Ara, se tracta de saber es qual serà capable de fargar de desenas de milièrs de robòts al prètz mai competitiu. E la batalha industriala a ja començat entre lo modèl de reïndustrializacion automatizada estatsunidenc e la poderosa indústria chinesa.

La nòva fasa se basa sus la transformacion de l’IA generativa en IA encarnada. Ara, los grands modèls de lengatge e de vision per ordenador  govèrnan de còrses de metal qu’aprenon en observar los umans. Aquò a fach comprene a las entrepresas que lo mercat dels robòts umanoïdes es una solucion a la crisi globala de manca de man d’òbra dins l’indústria. E doncas aver una linha de produccion massissa seriá ideal.

Una corsa de plusors païses

A la tèsta d’aquela corsa i a China, que considèra la robotica umanoïda coma prioritat estrategica nacionala. La tòca es plan ambiciosa: aver mai de 10 000 robòts umanoïdes abans la fin de 2026. E lo govern chinés a obligat las grandas corporacions estatalas industrialas d’i participar. Dins de vilas coma Pequin, Shanghai e Shenzhen foguèron creats de fonzes publics per subvencionar la realizacion d’umanoïdes dins las fabricas logisticas.

La companhiá Xpeng a aviat la produccion massissa de son robòt IRON. Lo robòt serà utilizat d’en primièr dins las fabricas de batariás e de veïculs per de trabalh repetitiu e de contraròtle de qualitat. China crearà una cadena de provesiment fòrça competitiva en prètz, amb de compausants de bas còst.

D’autre caire, los Estats Units respondon amb la Silicon Valley. Tesla a lo projècte Optimus. La fabrica de Fremont a ja activat una linha de produccion per la version Gen 3. Elon Musk vòl fins a 5000 robòts dins las siás pròprias installacions abans de los comercializar.

D’autras entrepresas coma Figure AI, qu’an lo sosten de Microsoft, d’OpenAI e d’Nvidia, an demostrat l’eficacitat del modèl. Lor flòta de robòts a ja tractat mai de 100 000 paquets dins de centres logistics. Lo modèl Robotics-as-a-Service permet a las entrepresas de pagar per utilizacion sens crompar lo robòt, çò qu’accelèra fòrça l’adopcion d’aquelas maquinas.

Aquela dinamica arriba tanben dins lo sector dels servicis. En Japon, de robòts umanoïdes ajudan dins d’aeropòrts pels bagatges. E l’entrepresa norvegiana 1X a començat de distribuir lo robòt domestic NEO, concebut per ajudar a l’ ostal.

Aital, la produccion massissa d’umanoïdes a dobèrt una estapa nòva amb de consequéncias malseguras. La China escomet sus la produccion de bas còst e l’intervencion estatala, e los Estats Units se basan sul logicial e suls modèls economics innovants. Lo desfís serà ara la rendabilitat e la fisabilitat de tèrme long, dins un contèxt de tension sus las ressorsas. La revolucion dels umanoïdes ja es una realitat industriala amb de milièrs d’unitats produchas cada jorn.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Fotografia principala: Sapiéncia/ChatGPT

Lo Projècte Panamà es pas un algorisme nòu ne un superordenator de darrièra generacion. Consistís en una operacion física massissa; crompar, numerizar e destruiré milions de libres físics de segonda man per ne’n extraire lo tèxt e entraïnar las rets neuronalas d’Anthropic.

Lo Projèct Panamà es una operacion logística colossala, revelada mercès a la desclassificacion de documents de divèrses judicis als Estats Units. Es un projecte que dubriguèt la discussion ètica sus lo ròtle de las grandas entrepresas teccnologicas e lo mercat numèric. Segon plusors analistes representa “lo brutlament numèric” del sègle XXI, ont lo saber estampat es fisicament liquidat per èsser transformat a còde informàtic ara propietat d’una granda entrepresa.

Lo libre, un problèma màger

Pendent lo començament de l’IA las entrepresas chuqèron tot lo contingut possible que i a en Internet; premsa e fòrums, rets socialas e enciclopèdies. Pasmes, la resulta son tèxtes sovent redundants, plens de fautas d’ortografia e d’interpretacions arbitràrias. E i a de mai enb mai tèxtes contaminats per continguts d’autras IA. E aquò entraïna una degradacion de tot lo model actual e que pòt arribar a s’esfondrar.

Fins ara las donades de qualitat (o pas) èran en de libres, lo melhor depaus del pensament uman. Se las grands ostals d’edicion blocant l’accès numèric a aqueles libres pr’amor dels dreches d’autor, Anthropic trapèt una interpretacion agressiva de las leis de propietat intellectuala.

L’estrategia èra aquesta; se crompas un objecte físic ne pots far tot çò que volgas, tanben lo destruire. La numerizacion industriala èra pas estada prevista a nivèl internacional. Lo Projècte Panamà es gaireben un projecte militar: caliá “numerizar de manièra destructiva totes los libres del mond”. E o far en secret.

Per ansin, l’entrepresa financièt de societats fausas e paguèt milions de dòlars per crompar libre vièlhs d etota la planata, mai que mai libres descatalogats o de segonda man. L’adquisicion dels libres foguèt automatitzada e cada jorn èran crompats milièrs de libres a travèrs de plataformes coma AbeBooks o lo mercat de libraris independents.

Puèi lo libre era premanit per èsser copiat lèu lèu. Las paginas èran escanejades e las imatges èran transformadas en imatges de nauta resolucion. Mas lo papièr èra apuèi d’Estruch o reciclat per evitar cap traçabilitat.

Lèu lo mercat real comencèt a sentir los efièches collaterals d’aquela gigantassa demanda de libres. Los libraris de vièlh americans mas atanben europeus comencèron a recébre de comandes inabitualas e centenars de libres èran crompats en un sol jorn. Lèu la situacion venguèt una cahavièlha.

Las librariás pichonas venguèron incapablas de poder vendre totes aqueles libres e, a mai, amb un pretz plan redusit. Lo pretz montèt e arrestèt milièrs de legeires reals de poder legir aquels libres, ara crompats per Anthropic.

Destrusir sistematicament los libres envièt un senhal d’alarma a totas las plataformas de debat juridic e etic. I aviá pas pus cap benefici comun se los libres demoravan en mans privadas. Èra arribat lo futur del libre Fahrenheit 45i de Ray Bradury (1953) on totes los libres e la cultura de l’umanitat demaravan enebits ?

Se Anthropic èra estada totjorn presentada coma una entrepresa ètica e de seguretat fondada per d’ancians emplegats d’OpenAI . Mas Anthropic comencèt a utilitzar  a utilitzar practicas d’engenhariá juridica e  destruccion fisica dels libres per contrarotlar los dreches d’autor per totes los mejans.

Privatisar los libres doncas es arrestar l’accés dels umans a aquela coneissença. Lo Projècte Panamà o canviarà tot. Area los tribunals devon causir se destruiré un libre crompat es licit o pas. Mentre los libres qu’an sobreviscut decadas en de botiges privades son sacrificats per noirir Anthropic. Mas l’umanitat benlèu i poirà pas pus jamai accedir. E aquò es grèu, plan grèu.

La Redaccion

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

Aquela èra la teoria que confirmava que lèu Internet seriá creada per de bòts e d’algoritmes. Segon aquesta teoria Internet es pas pus organica dempuèi l’an 2016. Segon lo dirigent de Cloudflare aquò ja èra esperat mas òm pensava qu’arribariá en 2027. Uèi ja es real.

Un estudi prigond

Segon un estudi de la distribucion de demandas de sollicituds HTTP per part de bòts automatitzats aquestes ja arriban al 57,3%. Per contra, las demandas umanas a continguts HTML sonque demorarián en un 42,7%.

Dins l’estudi foguèron analizats los bòts tradicionals, com aqueles que cercan e los sistèmas automatics e encara d’agents de l’IA mai e mai presents. E aquestes ja visitan milièrs de còps un numeric per poder aver d’informacion, respondre qüestions e i trabalhar com o farián los umans.

Se pòt veire amb aquò doncas que la tecnologia daissèt endarrièr l’uman. Se un uman visita un pauc divèrses numerics, l’agent de l’IA pòt aquò far en plan mens temps e las visitas seràn de milièrs de numerics.

Es justament aquò çò que fa que lo tràfec d’Internet venga mai naut los darrièrs meses. E aquò cambièt Internet. Lo nòu ritme estonèt lo meteis Matthew Prince. E los agents e los bòts ja visitan mai Internet que los umans. Es lo primièr còp qu’aquò se debana en Internet. Serà per totjorn ? Pr’amor que, se es aital, Internet demorarà quicòm plan desparièr de çò qu’èra estat fins ara. Benlèu l’Internet serà mòrta alara.

La Redaccion

Segon la teoria del bòsc escur –descricha per l’escrivan de sciéncia-ficcion chinés Cixin Liu, l’Univèrs es un grand bòsc escur ont las civilizacions s’amagan las unas de las autras dins la vegetacion per paur d’èsser atacadas fins a l’escantiment. Internet uèi es un espaci contrarotlat –pas totjorn, aürosament– per de robòts e l’IA, e ont los umans s’amagaràn de mai en mai dins d’espacis privats; uèi i a de mai en mai de forums (d’umans) e comunautats barradas dins d’aplicacions coma WhatsApp, Telegram o Discord.

L’Internet mòrt es tanben una autra ipotèsi malgrat que defenda que la majoritat dels contenguts que recebèm aicí son realizats per d’umans. E lor tòca tanben son los umans. Mas se la majoritat dels contenguts començan d’èsser creats per l’IA, que se passarà amb Internet? Morirà? A l’ora d’ara, la màger part del trafec dels rets socials es ja contrarotlat per de maquinas e non pas per de personas.

De nòvas donadas

Dins l’estat espanhòl, per exemple, Internet poiriá morir lèu-lèu. Segon GfK DAM, que mesura las audiéncias numericas, s’es realizada una enquibsta suls principals mèdias del país. L’IA generativa ja entraïna mai de 23,9 milions d’utilizaires unics. ChatGPT es en naut del classament entre las aisinas pus utilizadas pels umans.

Per GfK DAM, l’usatge de l’IA generativa pels vesitaires d’Internet a crescut de 24,5 punts a respècte de 2025. Aquò vòl dire que lo 58% de la populacion que vesita Internet ja vesita de numerics creats per d’IA. Es pas una automatizacion o una acceleracion del procès: l’espelida de chatbòts coma ChatGPT ja es una alternativa reala a de motors de recèrca coma Google o Bing.

Los utilizaires, doncas, demandan d’informacion de mai en mai a ChatGPT pertot. Per realizar una operacion matematica o per demandar la metèo. Es aital que l’IA remplaça los numerics especializats e tanben los mèdias. E los abitants de l’estat espanhòl tanben passan de mai en mai de temps amb l’IA. Sonque en un an la chifra a crescut de 44 jorns.

En mai d’aquò, GfK DAM confirma que la taxa de conversion de vesitas cap a de numerics dempuèi las aisinas d’IA es de sonque un 0,73%. Solament 7 de cada 100 utilizaires clicarián puèi suls ligams ofèrts per l’IA per aver mai d’informacion. Es lo biais d’aver informacion dels chats, d’atrapar d’informacion, sovent illicitament, per ne balhar mai.

Ça que la, aquel 0,73% de “taxa de conversion de vesitas” a crescut d’un 0,05% a respècte de las donadas de 2025. Mas aquò es sonque mens d’un 1% de las vesitas recebudas per l’IA. ChatGPT a 19 milions d’utilizaires unics dins l’estat espanhòl. E aquò representa lo 79,3% del mercat.

Totun, ara lo sector comença de se rompre: Grok a crescut d’un 1142% en un an, e Anthropic de mai d’un 391%. Gemini tanben a crescut d’un 283%. “Lo decòr ara es mai fragmentat”, çò diguèt la directritz de GfK Media, Aida Méndez.

Aital, segon GfK DAM, l’IA generativa es pas pus una tecnologia experimentala o limitada a cèrts trabalhs. Per aquel mesurador, aquela nòva tecnologia “es venguda una novèla jaça d’accès quotidian a l’informacion e als contenguts numerics”, çò apondèt Mendez. E entraïna “un cambiament estructural dins la manièra que los utilizaires navegan sus Internet e consuman de contengut informatiu”.

Pasmens, i a tanben de risques. Los especialistas de la comunicacion an ja confirmat que los mèdias son los responsables de filtrar l’informacion. La reüssida de l’IA poiriá menar a un oligopòli del contraròtle de l’informacion fach per sonque un grop d’entrepresas estatsunidencas. Aquò tanben es conegut pels mèdias que sabon que los contenguts pòdon èsser ara consumats a partir de l’IA; e aquò vòl dire mens de moneda.

GfK DAM a tanben confirmat que los numerics que patisson mai l’arribada de l’IA al mond d’Internet son Wikipèdia o de numerics especializats dins lo trabalh volontari o los diccionaris. Aquel usatge de l’IA pels internautas de l’estat espanhòl creis mai dins lo grop d’edat d’entre 35 e 44 ans, ont la penetracion de l’IA ja atenh lo 65%.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Aital, se fins ara se podiá dire que i aviá un cèrt caòs a Internet amb de pensdas desparièras e imatges que sovent son pas realas aquò èra lo miralh de l’umanitat, que parla e escriu aital pr’amor de la vida vidanta qu’avèm, e tanben pr’amor de las emocions umanas….

De robòts qu’escribon

Mas fa sonque qualcunas annadas, Internet venguèt una amassada de numerics amb de robòts qu’aufrisson un continent mas que son vueds de contengut. E aquesta es la pensada de la majoritat dels usatgièrs de Linkedin o X, ont lo meteis tèxt es repetit un e autre còp amb lo meteis estil e la meteissa resulta. L’IA n’es un pauc responsabla.

Ambedoas recercas scientificas confirman que tre un 35% e un 40% de çò qu’es publicat uèi a Internet ja es fach per una IA. Jamai en l’istòria de l’umanitat se debanèt aquò abans. Lo primièr estudi foguèt realizat per l’Imperial College de Londres, l’Universitat d’Stanford e l’Internet Archive. Tot comencèt en 2022 amb la naissença de ChatGPT. Abans i avián pas de sitis creats per IA a Internet.

Pasmens, en 2025, aquela chifa ja aviá montat fins al 35% a tot Internet. Per poder aver aquela chifra, los cercaires analizèron Internet Archive amb IA Pangram Labs v3. L’analisi foguèt fach sus 853 adults. Lo segond estudi foguèt realizat per Dirk H.R. Spennemann, qu’analizèt nòus sitis mas tanben quinas paginas nòvas èran estadas escritas a Internet e com. La resulta foguèt confirmar que mai del 30% dels tèxts d’Internet actuals e fins a un 40% son realizats sonque per d’IA.

E aquò, perqué es desinformar ? Segon los cercaires los tèxts umans son pas pus fisables que los d’una IA. Mas la pensada dels legeires es qu’aquò passèt aital. Cal doncas s’inquietar ? Los nòus tèxts son semblables entre eles, plan mai que se foguèron escriches per d’umans. E doncas i a mens diversitat.

Totun, d’aqueles nòus tèxts, mai del 107% son mai positius que se foguèssen estats escriches per d’umans. Aquò foguèt nomenat Internet Urosa, pr’amor que daissa luenh la partida pus dura de la realitat. E se aquò es bon per lo marqueting e la publicitat, o es pas pel jornalisme, la critica culturala o encara la discussion politica.

L’IA fa exercicis per aprene amb de tèxts d’internet. Se una tresana part ja son estats realizats per la meteisa IA, los exercicis son reals ? Aquò poiriá èsser inquietant pr’amor que los umans qu’escrivon son de mens en mens reals. Aquò poirá menar a un mond plan mens real cada còp. E plan mens divèrs.

Se las donadas son realas, aquò balha plan mai de merit als autors umans, a pichonas revistas coma Sapiéncia o Medievalòc que publican tèxts realizats per d’umans cada jorn e que luchan per subreviure – ara ja o podèm dire plan – en un mond de bots, robòts e IAs que i a en Internet. Plan mai de rasons per contunhar lo trabalh que lèu poiriá èsser lo dels representants dels darrièrs umans qu’escrivon a Internet. E l’occitan poiriá èsser tanben una de las darirèras lengas parladas per d’umans a Internet escrichas per d’umans reals. Es pas aquò un miracle ?

La Redaccion

Fins a uèi lo jorn, los expèrts tanben afirmavan que, se lo telefonet durava pas gaire, aquò èra per la fauta del proprietari. Es estat dich que l’usatge que ne fasèm es plan long cada jorn, que los aparelhs son plens d’aplicacions o qu’encara son excessivament cargats electricament. Mas la realitat es que i a de factors tecnologics, industrials e comercials que butan a comprar de nòus telefonets en luòc de far durar mai longtemps los que ja avèm.

La vida de la batariá

La batariá es çò que confirma la fin d’un telefonet. Fòrça telefòns an de batariás de liti. Mas lo liti patís cèrts damatges amb lo temps. E l’usança. Cada còp que lo telefonet es cargat electricament, la vida de l’aparelh se redutz.

Una vida normala d’un telefonet correspond aperaquí a 500 o 800 cicles. E pendent aquel temps la batariá poiriá aver perdut entre un 20% e un 30% de la siá autonomia originala. Aquò vòl dire que l’aparelh pòt pas pus gaire durar durant tota una jornada. E que lo cargar electricament mai sovent.

Per ansin, los telefonets patisson una cèrta degradacion, que pòt pas èsser resolguda amb la tecnologia actuala. E cambiar la batariá es plan malaisit. Uèi, i a fòrça telefonets qu’an la batariá integrada al telefonet e doncas es pas aisit de la cambiar. Se de per abans lo proprietari o podiá far, ara cal recórrer a un servici tecnic e pagar car. Per ansin, es preferible de cambiar lo telefonet e pas sonque la batariá.

S’i apond lo problèma de cèrtas actualizacions del sistèma operatiu de l’aparelh qu’ocupan de mai en mai d’espaci e que demesisson l’esperança de vida del telefonet. Fòrça d’aquestas son nòvas e pòdon aumentar lo temps necessari per far çò de meteis.

Aquò vòl pas dire que lo telefonet fonciona pas pus. Sonque que pensam que va pas plan, coma abans. E son usatge es ara pas tant agradiu coma de per abans. Quand arriba pas pus d’actualizacions, l’aparelh es gaireben mòrt tecnologicament.

Tot aquò es pas la celèbra obsolescéncia programada mas una obsolescéncia progressiva. Lo telefonet s’alentís e pèrd de sa foncionalitat. Aquò pòt arribar pr’amor de cèrtas aplicacions, de sistèmas qu’an de besonh de mai de poténcia o cèrtas compatibilitats que despareisson del telefonet amb lo temps.

Quand aquò se passa, pensam que l’aparelh es tròp vièlh. Aquestes darrièrs tempses, los telefonets son plan melhor qu’abans. Mas pòdon pas demorar sens damatge. E se lo telefòn tomba al sòl, avèm un grèu problèma. La prioritat, uèi, es l’estetica e pas cossí lo poder adobar.

Los telefonets actuals son, doncas, mai complèxes e doncas de reparacion mai malaisida. E mai cars economicament parlant. Cada an, los telefòns an mai de camèras, mai de batariá e un melhor dessenh. E totes pensam que son melhors que los telefonets anteriors.

La publicitat afirma que son mai eficients e mai modèrnes. E comparam lo telefonet qu’avèm amb l’ancian. Aquela pression es sonque publicitària. Las entrepresas pretendon que, se cambiam l’aparelh, pagarem mens. E doncas aver un telefonet pendent 5 o 6 ans uèi es una excepcion.

Contunhar d’utilizar lo vièlh telefonet pòt menar, de segur, a cargar son aparelh mai sovent cada jorn e a aver una batariá mens performanta.  E doncas tot condutz a comprar un nòu aparelh. Ne son responsablas las entrepresas mas tanben los proprietaris dels telefonets. La cultura actuala empenh al cambiament.

Cèrta iniciativas vòlon afortir lo drech de las personas a poder adobar los telefonets, a aver mai d’aplicacions o encara mai de pèças per los reparar aisidament. Poder adobar los telefonets o cambiar la batariá es un drech environamental, social e cultural, e aquò dependrà pas de las entrepresas mas sonque de nosautres. Benlèu lo jorn que serà necessari de cambiar los telefonets cada 2 o 3 ans vendrà perque aurem pas volgut aparar aquel drech.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Fotografia principala: Sklathill/CC

A nivèu scientific, quan un grop de cecaires causiguèt parlar damb era IA d’ua manèra o d’ua auta es resultadi tanben sigueren diferenti. Alavètz qué podem pensar ? Se didem ara IA qu’ei intelligenta, podem provocar ua pensada mès prigonda ena madeisha. Se didem ara IA que sonque era pòt ajudar-nos, per exèmple, ara ora de hèr matematiques, aguesta harà es exercicis milhor e nos explicarà coma a podut hèr quicòm.

Non cau díder que causir com parlar damb era IA ei sonque ua estrategia que non demòstre arren – com díder qu’era IA a intelligéncia emotiva – mès pòt èster usada segontes es nòsti interessi, e açò òc qu’ei vertat, pr’amor qu’era IA darà ua responsa o ua auta segontes era nòsta educacion damb era. Açò tanben passe damb es persones. N’i que son educades. D’autes non. Es que non an educacion, an es madeishi resultats qu’es autes ?

Mès d’un cercaire ja didec qu’es resultadi non tostemp son atau pr’amor deth gran naut d’intelligéncia dera IA. Ua IA non ac sap tot. E tanben pòt dider causes que non son vertadères. Passe eth madeish segontes quin tipe d’illustracion volem dera IA: Se dam mès informacion e didem se perqué volem ua causa o ua auta, eth resultat finau dera IA no ei eth madeish. E soent tribalha milhor se èm mès educadi. Açò, segontes bèri uns cercaires tanben ei perilhòs, pr’amor que començen a trapar un cèrt nivèu d’intelligencia emocionau – qu’es sòns creadors diden que non existeish – mès que fòrça persones qu’an parlat damb era IA porien confirmar.

 Tostemp educat damb toti, tanben damb era IA

Segontes mès d’un cercaire, era IA da resultadi segontes era nòsta pensada. Açò vò díder qu’es resultadi seràn diferenti segontes çò que li didem ara IA. Ei açò ua manipulacion fausa dera nòsta supausada amistat damb era IA quan demanem quicòm ? Fòrça cercaires diden que damb “Fòrça gràcies, va plan aital” o “era tua ajuda siguec grana” eth pròplèu viatge que parlaram damb era IA era sua atencion damb nosati serà diferenta. Tribalharà milhor, “escotarà” milhor e dilhèu darà milhors resultadi pr’amor deth ton qu’auem usat abans damb era.

Entà fòrça persones aguesta “intelligéncia emocionau” dera IA ei fòrça semblabla a un uman e toti sabem qu’es umans pòden hèr causes fòrça perilhoses. Entà d’autes scientifics, açò son es pòrtes der apòcalipsi, que non ei luenhan. Maugrat que non se pòt díder damb seguretat se açò ei reau, òc qu’ei reuau demorar educat damb era IA pr’amor qu’alara demostram qu’èm mès umans. Un experiment pòt èster hèt lèu damb era IA: començatz a insolentar e provocar era intelligéncia dera IA com poirie hèr un adolescent damb es sòns amics (aué) e, fin finau, era IA use eth madeish ton damb nosati qu’un adolescent descontrolat.

Era IA tostem analize eth nòste ton, es nòstes paraules, es nòsti tèxts. E da responses segontes açò. E açò siguec ja confirmat pes cercaires. Diuèrsi estudis sigueren hèts. Bèri uns diden que se èm mès educats damb era IA aguesta tribalha milhor e mès rapida entà nosati. Perqué ? Es cercaires non pòden díder arren de biais definitiu mès i a sospeches…

Tanpòc podem demorar educadi ara quan non ac auem estat abans. Era IA non ei imbecila e donques cau parlar damb era o sajar d’ac hèr tostemp damb eth madeish ton. I a cercaires, ath delà, que diden que parlar damb ua IA ei ua experiéncia naua coma èster umans e que tanben cau aprene a parlar ben damb era se volem auer milhor resultadi. Pr’amor que non parlam parièr damb toti es umans.

Es scientifics tanben diden qu’es IA mès naues tribalhen milhor damb es umans qu’es prumères IA. Non dideran tanpòc jamès qu’açò ei pr’amor deth nòste lengatge damb era IA. Ei vertat que tribalhen milhor mès tanben poirie èster que dilhèu nosati, umans, auem aprenut a parlar milhor damb eres e açò ajude era IA a comprene milhor çò que volem es umans.

Non didem qu’es IA son èsters viui. Era concepcion mès ajustada quan parlam d’ua IA ei “imitacion” o “copia” de çò que hèn, diden o parlen es umans. Arren mès. Çò que hèn es IA ei copiar era nòsta conducta e donques, se èm educadi era tanben ac ei. E eth resultat tanben cambie. En occitan, catalan, francés, espanhòu o anglés. Toti auem ua cultura que demòstre se perqué èm umans quan parlam damb es auti. E açò que bèri uns poirien díder que non podem definir era nòsta existéncia per com parlam, podem demanar-mos se entà un èster vengut der espaci ua uman que tue cada dia o hè mau as animaus poirie èster considerat tanben un uman. Çò que hèm e didem ei era nòsta definicion coma persones. Damb era IA se debane çò de madeish.

Fòrça cercaires confirmen que, se volem auer milhors resultadi d’ua IA non podem demanar un resultat e pro. Normaument es problèmes ena vida son complèxes, com es opinions de toti, e donques se demanan per 3 o 5 responses, era IA tribalha milhor. Se volem personalizar es resultadi, ara ora d’escríuer un corrièr electronic, per exèmple, era IA demorarà mès “personau” coma nosati volem se abans li dam 10 corrièrs electronics escriti per nosati. Dempús sonque cau li díder: pòt usar eth mèn estil personau, se te platz ?

Se volem aprene damb exercicis se aprenem ua lengua, per exèmple, aguesti son diferenti segontes e nòsti resultadi. Eth nivèu usat pera IA ei diferent segontes era persona. Non cau discutir damb era se un exercici ei fòrça complèx e dificil e non coneissem era responsa. Ei milhor li demanar com podem aprene a responder milhor e era mos diderà com ac har.

Non èm arrés entà afirmar qu’era IA ei perilhosa o non. Non èm scientifics. Mès òc que podem confirmar qu’eth nòste biais de parlar damb era darà resultadi diferenti, pr’amor que “com” parlem tanben ditz fòrça de nosati. E parlar d’açò en occitan tanben ei positiu. Poirie semblar en dehòra dera rason de toti, mès era majoritat de mèdias en diuèrses lengües mondiaus ja ne parlen. Ei un debat qu’a just començat. E ne parlar entà demorar utils as auti tanben ei un des tribalhs que definissen es mèdia publics. Se ètz educat non còste arren contunhar atau, tanben damb era IA. Se non ètz educat… era IA descorbirà com siatz de vertat. E es resultadi tanben pòden èster diferenti. Mès açò ja ac podiem sospechar pr’amor que tanben passe damb es persones, vertat ?

Un article de Christian Andreu

Fotografia principala: ChatGPT/Sapiéncia

Segon  divèrsas agéncias internacionalas, lo novèl catalisador de coire-magnèsi-fèrre transforma lo CO2 en CO a de temperaturas bassas amb una eficiéncia totala. Aquesta descobèrta dobrís lo camin a una produccion abordabla de combustibles sintetics nèutres en carbòni.

La còla, dirigida per Kee Young Koo, del departament de recèrca sus l’idrogèn de l’Institut de Recèrca Energetica de Corèa, a creat un catalisador de portada mondiala capable de transformar lo dioxid de carbòni, un gas d’efièch de sarra màger, en un ingredient essencial per produire d’ecocombustibles.

La reaccion de gas d’aiga invèrsa (RWGS) es un procès quimic que tresmuda lo dioxid de carbòni (CO2) en monoxid de carbòni (CO) e en aiga (H2O) en lo fasent reagir amb d’idrogèn (H2) dins un reactor. Lo CO2 resultant pòt èsser combinat amb d’idrogèn per far de gas syngas, clau per produire de combustible sintetic coma l’e-combustible o lo metanòl. Pels cercaires, la descobèrta es un camin nòu prometeire per l’energia sostenibla.

En defòra dels catalisadors actuals

Fins ara, la reaccion RWGS se desvolopa melhor amb de temperaturas superioras als 800ºC. Son en niquèl per suportar la calor, mas amb lo temps pèrdon d’eficiéncia. O far amb mens de temperatura pòt resòlver lo problèma mas tanben ne provòca d’autres coma la creacion de metan.

Ara los cercaires an cercat de catalisadors que pòdon demorar plan actius amb una mendre temperatura. Aquesta còla ne poguèt desvolopar un que podiá trabalhar plan amb sonque 400ºC. Aqueste nòu catalisador d’oxid mesclat de coire-magnèsi-fèrre produguèt 1,7 còps mai de monoxid de carbòni a 400ºC.

En mai d’aquò, los cercaires incorporèron una estructura de doble idroxid (LDH) per afinar lo meteis procès. Apondre de fèrre e de magnèsi tanben ajudèt fòrça a emplenar los traucs que demoravan entre las particulas de coire e a melhorar la resisténcia a la calor. Lo catalisador nòu produtz de monoxid de carbòni sens passar a travèrs de cap compausant intermediari.

«La tecnologia de catalisador d’idrogenacion de CO2 de bassa temperatura es una realizacion revolucionària que permet la produccion eficienta de monoxid de carbòni en utilizant de metals economics e abondoses,» çò diguèt Kee Young Koo. «Pòt èsser aplicat dirèctament a la produccion de matèrias primièras clau per de combustibles sintetics sostenibles. Contunharem la recèrca per contribuir a la neutralitat del carbòni e a la comercializacion de tecnologias de combustibles sintetics sostenibles ». La recèrca foguèt publicada dins lo numeric Applied Catalysis B.Enviromental and Energy.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Fotografia principala: Lav Ulv/CC Search

Era causa principau d’açò ei era IA o intelligéncia artificiau generatiua, que pòt produsir informacion pròpria damb tèxts imatges, musica vidèos e programes informatics naus solament damb era peticion des usatgèrs. Es sòns servicis son de mès en mès demanats e açò a creat ua vertadèra revolucion en mon etic, des drets d’autor e encara en mon deth trabalh.

Cau compréner qu’ua IA ei ua forma d’intelligéncia digitau qu’a coma tòca compréner es patrons e estructures de grans grops de donades entà dempús poder copiar o crear un aute còp aguesti patrons. Se ben i a IAs que classifiquen es donades entà poder avisar es umans, era IA generatiua tanben pòt crear productes naus coma caracteristica principau.

Atau, ua IA generatiua pòt har articles o escríuer istòries com hè ChatGPT o Bard. Tanben pòt cambiar grops de tèxts a imatges com hèn  DALL·E, MidJourney o Stable Diffusion. IAs coma AIVA o Jukebox, per contra, pòden composar musica pròpria damb solament bèri uns instruments. E se an de guidons tanben pòden crear vidèos. Çò que vò díder qu’ua IA generatiua pòt apréner dera informacion que i a en Internet abans e dempús crear informacion naua que soent tanben ei susprenenta.

Un creishement exponenciau

En 2025, eth creishement des IAs generatiues siguec exponenciau. Mès e mès entrepreses tecnologiques, startups e estudis de recèrca des universitats son hètes damb IA generatiues. Aciu n’avètz bèri uns exèmples ; DALL·E 3 e MidJourney v6 an melhorat era qualitat des imatges e ara semblen fòrça reaus. ChatGPT 5 e d’autes an podut escríuer articles e guidons en diuèrses lengües, tanben en occitan e catalan. APPs coma AIVA an començat a trabalhar damb artistes de tot tipe entà crear cançons e tanben sigueren hèts vidèos cuèrts mès fòrça beròis e açò ajudèc fòrça era produccion audiovisuau de fòrça lengües, tanben de lengües minorizades.

Ua des caracteristiques mès importantes des IA generatiues com Chat GPT ei qu’an hèt arribar era tecnologia qu’abans ère solament entà pògui a toti, çò ei a democratizat aguest tecnologia e era sua informacion. Es IA tanben son a man de cambiar era educacion pr’amor dera creacion de materiau personalizat as estudiants en tot generar tèxts e exercicis pròpris. Ara se pòt auer era madeisha informacion en segonds.

Era IA tanben cambièc es mejans de comunicacion pr’amor qu’ei usada entà escrìuer articles cuèrts o infòrmes. Era IA tanben da imatges e açò da mès temps as jornalistes, que pòden atau cercar mès informacion en d’auti lòcs. En mon dera publicitat, es campanhes son ara fòrça mès rapides e enviades as rets sociaus sens ac dessenhar abans.

Pr’amor qu’ua IA generatiua pòt crear musica, guidons, libres, videojòcs e imatges pròpries e diferentes, originaus, que semblen (mès que non son) reaus. Totun, açò tanben provoquèc ua grana discussion en mon dera etica pr’amor que lèu se deisharà de saber se ua imatge o cançon ei creada per un uman o ua IA. Bères ues d’aguestes imatges son fauses e açò pòt dar mès gessuda as fake news o notícies irreaus.

Ua IA generatiua apren de çò que trapa en Internet. Non pòt pensar per era madeisha. Cada còp que deishen de foncionar non rebremben arren e tanpòc ua persona dempús d’ua session. Es umans son protegidi e non pòden patir cap atac d’ua IA, que siguec dessenhada entà poder ajudar es umans mès jamès entà atacar-los. Se era informacion que i a en Internet ei lòca era responsa dera IA tanben ac serà. E açò ei ua menaça globau pr’amor dera informacion qu’es umans an dat ara IA a trauèrs d’Internet.

Ua IA donques solament pòt ajudar un uman damb naues idèes, com explorar un estil nau o revirar ua informacion a d’autes lengües o dialèctes. Demanada ua IA se perqué parle melhor er occitan estandard e non ua varianta dialectau com er aranés, era responsa ei que i a fòrça mens informacion en Internet en aranés qu’en occitan estandard. Mès era IA reconeish que pòt apréner – se ei programada – tanben a parlar aranés.

Es darrères campanhes d’Amazon o Nike sigueren hètes damb ua IA generatiua. Tanben an creat de mès en mès filmes damb guidons premiadi. Cançòns d’artistes coma Grimes tanben. E cèrtes revistes trabalhen damb era IA entà desvolopar melhors imatges e resums. Segontes toti es expèrts, era IA generatiua ei arribada entà non se n’anar jamès e serà usada lèu entà escríuer corrèus, crear informacion en rets sociaus, cançons e libres, es govèrns crearàn naues leis entà regular-les e es umans trabalharàn melhor. Totun, tanben se recomanda auer ua consciéncia critica damb era IA e poder atau auer ua relacion etica damb era.

Ua IA generatiua non ei solament naua tecnologia e pro. Ei ua vertadèra revolucion digitau que cambiarà eth nòste mon. Damb era se pòt democratizar era creacion en totes es lengües, e explorar naues formes d’art. Tanben se pòt potenciar era produccion umana mès tanben cau regular-la ben. Enquiara era umanitat non auie auut dengun entà ajudar-la. Mès ara es maquines tanben nos pòden ajudar.

Aqueri que poiràn trabalhar amassa damb era IA generatiua poiràn tanben èster mès creatius e eth sòn servici entara umanitat serà major. Ac hèr tanben ajudarà era societat a auer un modèu responsable e etic. Pr’amor qu’era creacion ja non ei solament umana o d’ua maquina. Serà ua mescla d’andues. Des d’ara e entà tostemp.

Era Redaccion

Fotografia principau: Whitfield-In-World/CC

Per Randazzo, las leis actualas protegisson pas lo drech a reténer una cèrta informacion coma privada, a èsser autonòm o encara d’evitar de patir la discriminacion. Per aquela cercaira, lo grand problèma de l’IA uèi es que daissa l’umanitat incapabla de far de leis per se protegir contra cèrtas accions de l’IA e que pòdon èsser dangierosas. E per tot aquò l’IA es un risc màger contra los dreches umans, çò apond Randazzo.

Car Randazzo tròba que la tecnologia actuala es a cambiar lo païsatge etic uman occidental a mai de las siás leis. E aquò crèa un dangièr per las valors democraticas de mai en mai. Aital, i a pas encara de proteccion legala contra d’atemptats de l’IA contra la privacitat, l’egalitat, l’autonomia o los dreches intellectuals del fach dels algorismes.

Lo grand problèma

E tot aquò crèa un problèma gigantàs, pr’amor que la majoritat de las accions de l’IA pòdon pas èsser seguidas e doncas se pòt pas jamai saber se l’IA a atemptat contra aqueles dreches e la dignitat umana. «Es significatiu de descobrir que lo fach s’empejora pr’amor que i a pas cap lei contra aquò, çò ditz Randazzo. L’IA es un succès de l’engenhariá umana mas es pas una capitada de conducha cognitiva». «L’IA sap pas çò que fa. I a pas cap de pensada coma n’avèm los umans, solament ten de modèls de reconeissença desguisada de repeticion, empatia o memòria», çò afirma la cercaira.

Segon la scientifica, l’UE seriá a mand de trobar un camin per protegir la dignitat e los dreches umans mas es pas lo meteis camin que lo dels Estats Units o de China. Cal aver d’instruments comuns a tota la planeta pr’amor que, si que non, los umanas serem solament de numèros, e pas pus d’umans. L’umanitat pòt pas èsser tractada coma se i aguèsse pas cap de fin del camin. L’estudi d’aquela cercaira foguèt publicat fa gaire dins lo numeric Australian Journal of Human Rights amb lo títol «La dignitat umana a l’èra de l’IA: una vision de las leis actualas». E la cercaira ne vòl far mai.

La Redaccion

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.