben pòdon transmetre divèrsas infeccions de la pèl als umans pr’amor qu’eles tanplan las patisson.

A l’epòca de l’antica Egipte e fins l’epòca medievala foguèron plan caçats per lor carn. Encara uèi son caçats en de luòcs d’Africa e Asia pr’amor que se pensa que lor carn va plan contra lo reumatisme e l’artritis. En Marròc encara se cre que los manjar ajuda contra l’impoténcia.

Totun, que tanben es un mamifèr plan estimat pr’amor de la sieuna preséncia en d’istòrias per los pichons (coma los contes de Beatrix Potter) e uèi lo jorn encara mai pr’amor que i a un personatge de jòc informatic, Sonic l’Eiriç, plan aimat per de pichons e de joves dempuèi que Sega lo presentèt al mercat internacional en 1991.

I a de luòcs ont 1 de 4 eiriçons son blancs

Ara qu’es plan conegut, que maugrat se sap pas plan lor nombre total e que demòra en de bòsques mens en de luòcs nauts (Pirenèus o Alps) e en de terrens amb d’avets – e aquò vòl dire que pòt èsser trapat en Occitània tota -, cal far benlèu quicòm per lo suenhar, per lo protegir e ajudar l’espècia que lèu poiriá desaparéisser. Fa 15 milions d’annadas qu’arribèt a la nòstra planeta jos aquela forma ponchuda (un fach pro exotic).

Seriá fòrça trist ara, apuèi tan de temps que l’òme ne foguèsse la principala causa de la sieuna extincion. Nosautres pensem que, dins la planeta, i a d’espaci per totes los animals e plantas. Grands o pichons. Totes son bèls. E vosautres, pensatz pas de manièra parièra?

Un reportatge de Christian Andreu

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Christian Andreu Nasquèt a Barcelona en 1972, estudièt jornalisme a l’Universitat Autonòma de Barcelona e son especialitat es la politica internacionala. Parla uech lengas dont l'occitan. A publicat lo libre Art i Lletres a Horta-Guinardó e a collaborat totjorn amb de jornals catalans, bascos e occitans coma La Veu del carrer, El Punt, Egin, A vòste e Jornalet. Es maridat, a dos enfants, Jana e Roger, e demòra a Reus.