Home DIVÈRSES FAUNA OCCITANA (7): L’ORS BRUN
FAUNA OCCITANA (7): L’ORS BRUN
0

FAUNA OCCITANA (7): L’ORS BRUN

0

L’ors es un dels mamifèrs mai bèls e poderoses qu’un ecosistèma pòt arribar d’aver. Totun, es una espècia qu’en Occitània es pròcha de l’extincion: pendent la fin de las annadas 90 solament ne demoravan sièis especimèns. L’esfòrç fach per l’administracion francesa e catalana, mercès a la reintroduccion de divèrses individús eslovens a permés l’espècia poder alenar un pauc. Uèi ja son 45 e ongan son arribats en Bearn. Mas la capitada es pas encara definitiva.

L’ors brun es una espècia encara en perilh d’extincion en Occitània.

L’istòria de l’ors brun en Occitània tota, coma en d’autres luòcs d’Euròpa, es l’istòria escricha d’una tragèdia. Considerat primièr coma un dieu per d’ibèrs es cèltas abans l’arribada dels romans, lo circ roman entraïnèt lo començament de son declin. Apuèi la Glèsia crestiana lo tornèt demòni e pauc a cha pauc desapareguèt dempuèi l’edat mejana de vals e de tèrras baissas. Al sègle XVIen encara n’i aviá al Massís Central e los Alps a mai del Pirenèu occitan.

En 1900 encara demoravan qualqu’unes especimèns en las montanhas mai salvatges dels Alps occitans e arpitans. 30 ans apuèi l’ors brun èra ja una espècia que solament podiá èsser trobada en Arpitània, pas pus en l’Occitània alpina e lèu venguèt la sieuna extincion totala d’aquel airal.

Aital, solament demoravan plusors individús als Pirenèus centrals occitans pendent lo sègle XX. En aquela epòca se parlava de prèp de 70 especimèns, en 1995 solament 6. Pr’aquò las administracions environamentalas francesa e catalana decidiguèron a travèrs lo programa PirosLife de l’Union

Europèa d’i menar d’orses d’Eslovènia. En 2011 ja tornavan d’èsser 22 e en 2018 45 individús. La situacion, totun, encara es luenh d’èsser un succès.

Los occitans remembraràn gaireben coma un eròi l’ors esloven arribat als Pirenèus occitans qu’aviá lo nom de Baloo (e los catalans l’ors Pyros). Mercés a lor arribada e la de divèrsas femelhas (Mellesods, Ziva e Melba) l’espècia tornèt créisser tornarmai. En 2018 son estadas liberadas per primièr còp doás orsas en Bearn, en la region de Nòva Aquitània, que amb la region d’Occcitània, son las unicas ont encara i a d’orses pr’amor que en Provença ja fa de temps que n’i a pas mai.

Pendent las annadas 1990 solament demoravan als Pirenèus 6 individús d’ors brun. L’espècia foguèt plan prèp de l’extincion finala.

Las orsas se nomenan Claverina e Sorita. Los braconaires an menaçat de las tuar. E las associacions environamentalas an tornat avisar que far aquò es punit amb fins a 7 ans de preson e 750.000 €. La question que cal encara nos far es nos demandar se l’òme pòt laissar d’un còp una espècia animala de viure tranquilla e al còp prèp d’ela. I pòt l’Homo sapiens sapiens conviure ?

Lo sénher del bòsc

Uèi l’ors brun (Ursus arctos arctos) es considerat una soleta espècia ( amb de sosespècias que demoran al Pirenèu, los Carpats e fins Alaska). Fins fa pauc èra considerat que l’ors grizzly n’èra una autra espècia: aquò es pas malaisit d’imaginar pr’amor que l’ors occitan fa entre 1,70 e 2 m de longor, fins 100 cm de nautor e arriba als 300 Kg del temps que i a d’orses d’Alaska e de l’illa de Kodiak que pòdon far fins 4,70 m de longor e pesar entre 600 e 1200 Kg !

Totun, la varianta dels Pirenèus – uèi solament ne demorava un especimèn filh de Baloo pr’amor que totes los autres an de genetica eslovena, la pus pròcha de l’ors pirinenc – es fòrça pròche atanben a la del nòrd ‘Euròpa pr’amor qu’un còp èra la colonizèt -. Èra aquesta varianta (l’ors del Pirenèu) la que s’espandissiá dempuèi la peninsula iberica (lo País Basco e Cantàbria e Astúrias mas mai enlà encara fins Galícia, Catalonha tota, Aragon e fins Madrid ) fins la sèlva de bòsques alemanda.

La caça e la demanda de cèrtas condicions del territòri per i viure – d’aiga e un clima pas tròp caud – an trabalhat dempuèi fa de sègles contra l’ors. E aquò es estat una vertadièra tragedia pr’amor que se foguèsse pas pr’aquò es una espècia plan adaptativa e polimòrfa.

A de besonh doncas de luòcs frescs e al còp secs. Als Pirenèus demòra entre 1.110 e 1.400 mètres de nautor mas pòt tanplan arribar fins los 2.700. Necessita tanben totjorn de liquèn per manjar de vèrmes e d’autres insèctes, de cebas o de bonas rasinas.

Abitat del’ors brun en 2018.

A mai, lo paisatge a d’èsser se possible pro trincat. Sonque aital pòt fugir de son enemic mortal; l’òme. Cap d’autre animal pòt luchar contra l’ors e la legenda que parla d’una bèstia ferotja que manja cada jorn de fedas e d’autres animals domestics umans es pas vertadièra. Es pr’aquò un mamifèr totalament desconegut de l’òme.

La sieuna dièta es basada en 80% en de vegetals e solament periodicament manja de carn (que solament arriba fins al 14% de la sieuna dièta). Demòra se pòt en de bòsques caducifolis o mixtes mas per fugir del chaple uman viu ara e de mai en mai en de bòsques mai nauts, çò es perpetuals.

Lo territòri de l’ors brun es de costuma d’aperaquí 20 quilomètres cairats, mas als Pirenèus es encara mai grand pr’amor que i a fòrça paucs especimèns. De mai, es una espècia que s’es tornada nuechenca per la persecucion umana. Manjar e caçar pendent la nuèch a tanben d’avantatges: los especimèns pus joves trapan pas aital – o melhor dich son pas trobats – per de grands mascles que poirián luchar contra eles.

Los orsalhons naisson pendent l’ivèrn.

Maugrat tot, es una varianta, l’ors brun del Pirenèu, que lucha pas normalament per un territòri. De còps, son estats agachats mai de dos o tres individús dins un quite territòri. Se i a pro de noiridura aquò es pas cap problèma per l’ors brun. Solament luchan entre eles per una femelha- pr’amor que son pro malaisidas de trapar e en lor situacion en aquelas montanhas occitanas uèi encara mai-. Totun, se una de las doás bèstias es pus granda normalament i a pas cap de lucha. E quora n’i a es pas sovent mortala.

L’ors brun qu’es pas brun

Una de las caracteristicas mai estonantas del nomentat ors brun es qu’es pas brun. Après nàisser los orsalhons pòdon èsser bruns mas atanben grises o encara negres e an un colar blanc al torn del còl. Apuèi los adultes pòdon venir de color jaune, negre o encara amb de tons rois. Mas lo color brun es pas lo mai espandit dins aquela espècia.

La sciéncia fa temps que considèra que l’ors brun nasquèt coma espècia fa entre 2 e 1,6 milions d’ans, al costat de l’ors de las caunas, mai grand . La sieuna capitada coma espècia fins a uèi lo jorn arribèt pr’amor que manja tot çò que pòt: de rasinas, coma l’apelada alh d’ors, de campairòls, de grana (blat e civada), d’avajons, e d’amoras, de pòmas, de vèrmes, d’insèctes, de mirgas e encara de peisses ( de troitas en Euròpa se n’i a e de salmons en America).

L’orsa suenha plan los orsalhons.

Aquò l’arrèsta pas, tres o quatre còps (pas mai generalament), de baissar fins a de tèrras ont viu l’òme per atacar de fedas o encara de muòlas o cavals. Que serèn sepelits dins un luòc amagat per i tornar après tres o quatre jorns pr’amor que pòt pas manjar tot l’animal d’un còp.

Aital, e segon l’Oficina Nacionala de Caça francesa en 2017 i aguèron 162 atacas d’ors brun (90% en Pirenèus centrals), çò que vòl dire la quita chifra d’animals mòrts e pus de 432 nafrats. Totun, l’administracion francesa e la catalana pagan als paisans per animal mòrt o nafrat, un fach pas encara general.

D’avelanas, de castanhas, de fuèlhas de cèrtas plantas. Tot çò que pòt o manja pr’amor qu’en novembre començarà de far mai mai cauda e seca una cauna – ont i menarà de fuèlhas per i bastir una sòrta de lièch plan comòde – per ivernar. Pauc a cha pauc daissarà de manjar e quitarà de mens en mens lo territòri que i a prèp de la cauna. Los darrièrs jorns laissarà atanben d’urinar e defecar – lo son sistema intestinal s’arrestarà totalament – e lo ritme respiratori tombarà fina a una quatrena part de çò qu’es normal – e lo cardiac tanben -. Fin finala, començarà de dormir fins lo mes de març. Las femelhas, totun, auràn un, dos o tres orsalhons en genièr o febrièr segon l’edat – las pus joves n’an normalament un e pro-.

Un animal solitari mas sociable

La majoritat de la populacion que i a uèi als Pirenèus a coma ancessor l’ors Pyros.

Los mascles adultes vivon tot l’an solets. E sonque trincaràn aquela costuma quora cercan entre la fin d’estiu e lo començament de la davalada una femelha per procrear. Es una espècia de mamifèr amb paucs especimèns. E aquò vòl dire que trapar una femelha per un ors brun es un afar plan, plan malaisit. Las femelhas, segon l’an, tròban pas tanpauc de mascles e pr’aquò an pas d’ovulacion contunha. Aquesta arriba solament se un mascle la tròba.

Maugrat aquela costuma d’èsser especimèns solitaris, las femelhas demoran mai d’un an e mièi amb los orsalhons. Aquò entraïna los daissar pas fins que ja pesan normalament al torn de 100 Kg ! Los orsalhons, d’un autre costat, son nascuts amb solament de gramas de pes. Aquò es aital pr’amor que la femelha e l’orsalhon (o los orsalhons) son encara dins la cauna pr’amor de l’ivèrn. Se foguèsson mai grands la femelha – qu’a pas tròp d’energia – poiriá pas los balhar pro de lach.

Los orsalhons daissaràn pas la cauna fins qu’auràn tres meses de vida e alavetz es l’epòca del jòc. Que, de còps, aima pas tròp la maire – que dona de patacs als orsalhons quora se son aluenhats trop o fan de causes dangierosas – coma los orsalhons. Pr’aquò se pòt confirmar – aital es estat espepissat per mai d’un etològ – qu’es un mamifèr que suenha plan los orsalhons, amb una intelligéncia tras qu’estonanta.

Es una escasença d’aur. poder tornar viure amb de mamifèrs coma l’ors brun als Pirenèus.

Pòt arribar viure fins a 40 ans e segon cèrts scientifics qu’an fach d’espròvas amb d’orses bruns seriá lo sièisen mamifèr pus intelligent de la planeta – aprés lo dolfin o lo pòrc -. Per d’autres scientifics seriá encara la tresena espècia, davant lo chimpanzé.

Tot son doncas de pròvas scientificas que confirman qu’es un mamifèr bèl, e poderós mas al còp feble e que quora trapa un òme normalament fug – es lo solet còp que cor-. D’enquestas fachas sus la populacion en Occitània afirman qu’en 2018 mai d’un 84% vòlon l’aver als Pirenèus, coma se passèt abans, coma s’es estat passat dempuèi los darrièrs 100.000 ans. Es un animal tant aimat en Occitània que i a fins la legenda de Joan de l’Ors. La remembratz ?

Cap d’autra nacion l’a aimat, admirat ne tuat ne perseguit tan. Podèm ara trincar lo passat e venir una nacion tan civilizada que pòt arribar dire que viu amb d’orses a las montanhas ? Aital o esperam de còr. L’escasença que nos balha ara lo futur es d’aur.

Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Christian Andreu Nasquèt a Barcelona en 1972, estudièt jornalisme a l’Universitat Autonòma de Barcelona e son especialitat es la politica internacionala. Parla uech lengas dont l'occitan. A publicat lo libre Art i Lletres a Horta-Guinardó e a collaborat totjorn amb de jornals catalans, bascos e occitans coma La Veu del carrer, El Punt, Egin, A vòste e Jornalet. Es maridat, a dos enfants, Jana e Roger, e demòra a Reus.

LEAVE YOUR COMMENT

L'adreça electrònica no es publicarà. Els camps necessaris estan marcats amb *