Lo mascle qu’ei negre mes a lo bèc de color iranja e a un anèth de la medisha color a l’entorn deus uelhs. La hémia, per contra, a colors hòrt mei mimeticas, de color bruna, ideau entà non pas estar descobèrta quan ei au nin dab los ueus. La merla qu’ei un ausèth que podem descríver plan dab la paraula adaptabilitat. Pr’amor que, autan plan que demorè tostemps restacada au bòsc caducifòli umide, que cambiè lo lòc on víver e uei que’n podem trobar en vilas e vilatges com Aush o Tarba, aus jardins publics e privats mes tanben aus camps de coltiu dab vegetacion (garrigas) o petits bòscs.

Tanben ne traparam au massís forestal de Lanas de Gasconha, maugrat que preferesca zònes dab pins e tanben un aute tipe de vegetacion. Uei la merla de bòsc que contunha d’estar timida mes pas la merla urbana, que tolèra l’ester uman a pas guaire mètres d’on cèrca minjar.

Ua populacion permanenta

En tot crotzar dadas departamentaus e de tota França que podem arribar a la conclusion que, gràcias a la soa nauta densitat a Gasconha, que n’i poiré aver autanlèu entre 2 e 3,5 milions d’individús locaus. Pr’amor que pas tota la populacion de merlas gasconas ei permanenta. Au costat de la populacion locau, que migra pas jamei pr’amor deus ivèrns suaus gascons, que i a ua auta populacion qu’arriba pendent la davalada deu nòrd europèu a se refugiar deu hred septentrionau e que i demora dinc au mes de març. Que ditz la legenda que la merla abans qu’èra blanca e qu’un dia digò a l’ivèrn; ne hès pas mei paür. Alavetz lo mes de genèr, encolerizat, que demandè tres dias mei au mes de heurèr e qu’e lancèc ua òrra tempèsta de nèu. La merla que’s refugiè dens ua cheminèia umana e tres dias aprés que’n sortí negra coma punicion pr’amor de la colèra deu mes de genèr.

Aus sègles XIX e XX tanben èra caçada e cosinada en Gasconha, sustot a Lanas. Uei, totun, maugrat qu’enqüèra pòt estar caçada, qu’ei protegida la majoritat deus còps e qu’ei demorada un simbèu de bona biodiversitat. Totun, lo futur n’ei pas briga segur. Las merlas que minjan vèrmes, caragòlhs e insèctes que cèrcan devath las huelhas o lo sòu. Se l’estiu ei sec tanben o ac ei lo sòu e las mèrlas joenas ne’s pòden pas neurir. Alavetz la mortalitat vien plan hauta e que se’n moreishen milèrs.

En mei d’aquò, e despuish l’an 2010 lo sud francés que pateish lo virus Usutu, un arbovirus miat peus mosquits e que provòca ua letalitat quasi totau a la populacion de merlas de Gasconha. Vilatges entièrs qu’an perdut la soa populacion en drin setmanas. E lo cambiament climatic qu’entraina mei calor e tanben mosquits. La pèrta de vegetacion pr’amor de l’agricultura que tanben provoquè la pèrta de lòcs de nidificacion. A las vilas, las joenas merlas que son caçadas sovent peus gats, que los caçan de faiçon facila.

Uei la merla negra gascona enqüèra ei, totun, un biosenhal clar de la qualitat environamentau de Gasconha. Mes se ua espècia autan resistenta vad febla, navèras sequèras o malaudias viricas que poirén har hèra damnatge a la soa populacion actuau en territòri gascon. Entà l’ajudar solament cau mei pensada logica: conservar lo bòsc mixt, non destrusir la vegetacion pròcha deus camps de coltiu, arrestar l’usatge de pesticidas e crear jardins dab hèra biodiversitat. Solament atau las pròchas generacions de gascons poirán contunhar de l’escotar cada dia quan arriba lo Solei.

Un article de Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Imatge principau: pete. #hwcp/CC

E Occitània tanben patís aquel fenomèn. Ja o aviá patit amb l’arribada de lops italians a Provença e que uèi ja an crosat los Pirenèus. Pr’amor qu’Occitània es un territòri de pas clau per las espècias se vòlon arribar mai enlà. Uèil la preséncia de chacals en Occitània es un procés geografic. L’espècia a coma origina los Balcans e las estèpas d’Euròpa orientala. Comencèt a s’espandir vers l’oèst europèu pendent la dècada de 1950. Lo camin logic menava al nòrd italian e puèi los alps occitans e arpitans.

Los primièrs espepisssaments

Los primièrs registres oficials de chacals en l’estat francés son del territori arpitan. En 2017 foguèt registrada la preséncia d’un chacal de l’èst europèu en Nauta Savòia. Lèu arribariá tanben a tèrras occitanas. Los espepissaments confirmèron puèi la presència de chacals als Aups Maritims, Provença e, fin finala, Camarga. En 2025 l’Oficina Francesa de la Biodiversitat confirmèt l’arribada del chacal a la region d’Occitània, al departament d’Erau. L’especimèn foguèt fotografiat per una camàra trapa de las federacions de caça. Lo chacal ja aviá doncas crosat lo Roine e la siá direccion èra vèrs lo Rosselhon catalan e los Pirenèus.

Malgrat aquò, encara se pòt pas parlar d’una populacion permanenta de chacals en Occitània. La majoritat dels membres son nomadas e se pòt pas dire quin es lor nombre. Es una espècia plan discreta e, mai que mai, nuechenca. En ecologia, espandir-se vòl dire especimèns joves qu’abandònan lor nuclèu de familha original per cercar nòus territòris e tanben trobar un parelh. En Occitània los expèrts dison que i poirián aver qualcunas desenas de chacals entre la Còsta Blua e los replanats lengadocians. Totun, las espròvas confirman que, fins ara, son nomadas. I a pas encara reproduccion mas, çò dison los etològs, aquesta arribará lèu.

Dempuèi almens 2023 los cercaires catalans esperavan l’arribada del chacal a Catalonha. En genièr d’aquel an foguèt espepissat un chacal en Lhèida ! L’especimèn trobat èra mòrt pr’amor d’un accident amb una veitura. La genetica confirmèt qu’èra europèu de l’èst mas cossí aviá arribat ailà ? Doncas en tot crosar gaireben tota Occitània.

Lo chacal d’aur (Canis aureus) a un pés d’entre 10 e 15 Kg e a las pautas pus longas qu’un lop o vop. Es omnivòr e oportunista. Es pas cap grand predator de cèrvis o singlars. 80% de la siá dièta son micromamifèrs coma mirguetas o taups, carronha, insèctes e fruta del bòsc. Prèp dels umans las lordèras organicas. Gaireben ataca pas jamai l’elevatge.

Los parelhs de chacal son monogàms per totjorn, que se comunican amb de crits plan caracteristics e celèbres.  Lo lop es lor enemic natural e ont i an lops i a pas jamai chacals. Pasmens, lo chacal sap que prèp dels umans i a pas lops. Es un fenomèn que descriu com los chacals causison de zònas semiurbanas pr’amor que son pus seguras. I a pas lops prèp dels umans e lo chacal o sap. Occitània es un airal amb de bòsc e de vilatges, de camps d’agricultura e d’autorotas, ideal per l’estrategia del chacal.

Uèi los biològs ja an confirmat que lo chacal arribèt a Occitània e tanben a Catalonha. Segon l’Union Europèa es una espècia protegida e es enebit lo caçar. Amb aquestas leis, pòt demorar lo chacal al costat dels umans ? Es pas concurréncia pels caçaires e ataca pas l’elevatge de biais comun. Ara sonque cal veire cossí se desenvolopan los faches. Pr’amor que la reaccion poiriá èsser positiva o negativa. Depend ara, aquò òc, dels occitans e catalans que lo chacal pòsca aver un futur en aquestes territòris o pas. Mas encara es trop lèu per poder o dire.

La Redaccion

Imatge principala: Didier.Delavaud Photographies/CC

Ua pèça importanta d’aguesta ret qu’ei era micorriza. Eth sòn nom ven deth grèc mykos, que vòu díder campairòu, e rhiza que vò díder arraitz. Ei era protagonista d’ua simbiòsi mutuau que neishec hè ara 400 milions d’annades e que siguec clau entara colonizacion des plantes dera tèrra. En aguesta relacion, eth campairòu capere es rasigues der arbe e entre enes sues cellules.

Alavètz se produsís un cambi biologic fòrça practic ; er arbe, gràcies ara fotosintèsi, a un excedent de sucre (carbòni) qu’eth campairòu non pòt produsir per eth medeish. E eth campairòu ei un explorator deth solèr. Es sòn hius son fòrça mès primi qu’es rasigues e pòden arribar a lòcs on er arbe non arribarà jamès.

Eth campàiròu donques a fosfor, nitrogèn e aigua, qu’ei balhat ar arbe e aguest da sucre ath prumèr. Es expèrts creden qu’un arbe pòt arribar a dar enquiath 30% dera sua produccion d’energia entà contunhar d’auer aguesta ret.

Ua ret estonanta

Era ret siguec descorbida, entre d’autes cercaires, per Suzanne Simard, ua biològa. Aué sabem qu’aguesta ret de campairòus amassa diferents arbes entre eri e enquia d’espècies diferentes. Ei atau se com es arbes se dan ressòrces es uns as auti.

Totun, ei demostrat qu’es especimèns mès vielhs, es que son nomentadi arbes maire utilizen aguesta ret entà enviar neuridura as arbes mès joeni que creishen ara òmbra der arbe maire e que non receben pro lutz entà poder subervíuer solets.Ei coma se parlèssem de paternitat vegetau, pr’amor qu’açò ajude fòrça es generacions venentes. Era ret non ei, totun, ua ret e pro, pr’amor qu’ei era formacion d’ua grana familha ; se cau, es pins dan carbòni as causses en un sistèma de seguretat sociau ecologic susprenent.

D’un aute costat, se un arbe ei atacat pes d’insèctes o encara un campairòu patogèn, deishe anar cèrts senhaus quimics a trauèrs des micorrizes a sòns vesins. Aguesti senhaus son un avís preventiu, e es arbes comènçen a cerar toxines o hèr mès fòrtes es sues parets cellulars abans dera arribada der enemic. Ei un sistèma immunitàri collectiu de tot eth bòsc.

Aguesta naua vision des arbes e deth bòsc qu’auem ara trinque era vision qu’es arbes competeishen entre eri que dec Darwin. Ena natura donques, era supervivéncia deth mès apte non depen dera competéncia, mès de qui ei melhor restacat damb es auti en aguesta ret de sosten biologic.

Aguest ei un sistèma robust mès tanben fragil quan arriben es umans. Er usatge excessiu de fertilizants quimics e era agricultura destrusisen aguest tipe de ret vegetau soent. Plantar un arbe en un parc o en ua plantacion industriau sense aguesta comunautat de campairòus sosterranhs, hè qu’es arbes demòren sordi e muts, sense eth sosten qu’ajudèc es arbes durant milions d’annades. Son arbes que son fòrça mès vulnerables as malauties e era secada.

Era resulta ei que cau considerar aguest tipe de ret biologica entà cambiar era nòsta pensada. Non i a individús vegetaus en bòsc, pr’amor que, on acabe eth pin començe eth campairòu…E eth bòsc ei, en definitua, un supergorganisme gigantàs. Damb ua intelligéncia qu’ajude es ecosistèmes forestaus a resistir tot çò qu’arribèc durant milions d’annades.

Era Redaccion

Eth guerdon se liurèc en un acte solemne presidit per Auble. Sr. F. Xavier Vila, conselhèr de Politica Lingüistica, que se debanèc eth passat dia 17 de seteme en Palau Centelles de Barcelona e compdèc damb era participacion de diuèrses figures destacades deth mon culturau, academic e institucionau occitanista.

Pendent era sua intervencion, eth conselhèr Vila, que presidic tanben eth jurat deth Prèmi, laudèc er engatjament deth hilat escolar e destaquèc qu’es calandretes an artenhut de convertir «era escòla en un espaci a on er occitan non ei sonque objècte e mejan d’aprendissatge, mès qu’ei tanben airina de socializacion, veïcul de coesion e part essenciau dera identitat der alumnat». Eth conselher auec tanben paraules de mercejament entàs entitats catalanes e occitanes que trabalhen entara promocion dera lengua occitana, entre es quaus, Sapiéncia Occitana.

Ua beròia ceremònia

Era ceremònia, condusida pera jornalista aranesa Ares Riu, compdèc damb era participacion deth filològ e investigador Jaume Figueras, que hec ua glòsa d’aumenatge ara entitat guerdonada on soslinhèc era importància deth sòn projècte educatiu entara suberviuença dera lengua. Era nòta culturau dera serada anèc a cargue deth musician e poèta Rodin Kaufmann, qu’aufric ua lectura poetica ath delà d’ua actuacion musicau.

Pera sua part, es representants dera Calandreta, Joan-Lois Blenet e Patrici Baccou, dus des tres copresidents dera Federacion, mecegèren eth reconeishement enes sòns parlaments, en qué meteren en valor eth trabalh abnegat e sostengut pendent decades qu’a permetut amiar endeuant eth projècte. Er acte compdèc, ath delà, damb era preséncia ena sala d’auti membres dera Calandreta, que voleren èster presents en un moment tan significatiu e emotiu entara comunitat educativa occitanista.

Eth liurament deth guerdon a estat era materializacion dera decision prenuda per unanimitat per un jurat format, ath delà deth conselhèr F. Xavier Vila, per Joan Santanach, Jordi Suïls, Xavi Gutiérrez, Verònica Barés e Miquèu Segalàs, fòrça des quaus se trapauen tanben entre es assistents.

Un article d’Agustí Farran

Mès eth mon vegetau tanben a excepcions e tanben se pòt véder quin ei aguest movement (e com n’ei de rapid se cau). Pr’amor que cèrtes espècies de plantes an ua velocitat estonanta. Ua velocitat qu’ei tan rapida que soent non ei vista pes umans. E era origina d’aguest tipe de movement ei eth tacte des plantes.

En naut o en baish

Era propiocepcion ei ua caracteristica que vò díder saber on ei en naut e on ei en baish. Eth gravitropisme qu’ei aqueth fenomèn peth quau es plantes senten eth sòn propri cors. An bères ues cellules especializades qu’an granes de midon pesants nomentades estatolits. Gràcies a eres es arraïces saben tostemp on ei eth cèntre dera Tèrra e es cames dera planta saben on ei eth cèu. Estonant, vertat ? Se cambiam de luòc ua planta lèu sap com reorientar-se pr’amor que sent era gravetat.

Non ei guaire sabut qu’es plantes an eth sens deth tacte, tanben nomentat Tigmotropisme. I a fòrça espècies de plantes que son sensibles ath contacte fisic. Plantes en·hiladisses coma es cedes o es vinhes se son apròp d’ua branca comencen a víer corbes ath torn d’aguesta en solament bèri uns minuts.

Era responsa dera planta ei tan complèxa que pòt trapar enquia un hil (que pòt pesar sonque milimètres de gram) de seda e hèr aguesta operacion dera madeisha manèra. Entà aguestes plantes, tocar ei era manèra de trapar un camin vèrs en naut.

Movements electrics

Un des casi mès celèbres de plantes damb movement ei eth dera nomenada Mimosa pudica. Solament tocar ua huèlha aguesta ven redonda sus era madeisha. Com ei açò possible ? Era responsa ei idraulica mès tanben electrica. Eth tacte crèe un potenciau d’accion (com se siguessen es nèrvis d’un animau) que viatge pera planta.

Quan aguest senhau arribe ara base dera huèlha es cellules liberen aigua e açò provòque ua pèrda de pression que provòque, ath torn, eth collapse dera huèlha. Ei un mecanisme entà defensar-se pr’amor que semblar èster ua planta gaireben mòrta provòque non èster desirada pes erbivòrs.

Tanben i a ua planta nomentada Venus atrapamòsques. Aguesta ei era resulta dera mès perfècta engenheria tactila. Dionaea muscipula a tres petiti sensors en cada costat e era planta ei pro intelligenta per non se barrar quan i a pluèja o aire. Era sua trapa solament ei activada se er insècte tòque aumens dus pèus dera planta en mens de 20 segonds. Açò vò díder qu’ei un organisme qu’a ua memòria a cuèrt tèrme. Eth sistèma ei com processar informacion sense cervèth.

Eth tacte donques ei çò qu’ajude es plantes ara ora de víuer en un mon que non ei estatic. Com eres. Des dera arraïç que vire entà evitar ua pèira dejós deth solèr enquiara flor que se barre quan sent eth pés d’un insècte. Ei atau com eth mon vegetau demòstre qu’era fauta de musculs non arture eth sòn movement en aguesta planeta. Es plantes son tostemp ailà e quan les tocam tanben ac senten. E açò ei un des hèts mès estonants des plantes.

Imatge principau: Sapiéncia/ChatGPT

Totun, ua planta ei, en esséncia, un sensor de lutz gigant. Nosautres utilizam es uèlhs entà formar imatges, mès es plantes usen tot eth cors entà véder era intensitat, qualitat, direccion e temps dera lutz. Sense aguest tipe de vision, demorarien cègues pendent es sasons.

Es uèlhs molleculars des plantes an ua sèria de proteïnas nomentades fitocròms e ciptocròms biologics que reaccionen de manèra diferenta segontes es longituds d’ondada dera lutz. Son es nomenadi fotoreceptors.

Poders fascinants

Eth fitocròm qu’ei estonant ; pòt trapar era diferéncia entre era lutz ròia dirècta deth Solei e era lutz ròia luenha filtrada a trauèrs des huèlhes des arbes. Se ua planta trape massa lutz ròia luenha, sap qu’ei ena ombra d’ua planta vesina e alara activa un mecanisme d’emergéncia entà poder hèr mès longa era tija lèu lèu e trapar eth cèu. Çò ei díder, que trape era competéncia e reaccione.

De un aute costat, es plantes tanben pateishen es cicles circadians coma nosautres, es animaus. Pr’amor qu’es plantes an un relòtge biologic de 24 ores. Comencen a tribalhar ja abans dera gessuda deth Solei. Ores abans d’aguesta gessuda, era planta ja crèe enzims entà poder hèr era fotosintèsi dempús e tanben comence a orientar es huèlhes vèrs er èst.

Açò qu’ei un procés vitau. Se ua planta a flors abans d’ora, eth heirèd poirie tuar-la. Se ac hè massa tard poirie auer perdut ja es pollinizadors. Aqguest fenomèn ei coneishut damb eth nom de fotoperiodisme, çò ei era capacitat de mesurar quan demorarà era net mès damb ua precision estonanta.

Er exèmple mès celèbre d’aguest fenomèn ei eth movement des virassoleis. Atau, pendent eth dia aguestes flors segueishen eth Solei d’èst a oèst gràcies a cèrts cambis de pression idrica ena cama. Mès çò qu’ei totaument estonant ei que, pendent era net, eth virassolei tanben torne a virar vèrs er èst, en tot esperar era gessuda deth Solei. Non ei ua reaccion mecanica mès ua memòria deth luòc on gesserà eth Solei.

A mès dera lutz visibla, bères ues plantes pòden trapar era radiacion utlravioleta (UV-B) entà crear « crèma solara » o pigments protectors e atau arrestar eth damnatge en sòn ADN. Tanben usen lutz blua entà saber vèrs quina direccion poder créisher, un fenomèn nomentat fototropisme. Aguest procés ei realizat pera auxina, ua ormona que se’n va entara part mès escura dera cama e provòque qu’es cellules d’aqueth costat vien mès longues e atau era planta pòt se mòuer vèrs era lutz.

Es plantes no «guarden» entà gausir deth paisatge mès entà poder subervíuer en un mon on era lutz ei çò de mès important. Ua planta pòt saber donques quina ora ei e qui ei ath sòn costat e açò càmbie totaument era percepcion deth bòsc, que dèishe atau d’èster solament un decorat estatic e ven ua comunautat d’organismes en alèrta permanenta.

Era Redaccion

Imatge pricipau: Sapiéncia/ChatGPT

Qu’ei un organisme que deishec estonada era comunautat scientifica internacionau. Eth sòn nom qu’ei Darlingtonia californica, ua planta carnivòra que demòra en zones umides des montanhes californianes. Non a nat sistema nerviós ne cap neurona, mès desvolopèc ua estratègia entà subervíuer fòrça sofisticada.

Es grans predators  basen eth sòn succés ena sua letalitat totau quan ataquen mès era estratègia d’aguesta planta qu’ei dar neuridura e deishar víuer era major part des insèctes que la visiten. Er estudi siguec hèt per cercaires dera Unitat d’Ecologia des Comunautats Integratiues der Institut de Sciéncia e Tecnologia d’Okinawa, dirigits per David Armitage.

Toti es esquemes trincats

Es resultats d’aguest estudi qu’an trincat toti es esquemes mentaus que i auien enquiara. Segon es cercaires, solament eth 2% des insèctes que demòren sus aquera planta son capturadi. Enquiara se pensaue qu’ère ua estrategia mau concebuda. Totun,  es donades demòstren tot çò de contràri.

Aguesta ei ua interaccion fòrça dinamica e fòrça organizada qu’ei mès apròp deth mutualisme e era cooperacion biologica que non predacion cèga. Atau, es vèspes entren e gèssen damb totau libertat des receptacles d’aguesta planta dempús de recéber aliment. E non pateishen nat dan.

Entà compréner açò es cercaires utilizèren era bioquimia. Siguec atau com descorbiren es nivèus de nitrogèn des insèctes que visiten  era planta. Çò de normau ei auer un isotòp pesant particular; eth nitrogen-15. Mès es espècimens de vèspa que se pausen sus Darlingtonia californica an mès d’aqueth element sus eth sòn còs. Era rason d’aguest fenomèn ei qu’eth nèctar produsit pera planta non ei solament un liquid damb sucre, tanben a fòrça nitrogèn-15. Atau, eth chuc vegetau ven ua hònt regulara de neuridura entaus populacions locaus d’insèctes.

Aguest chuc càmbie era etologia des insèctes. Noirir-se d’aquera planta ei un risc menor que non morir laguens dera madeisha. A mès, es cercaires creden qu’aguesta planta pòt regular era pression cellulara des sues huèlhes entà poder capturar es predes de manera sellectiua. E jamès acabe damb es sues predes.

Aguesta capacitat de cambiar era conducta deth sòn environament ei çò que trinque totaument era concepcion tradicionau des plantes, qu’enquiara ère de predators passiui. « Ei interesant descorbir qu’ua planta cultive entà alimentar-se», çò didec David Armitage. Açò vò díder qu’es vegetaus tanben administren es sues ressòrçes a long tèrme, un hèt qu’enquiara solament se pensaue que podien hèr es animaus.

Tanben demòstre qu’era intelligéncia non necessite nat cervèth fisic. Se es animaus an de besonh recéber informacion entà atacar o non, es plantes usen es rets de senhaus quimics e electrics des sues cellules entà decidir ua causa o auta.

Eth descorbiment donques de Darlingtonia californica qu’ei grana. Poirie èster considerada oficiaument coma ua espècia basica des ecosistèmes montanhosi. E eth sòn ròtle enes regions umides de Califòrnia ei tan grana coma eth deth coralh en ocean o es mangròves ena còsta.

Darlingtonia donques ei ua planta basica en sòn ecosistema que pòt crear ressòrces quimies que dan era vida a tota era comunautat locau.  Non destrusís er abitat entà subervíuer mès crèe ua simbiosi entre eth bòsc e es insèctes deth lòc. Entà beneficiar-se toti.

Damb Darlingtonia auem descorbit que non cau auer pautes entà córrer, uèlhs entà espiar o dents entà caçar. A viatges, eth predator pòt èster eth mès intelligent dera planeta e, ath còp, dar aliment e suenhar es sues pròpies predes.

Era Redaccion

Imatge principau: NoahElhardt (talk · contribs)/CC

Ara, un estudi publicat ena revista Nature Communications Earth & Environment poirie confirmar era causa. Ua estalagtita dera cauna de Liang Luar, situada fòrça apròp, ajudèc a bastir eth clima dera epòca a trauèrs d’aua anàlisi quimica. Cau remembrar que se i a ua secada, eth ritme de creishement des estalagtites ei mès baish e an mès presència de magnèsi.

Ua secada prigonda

Es resultats d’aguesta anàlisi confirmèren qu’ena isla de Flores en aquera luenha epòca era pluèja viec fòrça menor, de 1.560 mm ara hè a 76.000 annades as 990 mm ara hè 61.000 annades.  Açò vò díder qu’eth volum d’agua viec estable pendent mès d’11.000 annades enquiar escandilhament finau dera espècia. Es cercaires, a mès, volèren soslinhar que i poirie auer auut ua erupcion volcanica en ua isla vesina que tanben poirie auer estat un factor decisiu.

Segontes es cercaires, mens pluèja auec un impacte notable ena vida dera isla. Aguest ominid depenie força dera caça d’stegodon, familha luenha des elefants actuaus (mès força mès petit). Es fossils dentaris dera espècia ominida confirmen qu’era neuridura basica, era carn, d’aguest animau, viec tanben de mens en mens presenta pr’amor dera secada.

Entàs scientifics, era erupcion volcanica provoquèc er escandilhament definitiu d’Stegodon, e açò deishec Homo floresiensis sense era sua hònt principau d’alimentacion. Segontes Nick Scroxton, coautor deth tribalh, eth cabal des arrius dera isla ère tan baish qu’es darrèrs stegodons se n’anèron vèrs era còsta. E es ominids tanben migrèren entara còsta dera isla pr’amor dera secada.

Açò poirie auer estat, segontes es cercaires, çò qu’aurie provocat er escandilhament finau d’Homo floresiensis. Non guaire dempús, es ominids locaus trapèren era nòsta espècia, Homo sapiens, qu’arribava ara isla en aqueth moment. Era guèrra tribau comencèc lèu pr’amor dera fauta de carn. E, en aquera o aqueres batalhes d’ominids, ei clar qui guanhèc pr’amor des sues mesures.

Sense poder caçar mès pr’amor que ja non i auien stegodonts, ua erupcion volcanica que provocaue encara mès secada e era arribada d’ua auta espècia ominida major e mès intelligenta, Homo floresiensis arribèc ath sòn finau naturau. Era arribada de nòsta espècia non siguec era causa der escandilhament d’Homo floresiensis mès un factor finau decisiu que provoquèc era sua fin.

Era Redaccion

Los chimpanzés e los bonobos que son grans monards e qu’an la vita sociau mei complèxa d’aqueth grop de monards. Las expressions faciaus, deu cors e senhaus e sons que’n hèn ua espècia plan complèxa. Que pòden resólvre problèmas simples, en estat sauvatge, mes tanben en captivitat. Que pòden crear utiles primitius. La lor genetica e intelligéncia que soslinhan que la soa familha dirècta e hèra plan pròcha de nosauts.

Segon qualcunes expèrts, chimpanzés e bonobos que son la medisha espècia. Lo chimpanzé a la fàcia clara e quan vad adult negra. Lo bonobo, d’un aute costat, qu’ei mendre que lo prumèr e lo pèth que li amaga las aurelhas. Que son ambedos monards capables de víver dinc aus 50 ans d’atge. Qu’an hèra caracteristicas comunas, coma patir per la familha, tribalhar amassa dab autes pendent la caça, partatjar la neuritud, aver amics, apréner causas navèras e aver ua plan bona memòria. E que’s pòden plan reconéisher en un miralh.

Animaus omnivòrs

Lo chimpanzé qu’ei omnivòr. Lo bonobo solament se neurís deus vegetaus. Lo chimpanzé qu’ei donc hòrt mei violent que lo bonobo e qualcunes cercaires qu’afirman qu’ei pr’amor que minja carn. Que i a guèrras tribaus enter los chimpanzés mes non n’i a pas en çò deus bonobos. Lo chimpanzé qu’ei plan actiu pendent lo dia. Pendent lo matin que cèrcan neuritud. Aprés aquò aver hèit repòsan e dròmen. Ne son pas guaire arboricòls, maugrat que cada nueit bastescan un nin suus arbos entà dromir, com hèn tanben, los gorillas.

Lo lengatge faciau de chimpanzés e bonobos bèth temps a que vienó celèbre. Sovent cada senhau faciau qu’ei acompanhada de crits. Se non mòstran pas las dents que son pensatius, se mòstran las dents, mes solament drin, que son contents, mes que se obreishen tota la bòca e mòstran totas las dents que son de cap a atacar. Maugrat que cacan en grop autes monards mei petits, la dièta principau deu chimpanzé qu’ei lo hrut, que lo cèrcan 4 o 5 òras cada dia. Tanben que’s neureishen de huelhas, grana, rusca, sava e flors. Sovent utilizan pèiras entà obrir las nòtzes.

Mes tanben minjan termits, hromigas e autes insèctes. Entad ac poder har qu’usan un baston de husta.  Tanben pòden capturar ausèths, monards o antilòps se la caça ei collectiva. Un chimpanzé adult mascle qu’ei hòrt mei hòrt qu’un uman. Sovent i a guèrras entau territòri. Los grops que son sovent de 20 a 50 individús dab un o dus dirigents mascles, mantun joen mascle e femelhas dab los lors petits.

Uei e maugrat qu’enqüèra ne podem trobar en Africa de l’Oèst e Centrau au bòsc tropicau, lo nombre de chimpanzés auec un grèu declin au long deu sègle XX. Lo lor abitat qu’ei sovent destrusit peus umans. Lo braconatge tanben qu’ei ua grèva miaça entad aqueras espècias. Se ne son pas mei protegits que’s poirén escandilhar lèu pr’amor de la pression umana. E que seré plan triste, pr’amor que son ua partida importanta de la nosta familha biologica e genetica. Dilhèu los representants mei pròches e dirèctes de totes los grans monards de la planeta. Çò qu’ei dit lèu.

La Redaccion

Imatga principau: DEREK KEATS/CC

Mès se perqué ua huèlha de pin ei com ei e era de un aute arbe pòt èster plan mai grana? Era responsa ei era adaptacion climatica, pr’amor que, damb mès superfícia pòt capturar mès lutz, mès tanben ven ua vela giganta que pòt èster trincada peth vent o tanben pòt demorar com un èster que pèrd fòrça aigua pr’amor dera evaporacion.

Se eth luòc o region non a guaire aigua o i a un heired extrèm, es plantes prefereishen auer huèlhes fòrça petites e dures o damb era forma des huèlhes de pin. Atau poden redusir era sua exposicion ath clima. Enes sèuves tropicaus, per contra, i a fòrça mens lutz e cau auer huèlhes gigantes se òm vò gahar es arrais deth Solei.

Ua anatomia complèxa

Damb un telescòpi lèu podem veir qu’ua huèlha a ua part nomentada cuticula qu’ei hèta de cera transparenta. Tanben i a era epidermis o pèu dera huèlha que la protegís. Era parenquima qu’ei ua hilèra de cellules verticaus damb cloroplasts qu’an coma tòca recéber era lutz.  Tanben an un autre tipe de parenquima qu’ei coma ua esponja que deishe qu’eth CO2 circule damb libertat enquias cellules.

Ena part inferiora dera huèlha i a çò qu’es expèrts nomenten estomes, que son era entrada deth CO2. Sovent, totun, cada còp qu’era planta ensaje de chucar CO2 entà se noirir perd un shinhau d’aigua pr’amor dera transpiracion vegetau. Dilhèu pr’açò quan ei hè mès calor es plantes barren es estomes e aimen mès deishar de créisher durant bères ues ores mès que non demorar mès seques.

Aué sabem qu’era clorofila ei un pigment que chuque era lutz blua e vermelha mès que solament reflectís era lutz verda. Ei pr’açò qu’es bòsqui son verds. Damb era tardor, totun, i a mens lutz e fòrça espècies prefereishen pérder es huèlhes que non patir er iuèrn, pr’amor qu’aguestes, fin finau, tanben moriràn.

Ei alavètz qu’es plantes retiren era clorofila e aguesta demòre en depaus que i a enes arrames o en tronc, era color verda se’n va e d’auti pigments son mès visibles, com es carotenoides, de color irange, o encara es antocianines, de color arroi. Dilhèu ei pr’açò qu’era tardor ei un sense fin de colors naues e tanben eth moment qu’es huèlhes cambien era color abans de tombar ath solèr.

Ua huèlha non ei solament quicòm que chuque lutz solara e pro. Tanben ei un sensor ambientau de naut  sensibilitat. Ei quicòm capaç de trapar d’on ven era lutz, confirmar quina temperatura i a en exterior e se i a o non enemics apròp, com es insèctes. Un còp controlada era energia, era planta ei preparada entàth següent pas dera evolucion; començar a conquistar eth mon.

Era Redaccion