Malgrat aquel nombre de parlants, l’oigor es uèi en una situacion sociolingüistica complèxa pr’amor de la granda pression del chinés mandarin a l’educacion, l’administracion e los espacis publics. Se pòt dire doncas qu’ara aquela lenga viu un moment de cambiament sociopolitic prigond.

Los oigors formèron la confederacion oigora entre los sègles VIII e IX malgrat qu’alara parlèsson una lenga desparièra de l’actual oigor modèrne. Pasmens, i a una cèrta continuitat culturala e nominala entre aquels grops d’oigors e los oigors actuals.

Un procès d’islamizacion

Entre los sègles X e XV, los territòris oigors subiguèron un procès d’islamizacion progressiva qu’aguèt un impacte prigond sus la lenga; foguèron adoptadas fòrça paraulas aràbias e persanas, se desvolopèt una literatura islamica e tanben foguèt adoptada l’escritura aràbia. Ja pendent lo sègle XX l’alfabet arabi foguèt adoptat, puèi chineses e sovietics volguèron que s’adoptèsse l’alfabet latin e mai tard encara foguèt adoptat parcialment lo cirillic. En China actuala es emplegat l’alfabet arabi modificat. Val sens dire que totas aquelas reformas en provocat una rompedura ortografica importanta e de problèmas a l’ora de crear una lenga estandard.

Uèi, malgrat que lo nuclèu principal de parlants d’oigor se tròbe en Xinjiang, ont i a de comunautats oigoras dins de vilas coma Ürümqi, Kashgar e Hotan, tanben i a de comunautats en Asia centrala e Turquia. La situacion generala es que i a un bilingüisme desequilibrat, pr’amor que lo chinés mandarin es la lenga oficiala a l’escòla, dins l’economia e las institucions del temps que l’oigor es la lenga de la familha e la comunautat (sonque en cèrts espacis). Tot aquò crea un procès de cambiament lingüistic parcial dins las vilas.

Fins a fa pas gaire i aviá d’escòlas bilingüas oigor-chines. Mas, durant los darrièrs decennis, lo chinés a espandit la siá presència coma lenga principala a l’escòla e aquò a agut una repercussion dirècta sus la transmission intergeneracionala de la lenga.

Uèi, l’oigor a una rica tradicion islamica escricha e orala. La musica oigora, mai que mai, lo genre del muqam, es clau dins l’identitat oigora. Demòran cèrts mèdias en oigor, mas son plan espepissats pel govèrn chinés. Sus Internet, la lenga es mai viva e utilitzada dins de grops fòra de China. Dintre, i a fòrça limitacions governamentalas.

Per aiçò, las principalas menaças que i pòt aver uèi sus l’oigor son la pression del chinés mandarin, una preséncia mai reducha a l’escòla, l’exili, las disparitats ortograficas e los problèmas dins la transmission intergeneracionala dins las grandas vilas.

Es segur que l’oigor desapareisserà pas lèu, ja que lo nombre de parlaires encara es plan grand, mas s’aquela lenga vòl aver un avenir, cal resòlver cèrts problèmas coma la transmission familhala de la lenga, una màger numerizacion d’aquesta, la politica lingüistica estatala chinesa e l’evolucion del bilingüisme a l’escòla.

Es clar que contunharà d’èsser la lenga culturala mai causida dins la familha, mas la pression estructurala exteriora es tanben tras que nauta. De situar l’oigor coma una lenga majoritària al nivèl regional es tanben considerar que patís una fòrta pression institucionala chinesa. E doncas aquò plaçarà la lenga oigora dins una situacion mai reala, que preparará la lenga per un avenir segur e la siá subrevivéncia, malgrat lo bilingüisme actual.

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Imatge principala: httpswww.flickr.comphotostravelingmipo/CC Uyghur/Meshrep

Se aver, uèi, mai de 7500 lengas sus la planeta encara es susprenent, l’estudi publicat fa pas gaire a Science afirma qu’aquò es sonque una partida pichona del grop de lengas parladas fins a una epòca recenta. Se uèi son parladas de milièrs de lengas, aquò es la resulta d’un declin grèu, ja qu’abans s’i parlava plan mai de lengas.

Lo temps pus primitiu es totjorn restacat amb de populacions isoladas que parlarián mens de lengas. Mas foguèt tot çò de contrari. La situacion foguèt plan complèxa e desboquèt sus un panorama mai pròche del temps actual, ont i aviá de desenas de milièrs de lengas. E fa pas gaire de temps. Segon lo meteis estudi, la melhora situacion se situa entre fa 1000 e 3000 ans, quand comencèt lo declin actual.

Malgrat tot, sonque una ipotèsi

L’estudi emet sonque una ipotèsi, pr’amor que degun pòt demostrar aquel fach o son contrari. Alara, nos podèm demandar: perquè i aguèt mai de lengas dins los tempses preïstorics? Lo fenomèn foguèt lent e durèt de sègles. Foguèron, justament, los cambiaments fonetics o gramaticals que provoquèron de grandas disparitats regionalas e finiguèron que separèron de grops locals pròches.

Aqueles cambiaments menèron a de diferéncias gigantassas. Dos grops isolats pendent de sègles finiguèron qu’aguèron pas pus d’informacion comuna, e aital foguèron de creats sistèmas desparièrs. Las migracions, los isolaments geografics o la fondacion de nòus vilatges ajudèron fòrça a bastir una istòria sens escritura. Fòrça d’aquelas lengas s’escantiguèron sens que foguèsse possible de las rebastir. Per o estudiar, foguèron utilizadas la demografia e l’informacion de mai de 171 societats de caçaires-culheires actuals. Puèi s’ajudèron amb la matematica. Foguèt aital que los cercaires poguèron mesurar quantas comunautats lingüisticas i aviá durant los darrièrs 12 000 ans.

L’imatge final es plan singular. Fa 12 000 ans, i aviá plan mens de lengas qu’a l’ora d’ara. Mas la creissença de la populacion e l’aparicion de nòvas societats entraïnèron un espandiment del nombre de lengas. Plan mai tard, entre fa 3000 e 1000 ans, arribèt lo moment clau: se parlava de desenats de milièrs de lengas dins lo Mond. Fòrça mai qu’ara. La diversitat lingüistica actuala doncas es pas, en realitat, actuala mas recenta.  E es lo fruch de la diversitat culturala. La reduccion del nombre de lengas s’accelerèt grèvament sonque alara.

Amb l’agricultura, arribèron d’efièch de vilas e vilatges permanents. E cada comunautat causiguèt una cèrta relacion amb los sieus vesins. La creacion de reialmes, d’empèris e d’estats complèxes provoquèt un màger besonh de còdes de comunicacion comuns. E cèrtas lengas localas comencèron de patir un declin. Mas pas totas. Qualques unas venguèron pus importantas al costat d’autras lengas vesinas. Cèrtas lengas venguèron de mens en mens utilizadas e doncas pus reduchas. E aquò èra dangierós perque podiá menar a l’extincion finala. Lo colonialisme accelerèt aqueste procès. Mas lo procès aviá ja cambiat de direccion plan abans l’arribada dels europèus suls autres continents. Lo colonialisme accelerèt lo procès, mas lo creèt pas.

Amb l’estudi, doncas, podèm conéisser l’evolucion de las lengas dins lo mond, cossí s’organizèron e quin poiriá èsser lo lor futur. Saber quantas i aviá fa 12 000, 3000 o 100 ans es important, mas tanben cal conéisser la tendéncia d’un fenomèn uman que semblariá d’aver una nòrma pròpria segon lo contèxt istoric, la geografia e las personas.

Un article de Christian Andreu

Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.

Redaccion. – Es lo Redactor en cap del jornal Le Peuple Breton / Pobl Vreizh, amb una evidenta vocacion d’identitat bretona. Quinas son las tòcas de vòstre jornal? Quina es la preséncia del breton als mèdias d’informacion? Pensas que los malhums d’informacion d’Internet pòdon venir una escassença per las lengas consideradas “minoritàrias”, o una menaça, se soscam a la globalizacion?

Gaël Briand.- Nòstra linha editoriala es mai o mens la de l’Union Democratica Bretona, un partit politic d’esquèrra fondat en 1964 sus de principis anticolonialistas. Puslèu que de reagir a França, estimam mai de dire qui sèm e çò que volèm. Nòstra tòca es fòrça simpla, en realitat: provesir als nòstres legeires una analisi realizada dempuèi Bretanha e non pas dempuèi París. Malgrat que l’ofèrta mediatica s’es espandida dempuèi 1964, la vision demòra fòrça centralizada en França. Pr’açò, çò qu’es important per París o es pas necessàriament per nosautres, e vice vèrsa.

Lo nom de nòstra revista balha la color: sèm un pòble, e coma tal, reivindicam de dreches collectius que França nèga. Coma ciutadans (franceses), gaudissèm dels meteisses dreches que totes los autres, mas nòstra cultura existís pas oficialament e doncas a pas cap de drech. Lenga, istòria, territòri… res de tot aquò es protegit pr’amor d’aquela negacion. A Le Peuple breton avèm mantunas paginas en breton. Es evident que devèm li far de plaça. De temps en temps, avèm agut de paginas en gallo (l’autra lenga minoritària de Bretanha), mas aquò es mens abitual. Es possible que la visibilitat escricha d’aquelas lengas siá melhora qu’abans, mas demòra en granda partida simbolica e, sustot, s’entend pas enlòc! D’articles originals en breton, pas tradusits (pr’amor qu’es una lenga viva), permeton tanben d’aver un espaci exclusiu pels locutors de breton. Dempuèi qualques ans soscam a publicar una revista sonque en breton, mas, per manca d’argent e de temps, i arribam pas. Cal dire que Le Peuple breton se basa essencialament sus de volontaris. I a d’autras revistas en papièr: Ya!, Bremañ, Al Lañv o, encara, Al Liamm (literària)…

Quant a l’Internet, la lenga bretona a totjorn tròp pauc de preséncia. Uèi aquel es un mejan essencial per la visibilitat de la lenga bretona. Diriái pas que l’Internet siá una «escasença», encara que los canals tradicionals pòdon contornar. Amb aquò, lo problèma de la lenga bretona es jamai estat la produccion. Sus l’Internet, los creators de contengut son legion. (De Splann! als instagrammaires o youtubaires, l’ofèrta existís.) I a egalament fòrça artistas que trabalhan en lenga bretona. En çò que tanh a la difusion, per contra, aquò’s fòrça mai malaisit. Es tanben lo cas de Le Peuple breton…

Dempuei 1977 existís un malhum d’escòlas d’immersion en breton, conegut coma Diwan. Quina es sa situacion actuala? E la preséncia de la lenga dins lo sistèma d’educacion public?

G.B.- Las escòlas Diwan se basan pas solament sus l’ensenhament escolar; la vida dins l’escòla tota se debana en breton. A partir d’aquel moment, se comptan pas las oras: lo breton es pas una opcion, es una vertadièra lenga de vida. Diwan es, sens dobte, lo melhor esplech per la trasmission del breton, quitament a l’ora d’ara. (Dempuèi 2008, podèm inclure tanben la Redadeg, la corsa de relais en favor de la lenga bretona.) Lo problèma es que l’Estat refusa l’apròche immersiu, amb lo resultat que lo malhum Diwan a pas jamai pogut obténer una vertadièra reconeissença. Es donc considerat coma «privat», alara que los corses son gratuïts e laïcs. Aquò arrèsta fòrça familhas, que son restacadas al sistèma public. Las escòlas Diwan s’afanan constantament per amassar de fons pr’amor de manténer en foncionament tot lo malhum, de la mairala fins al licèu. De fach, aquò vòl dire qu’una granda partida d’aquel temps pòt pas èsser destinada a d’autres projèctes o al desvolopament. Los efectius cobrisson mens de 4000 escolans.

L’Estat francés se trufa de la subrevivençia del breton. Considèra nòstra lenga mens importanta encara qu’una lenga estrangièra, coma una simpla opcion. La França s’es bastida en granda mesura sus sa lenga, e l’existéncia meteissa del breton inquieta sos dirigents. Çaquelà, sèm pas pus de 100 000 locutors. L’Estat francés es plan fragil!

R.- E los autres mèdias, coma la ràdio e la television? La preséncia sus la ràdio e la television publica es fòrça redusida. Fa d’annadas espeliguèt lo projècte TV Breizh, mas malurosament poguèt pas s’assolidar.

G.B.- Existís un malhum de ràdios en lenga bretona, Radio Breizh, que fa un trabalh supèrb. Eles tanben mancan de subvencions per se desvolopar, mas provesisson de novèlas e de reportatges en lenga bretona. Quant a la television, aquò’s mai malaisit, pr’amor que, a la diferéncia de la ràdio, la decision es presa un còp de mai a París. De fach, France Télévision difusa qualques oras de programas bretons cada setmana, mas dobta pas a los anullar o los reprogramar se arriba quicòm d’autre considerat mai «interessant». Es donc pas rar que lo programa del dimenge al matin Bali Breizh siá remplaçat per d’espòrt. Avèm pas cap de cadena pròpria en breton. Apareisson a d’autras iniciativas, coma Brezhoweb, sus lo web, mas an pas de continuïtat.

R.- La lei Molac dobriguèt un orizont amb fòrça espers per lo breton e per las autras lengas, mas fin finala los articles mai favorables subrevisquèron pas a la decision del Conselh Constitucional. Cossí avètz viscut vosautres, en Bretanha, aquel procès legislatiu?

G.B.- Una partida de la lei Molac foguèt en fach censurada pel Conselh Constitucional a la seguida d’una reclamacion del ministre de l’Educacion Nacionala d’alara, Jean-Michel Blanquer. Pr’açò qualques articles foguèron conservats. Aquela lei representa, donc, dins son ensems, un pas endavant indenegable: a l’ora d’ara, es possible l’immersion dins la filièra d’educacion publica bilingüa, per exemple. Mas encara cal aver lo personal per o far! Dins aquel domeni, esperam pas res, malurosament, de l’Estat.

Quant al movement breton, deu arrestar d’agir d’un biais tan pragmatic. Sonque una reconeissença plena e completa del pòble breton permetrà de far avançar nòstra causa. Çò que nos cal en Bretanha es una cooficialitat a part entièra, pas que de micalhas! Tot lo mond o sap, mas contunham de virar a l’entorn de l’elefant dins la sala pr’amor qu’espanta lo poder. A l’ora d’ara, França ierarquiza las culturas e las lengas. Es just, aquò? Lo breton, coma las autras lengas parladas dins lo territòri (alevat del francés), es considerat coma una soslenga. I a pas de «lengas regionalas» ; existisson de lengas amb d’estatuts juridics diferents. Mas nosautres, en Bretanha, avèm pas d’Estat que garantisca aqueles dreches lingüistics. Son aqueles dreches que cal ganhar per la lucha politica. Lo demai es parlar per parlar. L’Estat acompanha lo breton cap a una mòrt certana, e n’es plenament conscient. Aquò es fòrça cinic.

R.- Una lenga a totjorn besonh de la leialtat e del sosten de sos locutors. Cossí se manifesta l’actitud de la populacion de Bretanha cap a sa pròpria lenga? E la consciéncia del besonh de luchar pel breton? Quina relacion manten amb las autras lengas cèltas sòrres?

G.B.- Sens lo sosten de la societat, i a pas res d’esperar. Uèi, lo breton a de bona premsa a la societat bretona: la lenga es populara, lo talent per l’aprene existís, e degun compren pas la rigiditat ideologica de l’Estat. Pr’aquò lo nombre de locutors demòra bas e la trajectòria es pas bona. Passarem doncas probablament de 100 000 a 50 000 d’aicí al pròche estudi sociolinguïstic. Cresi que nos cal repensar nòstre apròche per preservar lo breton. Plan segur, l’escòla es essenciala, e cal contunhar de far pression per que se dubriscan de classas novèlas e assolidar los sites existents. Mas la lenga bretona se transmet gaireben pas mai dins las familhas. Ven una lenga d’escòla o, encara pièger, de militants. De parents inscrivon lors enfants dins de filièras bilingüas o d’immersion, se disent «aquò’s tot, ai fach çò que caliá», mas qu’an fach, eles? Es pas pro de passar la responsabilitat sus la generacion venenta simplament; cal tanben faire d’esfòrces per se meteis, encara que siá dificil. Un enfant comprendrà pas perqué apren lo breton se percep pas l’importància de la lenga en çò de sos parents. N’ai estat testimòni en ensenhant qualques meses.

Al conselh regional, mon grop a prepausat de formar tota una generacion de joves en breton. Cal trobar l’argent, naturalament, mas imaginatz que se prepausa als joves de 20-30 ans de seguir a gratis una formacion de sièis meses, o quitament que foguèsson pagats per la seguir! Non solament emplegarián lo breton dins lors mestièrs futurs, mas lors enfants, lo jorn que n’auriàn, es fòrça mai probable que parlèsson vertadièrament lo breton a la fin de lors estudis. Lo cercaire Gwenolé Larvol ditz essencialament qu’aprenèm una lenga (quina que siá) per doas rasons: la comunicacion e l’identitat. Totes parlam francés, doncas la primièra rend lo breton pas «util». Cal alara trabalhar l’autra rason, aquela que depend pas de l’utilitat sociala, mas de qui sèm: Bretons! Uèi, un estrangièr qu’apren lo breton es reconegut immediatament coma «breton». Paradoxalament, es ben possible que vòlga pas èsser breton pel sol fach d’aprene a parlar breton. Mas es un sesame qu’autreja una legitimitat evidenta. Lo jorn que ligarem l’identitat a la lenga, i aurà fòrça mai de candidats per l’aprene…

Una entrevista de Francesc Sangar*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm

Imatges de l’entrevista balhadas per Gaël Briand/ Le Peuple Breton / Pobl Vreizh

Aquela lenga romanica auriá tanben d’influéncias de las lengas eslavas vesinas o parladas abans de la conquista romana. Lo diccionari del wenadyk possedís quatre mila paraulas. La prononciacion seriá semblabla a la de l’actuala lenga polonesa eslava e auriá un alfabèt de trenta doas letras, del temps que totas las paraulas serián planas (la sillaba tonica seriá l’abans-darrièra).

Una lenga qu’a pas d’articles

Existisson tres genres (masculin, femenin e neutre) e tanben singular e plural pels substantius, los adjectius e los pronòms mas utiliza pas los articles. Tanben aquelas categorias gramaticalas possedisson los meteisses cases gramaticals semblables a la lenga latina (nominatiu, acusatiu, datiu…) E tanben lo vocatiu utilizat en latin per las exclamacions. Los substantius an quatre declinasons coma lo latin. A la primièra i trobam las paraulas acabadas en -a, abitualament femeninas. A la segonda declinason i trobam las paraulas masculinas e neutras finidas en consonanta. A la tresena declinason i trobam las paraulas femeninas que finisson en consonanta doça e fin finala a la quatrena declinason i trobam las paraulas que finisson amb -ej.

Los vèrbs mantenon las sièis personas coma las lengas romanicas e de tempses verbals similars coma son lo present d’indicatiu, lo pretèrit perfièch e l’imperfèct, lo futur simple e lo perfièch, lo condicional e l’imperatiu. Qualques paraulas del wenadyk son per exemple lewga (lenga), numie (nom), fok (fuòc), czytac (vila), o kán (can, en latin canis). Noms fòrça semblables a l’ancian latin o a las successoras lengas latinas, mas qu’amb l’escritura remembran las lengas eslavas e sustot l’actual idiòma polonés.

L’ipotèsi de l’aparicion d’una lenga romanica a l’Euròpa orientala o del nòrd es pas absurda, pr’amor que devèm pas desbrembar lo romanés, un idiòma filh del latin (aluenhat a Euròpa de las autras lengas sòrs romanicas) e qu’èra consequéncia de la dominacion romana (l’anciana província de la Dacia). Qualqu’unes opinan benlèu qu’aqueles estudis son innecessaris, pr’amor que la realitat istorica e actuala es la presenta e se pòt pas modificar. Mas lo wenadyk coma lo brithenig (avèm publicat un article abans consacrat a aquel darrièr) son utils per conéisser melhor l’evolucion de la granda familha de las lengas romanicas, las semblanças e las diferéncias entre elas meteissas e las autras grandas familhas d’idiòmas europèus coma la germanica, l’eslava o la celtica.

Un article de Francesc Sangar

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

L’an 1996 Andrew Smith de Nòva Zelanda desvolopèt una experiéncia amb aquela ipotèsi e lo resultat foguèt lo brithenig, una lenga romanica nascuda a las Illas Britanicas per la conquista romana del territòri e la siuena posteriora evolucion amb lo contacte amb las autras lengas germanicas e celticas parladas a l’archipèl, sustot amb lo galés.

, mas incorporava tanben vocabulari de las lengas celticas vesinas e del meteis anglés. L’influéncia d’aquelas èra sustot importanta en lo domeni fonologic, pr’amor que l’ipotetica lenga romanica nascuda a l’archipèl, manteniá los sons fonetics caracteristics de las autras existentas. Pensam que l’anglés parlat a Escòcia o a Irlanda manten qualques caracteristicas de prononciacion del gaelic. De comparasons de la fonetica del brithenig amb lo galés mòstran de diferéncias. Ne mencionam qualques unas de las mai importantas.

Una lenga amb caracteristicas singularas

Abitualament, a las paraulas en lenga galesa la sillaba tonica es l’abansdarrièra, del temps qu’en brithenig es la darrièra sillaba. En aquela ipotetica lenga existisson fòrça letras que se pronóncian pas coma la r finala de l’infinitiu dels vèrbs o la letra f a la fin de la paraula (amb l’excepcion s’es una ff dobla).

Existisson tres conjugasons, coma fòrça lengas romanicas, amb d’infinitius qu’acaban en -ar, -er, -ir, mas los vèrbs an de besonh lo sieu pronòm per conéisser quina persona verbala es lo subjècte, pr’amor que fòrça desinéncias verbalas càmbian pas segon la persona. Existisson tanben de vèrbs irregulars, sustot los mai utilizats, coma “esser” o “afer” (aver). Tanben l’estructura de las oracions gramaticalas son similaras a las lengas romanicas, subjècte – vèrb- predicat.

La similitud lexicala amb las neolatinas o amb lo meteis latin es evidenta amb paraulas coma “llinghedig” o “llingw” (lenga), nôn (nom), “ag” (aiga), “can” (can, en latin “canis”),  “ffog” (fuòc), “morth” (mòrt) o “ciwdad” (ciutat). Malgrat aquela granda preséncia de vocabulari d’origina latina, aperaquí un quatren del vocabulari del Brithenig proven de la lenga galesa.

L’anglés incorpòra tanben una granda quantitat de paraulas d’origina latina dins lo sieu vocabulari, originàrias tanben de la preséncia romana a las Illas Britanicas, mas sustot incorporadas del francés pendent lo regnat del linhatge dels Plantagenet, originàris de la meteissa França pendent l’Edat Mejana.

Aquelas experiéncias lingüisticas ofrisson una importanta vision de la lingüistica, sustot al domeni del contacte tre las desparièras lengas e l’evolucion d’aquelas, pr’amor que remembram que los idiòmas son pas estatics, mas podèm los considerar coma d’organismes en evolucion constanta. Una experiéncia similara es lo venedic amb una supausada lenga romanica nascuda a Polonha.

Un article de Francesc Sangar

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principala: Sapiéncia/ChatGPT

La primièra forma escricha del tibetan estandardizada es del sègle VII. L’escritura tibetana foguèt desvolopada pendent l’epòca del celèbre rei Songtsen Gampo, e èra inspirada en de sistèmas indians, coma lo devanagari. Amb aqueste sistèma poguèron revirar de tèxtes bodistas, trabalhar a l’administracion imperiala tibetana e consolidar la lenga literàriament.

Arran d’aquò lo tibetan venguèt una de las lengas màgers pus usadas al bodisme, e creèt una produccion filosofica e religiosa estonanta. La tradicion escrita demorèt fins a uèi lo jorn. Totun, lo tibetan es pas una lenga omogenèa, mas una amassada de dialèctes qu’an diferéncias importantas. Los quatre dialectes màgers son lo tibetan central (parlat a Lhasa), lo dialècte Amdo, lo Kham e, fin finala, divèrsas varietats perifericas imalaiencas.

Pasmens, mantuns dialèctes son malaisits de comprene per totes los tibetans, malgrat que l’escritura es la meteissa, A Tibet, lo sistèma educatiu es bilingüe, malgrat que i a una tendència creissenta per parlar mandarin en l’educacion superior. Es la resulta de la creissença del chinés a totes los espacis de trabalh tibetans los darrièrs 50 ans. E, pr’amor d’aquò a las vilas tibetanas lo tibetan es de mens en mens utilizat coma lenga unica e tanben se trinquet la transmission lingüistica.

Mai present en defòra de Tibet

La comunautat tibetana a l’exili (migrada dempuèi l’envasion chinesa de 1950) utiliza, pasmens, mai lo tibetan. Contunhan de trabalhar los tèxtes del bodisme vajrayana que son una de las collecions religiosas pus importantas del mond.

Se ben lo tibetan es present a la ràdio, lo cinema e la musica (mai encara tre los 150.000 tibetans a l’exili) i a cèrts desfís com la substitucion parciala de la lenga pel chinés, la fragmentacion dialectala, una presència mendre a l’escòla, una màger pression urbana e tanben la fauta d’una lenga estandard orala. E lo sieu avenidor depend, a l’ora d’ara, d’una màger politica bilingüe educativa (que depend pas de Lhasa), la vitalitat de la diàspora, l’usatge als numerics e una màger transmission culturala.

Se lo tibetan es previsible que se mantenga fòrt als camps de la cultura e la religion, la pression creissenta del chinés a las grandas vilas es una menaça real. Uèi se pensa que i auriá tre 6 a 7 milions de parlaires de tibetan. La majoritat demora al Tibet mas tanben n’i a en ancianas províncias chinesas desseparadas politicament de Tibet pels chineses, coma Qinghai, Sichuan, Gansu e Yunnan. En mai d’aquò i a tanben comunautats de parlaires de tibetan en Índia, Nepal e Botan.

Se qualcunes expèrts ja an avisat que lo tibetan actual es en dangièr pr’amor que i a cèrtas varietats localas sonque parladas per de milièrs de locutors, tanben es vertat qu’es encara usat lo tibetan estandard (a nivèl escrich), basat sul dialècte de Lhasa, qu’es parlat per milions de parlaires als mèdia, la literatura e la religion.

Lo tibetan es oficialament una lenga reconeguda a las zònas tibetanas, e es encara ensenhat a las escòlas. Mas cèrtas ONG son inquietas pr’amor que lo chinés mandarin es de mai en mai present a l’educacion e l’administracion. Segon qualcunes rapòrts, força tibetans demòran força temps escolarizats sonque en chinés mandarin e aquò pòt arribar a trincar la transmission a l’ostal.

En defòra de Tibet, la diaspòra tibetana dels tibetans exiliats, totun, a creat d’escòlas, de centres culturals e de programas de preservacion lingüistica. Pasmens, tanben es vertat qu’ailà los pus joves adaptèron tanben la lenga del país ont demòran. Coma aquò se passa dins fòrça comunautats emigradas, las novèlas generacions adoptan sovent las lengas del país ont vivon, çò que crea un desfís pel mantenement del tibetan. Tot aquò crea una disfoncion en la vitalitat del tibetan.

La situacion es complèxa tanben pr’amor que lo tibetan sovent es considerat una ensems de dialèctes e pas una sola lenga. Per ansin, lo dialècte de Lhasa, la capitala, es la pus celèbra, mas un abitant d’aquesta vila pòt aver dificultats importats a l’ora d’asajar de comprene lo tibetan de las regions pus luenhas. Tre los dialèctes centrals la compreneson es plan nauta (coma tre occitans e catalans). Tre los parlaires del dialècte central e los dialectes Kham sovent la situacion ven mai dificila. Mas amb los parlaires de tibetan Amdo la compreneson orala es plan limitada.

Aquelas diferéncias an coma causas basicas la geografia (las vals tibetanas son sovent isoladas), l’istòria – plusors comunautats demorèron desseparadas politicament durant sègles-, l’evolucion fonetica de la pròpia lenga e tanben lo contacte amb d’autras lengas coma lo mongòl, lo chinés, lo turc o d’autras lengas imalaiencas.

Cal reconéisser que dos parlaires de desparièras varietats dialectalas tibetanas pòdon se comprenen plan a travèrs de l’escritura estandardizada, mas la discussion academica encara demòra dempuèi fa decadas: lo tibetan es una unica lenga o desparièras ? Sonque se pòt afirmar que lo tibetan es una sola lenga se òm estudia plan l’istòria d’aquel país. Aquò, al costat de las menaças actualas, fa del tibetan un cas unic al mond pr’amor qu’es un exèmple classic quand parlam de lengas o dialèctes. Un dialècte daissa d’èsser dialècte e ven lenga quand las autras comunautats pòdon pas pus lo comprene ? Lo debat es obèrt e serà çò que marcarà lo futur del tibetan, mai enlà de la pression lingüistica chinesa giganta, pro dangierosa.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principau: archer10 (Dennis)/CC

Las darrièras donadas d’aquesta lenga de Paraguai confirman que, uèi, i a mai de 5 milions de personas que parlan lo guaraní e aquò es lo 70% de la populacion d’aquel l’estat. Encara mai important, d’aqueles 5 milions de parlaires, un 37% son monolingües en guaraní. Un autre 34% son bilingües e al moment actual sonque demòran un 26 % dels abitants de Paraguai que parla pas lo guaraní e que sonque parlan espanhòl. Mas mai enlà de Paraguai, lo guaraní tanben es parlat en cèrts airals d’Argentina, Bolivia e encara lo sud-oèst de Brasil.

L’an 1992 foguèt un an plan especial per la comunautat guaraní. I aguèt e foguèt votada una nòva constitucion que confirmèt que lo guaraní èra lenga oficiala que deviá èsser (e aital se debanèt) desvolopada a travèrs de la lei de Lengas de Paraguai (passada en 2010). Des d’alara lo guaraní e l’espanhòl son las doas lengas oficialas d’aquel estat american.

Una lenga pel futur

L’Acadèmia de la Lenga Guaraní (Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ) es l’organisme que regula la gramatica e lo lexic del guaraní. E la Secretaria de Politicas Lingüisticas es lo ministèri qu’a coma tòca projectar la lenga guaraní al futur. Pr’açò trabalha amassa amb l’Acadèmia del Guaraní, car la tòca finala es espandir la lenga fins al 100% de tota la populacion de Paraguai.

Lo guaraní es doncas una lenga amb un grand succés e tanben un grand avenidor. Totes los documents de l’estat devon èsser en guaraní (e o son) e los jutjes an l’obligacion d’escotar e comprene çò que dison lors parlaires. Tot aquò malgrat qu’a la capitala, Asuncion, a mai de las grandas vilas, la majoritat de la populacion encara parla sonque espanhòl.

Pasmens, la tòca actuala es l’escòla. Lo guaraní es la lenga veiculara a totes los nivèls. Es dins un sistèma escolar amb dos modèls; un pels parlaires de guaraní e l’autre pels parlaires d’espanhòl.

Malgrat la bona situacion de la lenga, los parlaires de guaraní tanben an problèmas: i a fòrça distància tre lo guaraní academic e encara lo jopara (una mescla que i a en carrièras). Pr’amor que fòrça votzes dison que lo guaraní academic es plan malaisit.  Benlèu lo jopara es mai usat als mèdia. D’efièch i a centenars de ràdios ont es parlat lo guaraní e lo jopara.

A la television, per contra, lo guaraní es utilizat en força programas nacionals, mas pas totjorn e i a pas cap canal monolingüe guaraní. Tanben i a jornals coma Crónica o Popular qu’an plusors paginas en guaraní. A las rets socialas lo guaraní patiguèt un espandiment estonant, mai que mai a Tik Tok.

Uèi doncas es una lenga indigèna que patís pas cap menaça grèva pr’amor del naut nombre de parlaires. Mas encara i a problèmas pels abitants que demòran pas a las vilas mas que i migran. En fòrça familhas la transmission lingüistica se trinca quand aquò se debana. Se la lenga pòt trincar l’idèia que la restaca amb la pauretat lo sieu futur serà plan positiu, plan positiu.

La Readccion

Imatge principala: nerdy girl/CC

Lo lingala es, uèi, una lenga pas pichona, pr’amor qu’es parlada per mai de 10 milions de parlaires. Es pas una lenga etnica e pro pr’amor que tanben es plan parlat en de vilas grandas coma Kinshasa e Brazzaville. E 5 milions de personas mai an aquesta lenga coma segonda lenga de comunicacion.

Çò que fa singular lo lingala es qu’es una lenga que s’espandiguèt pr’amor de processes istorics recents coma lo colonialisme o la cultura populara urbana modèrna. Las siás caracteristicas principalas, coma d’autras lengas banto, son qu’a un sistèma de classas nominalas, una concordança morfosintactica, una estructura aglutinanta e un lexic majoritàriament banto.

Lo nuclèu original ont nasquèt lo lingala es la region del flume Còngo, en de zònas amb fòrça comèrci. Foguèt justament aquel contacte tre divèrsas comunautats etnicas desparièras çò qu’entraïnèt un espandiment d’aquesta lenga banto africana. Puèi encara venguèt lenga franca a la region centrala africana.

Una lenga coloniala

Lo lingala s’epandiguèt plan pendent lo periòde istoric colonial de Còngo, çò es tre la fin del sègle XIX e començament del sègle XX. Alara la meteissa administracion coloniala bèlga utilizèt diverses lengas localas per impausar lo contraròtle colonial e una d’aquesta foguèt lo lingala. Aital, en aquela luenha epòca lo lingala èra usat per la glèisa crestiana, l’armada coloniala e tanben l’administracion.

Al flume Còngo lo lingala es plan mai important que d’autras lengas vesinas pr’amor que s’espandiguèt dempuèi Kinhasa, la capitala, vèrs d’autres territòris congoleses de l’interior. Segon plusors estudis, lingala es un nòm qu’auriá coma origina la paraula linga, que ven , al còp, de Bangala, un flume de l’airal.

Pasmens, foguèt dempuèi la fin de la guèrra mondiala que lo lingala comencèt a s’espandir mai e mai. La capitala de la RDC, Kinshasa, ajudèt e plan lo lingala a s’espandir en aquela epòca. Alara la vila cresquèt plan, i arribèron força migrants e caliá aver una lenga comuna per totes. La lenga comuna causida foguèt lo lingala. Benlèu pr’amor d’aquò uèi es considerada coma una lenga de comunicacion interetnica urbana.

Lo lingala, coma d’autras lengas pas europèas, patís encara una forta diglòssia pr’amor que lo francés es encara la lenga oficiala, a l’educacion e a l’administracion a nivèl oficial. Lo lingala, d’un autre costat, es mai una lenga considerada coma informala, culturala e urbana. E doncas poguèt s’espandir al costat del francés, pr’amor que n’es pas la concurréncia.

Uèi i a dos grands dialèctes del lingala. Lo lingala considerat coma estandard es tanben plan usat per la glèisa e l’escòla. Lo lingala mai colloquial o lingala “parlat” (parlé) es mai parlat en de grandas vilas e patís una nauta influéncia per part del lexic francés. Encara e sonque a Kinhasa se desvolopèt un tresen dialècte nomenat lingala urban amb de caracteristicas lexicalas e sintacticas pròprias.

Totun, lo lingala es una de las lengas musicalas pus importantas de tota Africa. Divèrses genres musicals coma la romba de Còngo o lo soukous, qu’ajudèron tanplan a espandir aquesta polida lenga africana. Cantaires coma Franco Luambo o Papa Wemba l’an menat un nivèl internacional màger. Aquò, al còp, ajudèt a una màger normalizacion de la lenga, a una difusion tanben màger e a crear un ligam mental qu’unís lo lingala amb la modernitat.

Se ben lo cinèma congolès es plan redusit, lo lingala es usat sovent en de produccions localas e tanben en qualcunas sèrias televisivas. L’usatge del lingala a la glèisa pentecostala es naut. Tanben es usat en divèrses mèdia de RDC e de Còngo-Brazzaville. A la ràdio sovent se parla en lingala mas tanben en francés. E lo francés alara ven minoritàri.

A la television se pòt escotar lingala en programas musicals, informatius e d’autres. Val pas dire que lo telefonèt e las rets socialas ajudèron e plan l’espandiment del lingala actual. Mas i a pas encara cap ortografia estandard, se mescla sovent amb lo francés e es plen de neologismes urbans. Aquò balha una vitalitat estonanta a aquesta lenga que, malgrat tot, es brica normativizada encara.

Uèi lo jorn, malgrat los milions de parlaires, es pas encara oficial en cap país african. A RDC es lenga nacionala (amb lo swahili, tshiluba e kikongo) mas es pas oficial, e a la Republica de Còngo contunha de créisser mas tanpauc es oficial. Pasmens, la màger menaça que patís aquesta lenga a l’ora d’ara es pas extèrna mas intèrna pr’amor que los dialèctes començan a crear de problèmas. Aquò es logic se pensam que i a pas cap educacion escolara en lingala, i a pas produccion establa e lo meteis desvolopament tecnologic creèt de nòvas situacions encara pas resoltas.

Uèi lo francés es una granda influéncia en la sintaxi del lingala urban. E aquò arrèsta la siá estandardizacion, e poriá crear una ibridacion dangierosa. Los expèrts afirman que, de segur, lo lingala contunharà de créisser coma lenga urbana. Mas lo futur de la lenga depend de las rets socialas, l’audiovisual, las apps dels telefonèts, l’IA e las reviradas automaticas informaticas.

Benlèu pr’açò ja foguèron presentadas divèrsas opcions per crear un lingala estandard urban. Aquò ajudariá lo lingala a entrar a l’escòla, e poiriá èsser mai ensenhat al costat del francés. Tanben ajudariá a crear una basa ortografica minimala estandard. Lo problèma es encara luenh d’una solucion finala.

Mas qu’es una lenga plan parlada a la region pòt pas èsser discutit per dengun. Es una lenga de comunicacion populara, culturala e musicala. Un futur positiu arribarà quand siga creada una version estandard e pòsca dintrar en prigondor al sistèma digital. Malgrat tot aquò, lo lingala contunharà d’èsser un de las màgers lengas francas centrafricanas.

La Redaccion

Fotografia principala: Irene2005/CC

Voi exprimir-vos eth mèn mès sincer arregraïment per auer-me autrejat era vòsta confiança e per auer-me permetut de representar ara nòsta Acadèmia pendent aguesti quate ans. A estat un gran aunor e, ath madeish temps, ua responsabilitat qu’è procurat exercir damb tota era dedicacion e eth compromís possibles.

Toti ac sabetz, arribè ara Presidéncia coma ua persona que, intellectuaument, ven deth Felibritge, dera tradicion mistralenca e dera Escolo deras Pirenéos. Totun, pendent aguest camin atau coma hí en tot eth procès d’aprobacion dera Lei der occitan, aranés en Aran, dera publicación deth decrèt de constitucion dera Acadèmia e delà ençà, è sabut hèr es mies reflexions e è estudiat e è hèt mies es referéncies alibertines qu’amassa damb es anteriors conformen era rica diversitat deth nòste occitanisme. Damb respècte mutuau e damb volontat de bastir, auem contribuït amassa a hèr era nòsta lengua occitana, e era sua varianta aranesa, mès fòrta, mès reconeishuda, mès prestigiosa e mès transcendenta.

Eth trabalh compartit damb cada un de vosati a estat ua experiéncia extraordinària, tant des deth punt de vista intellectuau coma uman. Vos ac è dit en fòrça ocasions, e aué ac torni a reafirmar: a estat un privilètge poder trabalhar ath vòste costat. E ei un compromís que non s’acabe aciu, pr’amor que continuarè collaborant damb era Acadèmia damb era madeisha conviccion e damb eth madeish afècte.

Tanben coneishetz qu’eth mèn estat de salut m’obligue a priorizar era mia persona. Coma persona responsabla que me considèri, sò conscient qu’era Presidéncia dera Acadèmia exigís ua dedicacion fòrça importanta e ua disponibilitat permanenta entà atier fòrça compromisi que s’estien per tot eth territòri occitan, per tota Catalonha, per tot er estat espanhòl e per aguesta arrason, considèri qu’ei eth moment de passar eth relèu.

Ac hèsqui damb era plea conviccion qu’era naua Presidéncia, ena persona de Miquèu Segalàs, qui ja a mostrat era sua capacitat ath cap dera Seccion Aranesa, acompanhat pera equipa de direccion formada per Ròsa Maria Salgueiro coma vicepresidenta, Angelina Cases coma secretària, Lourdes España coma presidenta dera Seccion Aranesa e Claudi Balaguer coma president dera Seccion Estandard, amassa damb toti es membres dera Acadèmia e es naues incorporacions, saberàn guidar era nòsta institucion damb encèrt, ambicion e esperit de servici, amassa damb ua continuïtat enes projèctes.

Era Societat Filiau d’Istòria, Patrimòni e Identitat seguirà aportant es sòns fruts e en aguest moment e en aguesta circonstància voi arregraïr ath Director deth projècte dera Istòria d’Aran, Josep Maria Canabal, era sua dedicacion, era sua constància e eth sòn esfòrç enta artènher tot çò que portam publicat e qu’ei enes pòrtes dera publicacion. Arregraïsqui ara madeisha man a toti es autors e as traductors, maquetadors e editoriaus tot eth trabalh aportat, demanant excuses, per aqueth trabalh ingrat que de viatges mos cau hèr de sollicitar, de meter terminis e de susvelhar e de mestrejar es procèssi. De ua auta manèra es projèctes s’endarrerissen un pialèr.

Voi deishar constància deth men arregraïment a Antòni Noguès pera magna òbra que mos dèishe damb tantes e tantes traduccions d’òbres dera Literatura Universau e que le placen coma eth mès important traductor d’òbres ara lengua occitana.

Voi arregraïr eth trabalh hèt pes nòsti tecnics geografs-cartografs, Luis Cortés e Betrand Martínez en tot eth projècte dera Microtoponimia dera Val d’Aran. È era conviccion qu’aguest trabalh serà un referent en tot deishar situats enes mapes es nòms des lòcs dempús d’auer-les remassat, normativizat e documentat es sues coordenades. Eth mèn efusiu arregraïment ar Institut Cartografic e Geologic de Catalonha, as sòns Directors e as sòns tecnics. Un aunor poder trabalhar amassa e veir es fruts d’aguestes collaboracions. Qué díder dera Directora der Institut entath Desvolopament e Promocion deth Naut Pirenèu e Aran, Sra. Eva Fiter Cirera. Sense era sua implicacion tot aguest projècte non serie quauquarren de tangible.

Voi arregraïr ara Fondacion AGER e ara sua Presidenta Sra. Griselda Lozano era oportunitat d’auer podut préner part coma institucion en projècte deth Prèmi Literari Mn. Jusèp Amiell en tot demorar era Acadèmia coma eth referent lingüistic e de Jurat d’un des grani prèmis literaris d’Occitània.

Tanben voi arregraïr ara premsa en generau, perque mos an agut en compde en molti des actes qu’auem protagonizat e en particular as mejans mès propèrs coma SEGRE, LA MAÑANA, AUÉ, CATALUNYA RÀDIO, ARAN-LLEIDA TV, SAPIÉNCIA OCCITANA, JORNALET e ARA. Tot aquerò que transcendís ena premsa ei bon entara Acadèmia e tara nòsta lengua, tara nòsta cultura e tà defener era nòsta identitat.

Non pogui deishar passar, de cap de manèra, era mès grata constància der arregraïment particular e institucionau ar Institut d’Estudis Catalans, ara sua Junta Directiua e ara sua presidenta era Illustrissima Sra.  Teresa Cabré, per auer-mos brindat eth privilègi de trasladar ua delegacion dera nòsta Acadèmia ara capitau deth Principat e atau crear un lòc referent dera lengua occitana en Barcelona, en còr de Catalonha.

Coma ben podem compréner sense es mieis que meten enes nòstes mans era Generalitat de Catalonha a trauès des Departaments de Politica Lingüistica e de Justícia, er Estat a trauès deth Ministèri de Sciéncies, Innovacion e Universitats, era Deputacion de Lhèida e er Institut d’Estudis Ilerdencs, era Deputacion de Barcelona, er Ajuntament de Naut Aran e Baqueira-Beret, S.A. atau coma d’autes petites aportacions privades, tota era nòsta activitat non serie possibla. Fòrça gràcies a toti.

De forma particular, permetetz-me que hèsca un lòc en aguesti moments ara mia hemna, Maïthé Deymes, qu’enes moments de dificultat per tèmes de salut tostemp a estat ath mèn costat e a sabut dar-me er alend entà lutar e seguir endeuant.

E coma, non voi arregraïr de forma molt especiau ara nòsta administrativa Lara Baqués, peth sòn trabalh aprenut en pòc de temps e era remarcabla gestion hèta pera nòsta gerenta, Alidé Sans, era sua sapiéncia e eth sòn saber hèr. Sense era tot auesse estat molt mès dificil. Gràcies Alidé pera metuda en marcha deth projècte deth Diccionari Juridic Aranés, eth Diccionari Occitan Aranés DOA en linha, pera coordinacion deh Recuelh de Memòria Orau e per totes es aportacions e era ajuda prestada entà inserir era nòsta institucion en sen dera societat.

De forma especiau voi arregraïr ath nòste expresident, Jusèp Lois Sans, era sua ajuda en tot moment atau coma eth trabalh insigne e es iniciatiues qu’a aportat entà anar escalant en prestigi e en reconeishement dera Acadèmia e dera lengua. Jusèp Loís a mès d’èster eth gran especialista en Corpus Documentau dera Lengua ei un trabalhador nat, e ua persona compromesa enquiàs darrères conseqüéncies. Molti viatges era sua vision clarividenta a estat un far qu’a mercat eth camin en moments de dobte. Gràcies per tot Jusèp Loís!

Sò convençut que, damb eth trabalh de toti, seram capables de portar era nòsta lengua as mès nautes còtes de prestigi, de reconeishement e de normalizacion, fidèus ara sua unitat e ara sua riquesa.

Gràcies de còr per aguesti quate ans de confiança, de trabalh e d’amistat. A estat un aunor servir ara Acadèmia. Contunharè ath vòste costat, coma un membre mès, trabalhant tostemp en favor dera lengua occitana e der aranés.

Fòrça gràcies a toti e autofelicitacions per tot çò que portam hèt.

Jèp de Montoya e Parra                                                                                                                         4 de juriòl de 2026.

Las donadas de l’Ofici Federal d’Estatistica de Soïssa mòstran un recuòl continú : uèi, sonque aperaquí lo 0,5 % de la populacion totala soïssa declara lo romanch coma la siá lenga. Aquò son tre 40.000 e 60.000 parlaires. En 1910 èran l’1,1%. La lenga se concentra gaireben exclusivament al canton dels Grisons (Graubünden), lo territòri mai oriental, vast e montanhós de Soïssa. Als  Grisons, un canton oficialament trilingüe (alemand, italian e romanch), los parlaires de romanch representan sonque lo 15 % de la populacion. Lors principals nuclèus son las regions de Surselva e de Bassa Engadina.

Los parlaires de romanch son bilingües al 100 % e parlan plan lo soís alemand (Schwiizerdütsch) o l’alemand estandard. Prèp del 40% dels parlaires demòran en defòra de lor territori istoric. Mas de milièrs de joves emigran cap a Zuric o Berna en tot cercar un trabalh. E aquò tanben entraïnèt un trincament generacional de la transmission de la lenga. Lo sistèma educatiu dels Grisons es un exemple de respècte de la volontat locala, mas tanben un factor de flaquesa estructurala. A la diferéncia de d’autres sistèmas centralizats, a Soïssa la competéncia escolara aparten a las comunautats municipalas (Gemeinden) e cada comuna causís la siá lenga oficiala e veiculara d’instruccion.

Immersion locala

Aital, en de zònas ont lo romanch es majoritari, las escòlas mairalas e primàrias foncionan sonque en romanch (immersion), puèi arriba l’alemand a partir dels 7 ans. Se a la comuna la pression de l’alemand es mai fòrta, s’aplican de modèls bilingües. Lo grand debat es en la natura meteissa de la lenga. Lo romanch es pas un blòc compacte : son istoricament cinc grandas varietats regionalas escrichas (los idioms) : sursilvan, sutselvan, surmeiran, puter e lvallader. Cadun dialecte a la siá pròpria tradicion literària, gramatica e diccionaris.

Per resòlvre aquò, en 1982 foguèt creat lo Rumantsch Grischun (RG), una varietat estandard artificiala per l’administracion. Quand lo govèrn cantonal assagèt de l’impausar a las escòlas a partir de l’an 2000, trobèt una resisténcia ferotja de las comunautats localas, defensoras de lors dialèctes. Fòrça familhas rebutèron los libres, argumentant que cap d’enfant parlava aquela lenga. Uèi, los manuals escolars devon d’èsser editats en sièis versions diferentas (los cinc dialèctes mai l’estandard), un esfòrç pedagogic e financièr plan naut.

Entitats coma Lia Rumantscha an dubèrt de frontièras novèlas en lançant d’iniciativas coma lo projècte de « Rumantsch a distanza » (romanch a distància) pel cors escolar 2024/2025. Aquel programa ibride (en linha e presencial) vòl garantir que los joves de la diaspora o de comunas germanofònas pòscan contunhar d’aprene la lenga a l’escòla. Per çò que tòca als mèdias, lo romanch a una preséncia de servici public digna d’elògi, gerida a travèrs de la Corporacion Soïssa de Radiodifusion (SSR-SRG). Lo principal actor n’es la Radio e Televisiun Rumantscha (RTR), de Coira (Chur).

La RTR produtz contenguts radiofonics vint-e-quatre oras sus vint-e-quatre e d’emissions televisadas d’informacion (lo jornal televisat Telesguard) difusadas sus la ret nacionala amb de sostítols en alemand. Aquelas emissions son plan importantas per la normalizacion de la lenga, en pr’amor qu’aufrisson d’espacis de debat politic, retransmissions culturalas e musica contemporanèa ont totes emplegan amb fiertat lors dialèctes. A la premsa escricha, la situacion es desparièra. I a un jornal istoric que publica en aquesta lenga,  La Quotidiana, que depend d’agéncias coma l’Agentura da Novitads Rumantscha. Pasmens, l’ecosistèma numeric compta amb de revistas jovas coma Punts e d’autres numerics.

Al nivèl institucional, a l’escala federala, la Constitucion soïssa establís que los ciutadans an lo drech de s’adreiçar al govèrn en romanch. Pasmens,  Soïssa utiliza lo romanch sonque en correspondéncia oficiala e declaracions solemnas ; las leis e los tèxtes oficials estatals son pas sistematicament revirats. Al canton dels Grisons lo romanch atenh son estatut practic mai naut. Es oficial als tribunals, las leis cantonalas son publicadas en aquesta lenga e la senhalizacion dels vilatges alpins es exclusivament bilingüa o en romanch. Lo principal problèma de l’administracion es la manca cronica de reviradors e foncionaris capables de respondre en las cinc varietats regionalas.

Se ben l’extincion tecnica del romanch poiriá arribar a long terme, i a una forta resistència identitària al sègle XXI. L’UNESCO vòl classificar lo romanch coma una lenga « en perilh d’extincion », sustot de certs dialèctes, coma lo sutselvan, uèi parlat per sonque centenars de parlaires e pro. Lo principal risc proven doncas de la pression economica e demografica. L’arribada contunha de parlaires d’alemand que crompan de residéncias als Alps e lo torisme massiu diluïsson lo pes del romanch als vilatges. Malgrat aquò, i a de motius d’espèr pr’amor de cèrts eveniments.

La setmana del romanch (Emna Rumantscha) es una iniciativa lançada pel Ministèri dels Afars Estrangièrs de Soïssa e la Lia Rumantscha per far conéisser la lenga a las ambaissadas e delegacions del mond entièr. E força immigrants (portugueses) recebon de corses de romanch e s’integran a las comunautats mai que non a travèrs de l’alemand. Lo romanch desapareisserà pas deman. A lo sosten d’un Estat que vòl lo multilingüisme. Cal, totun que lo romanch cesse d’èsser una lenga d’usatge folcloric e venga mai dinàmica sus internet, l’escòla e carrièras.

Una lenga romanica

Lo romanch es una lenga indoeuropèa qu’apertèn a las lengas romanicas (o neolatinas). Mai encara, es dins lo sosgrop de lengas retoromanicas — una sosfamilha que parteja amb lo ladin e lo friolan, parlats al nòrd d’Itàlia. L’origina es de l’an 15 aC.  quand l’Empèri Roman, jos August, conquistèt los Alps istorics e fondèt la província de Recia. Lo latin vulgar parlat pels soldats, legionaris e mercaders romans s’impausèt sus las lengas de las populacions autoctònas celtas e reticas de la region.

Amb la casuda de l’Empèri e l’arribada dels pòbles germanics, aquel latin singular demorèt completament isolat a las valadas barradas, e aguèt una evolucion fonetica luènha de grandas influéncias culturalas romanas. Per aquò, uèi es classificada coma una lenga plan conservatritz, que manten de formas gramaticalas e d’arcaismes lexicals del latin despareguts en d’autras lengas romanicas coma lo francès o l’italian.

La Redaccion

Imatge principala: CLAUDIO VOSTI/CC