Home DIVÈRSES FAUNA OCCITANA (1) : LO GIPAÈT BARBUT
FAUNA OCCITANA (1) : LO GIPAÈT BARBUT
0

FAUNA OCCITANA (1) : LO GIPAÈT BARBUT

0

Dins un mond en cambi constant Sapiéncia vòl ajudar en la coneissença de la fauna e flora qu’avèm al país. Pr’aquò volèm dedicar una sèria d’articles a la fauna occitana en tot començar per un dels ausèls mai subrebèls que i a Occitània: lo gipaèt barbut. Aqueste voltor es uèi lo jorn en una situacion de grand perilh d’extincion. Solament ne demoran divèrsas parelhas al Pirenèu e dins los Alps es tornat introduïre pr’amor de son escantiment pendent lo sègle XX.

Aital, e maugrat que se pòt pas brica parlar encara de capitada, sa reintroduccion als Alps provençals poiriá menar l’espècia a una situacion mai o mens estable pr’amor de la creissença de son nombre. Aprés sa deseparicion a començaments del sègle XX als Alps occitans – es una espècia que demora preferentament en d’airals de montanha – foguèt reintroducha en l’an 2002 e uèi ja son mai de 421 parelhas (donadas de 2016) las que demoran demest las frontièra estatalas francesa e italiana.

Sas costumas excepcionalas fan del cabarroi un ausèl susprenent: laissa tombar contra las ròcas d’òsses tròp grands dempuèi grandas nautors per puèi poder los engolir.

Per ansin, i aurián mai de 60 parelhas de gipaèts (nomentats gipaetas en vivaro-alpin) entre Diés e lo Parc Nacionals dels Escrinhs, 195 entre las Baroniás e lo Parc Nacional de Mercantour e atanben 166 entre las Gòrgas de Verdon e Luberon e lo quite parc.

A mai, per astre encara a subreviscut dins l’airal dels Pirenèus gascons e lengadocians. Segon donadas de 2017 i aurián fins a 130 parelhas entre las frontièras estatalas espanhòla e francesa, mai que mai a Aragon e lo Parc Nacional dels Pirenèus (region d’Occitània).

Maugrat las bonas notícias sus la lenta recuperacion de l’espècia, lo caparroi (nomentat aital en gascon) es luenh uèi lo jorn de recuperar tot l’abitat tradicional ont demorava. Atal, fins lo sègle XX viviá en d’airals de montanha en Gasconha e Lengadòc mas atanben dins Provença tota. Fòra d’Occitània e solament en Euròpa foguèt una espècia que demorèt pertot dins las peninsulas iberica, italiana e balcanica mas tanplan al nòrd d’Africa. Uèi nonmàs ne demoran dins Occitània al Parc Nacional dels Pirenèus e lo Parc Nacional de Mercantour coma de luòcs ont encara pòt èsser espiat sovent. Pr’amor d’aquò n’avèm volgut far un pichon tèxt sus sa etologia.

Lo copaire d’òsses

Lo gipaèt barbut (Gypaetus barbatus) es un aucèl gregari que demòra normalament en d’airals de montanha. Lo gipaeta es de la Familha dels Accipitridae e per ansin un falconifòrme, considerat un aucèl de preda maugrat se noirir basicament dels òsses d’animals mòrts. Sas costumas excepcionalas fan del cabarroi un aucèl susprenent: laissa tombar contra las ròcas d’òsses tròp grands dempuèi grandas nautors per puèi poder los engolir. Un fach unic al mond dels aucèls.

Lo gipaèt es una de las aus mai grandas d’Occitània e del Mediterranèu pr’amor que pòt arribar far 280 cm d’envergadura.

Lo gipaèt es doncas un aucèl estonant. Sas costumas son mai semblablas a las d’un voltor, mas la sieuna fisonomia remembra mai un aigla. Demora en de luòcs plan malaisits d’arribar dins las montanhas. Mantuns a l’airal de l’Imalaia son prèp dels 5000 mètres de nautor. Als Pirenèus totun, bastís lo niu demest 2500 e 2800 mètres sus lo nivèl de la mar. Totun, mai d’un niu es estat encontrat a solament 700 mètres de nautor.

Lo cicle del zèl del gipaèt comença pendent l’ivèrn. L’estapa nupciala es espectaclosa pr’amor qu’es un aucèl plan capacitada pel vòl. Fa miravelhosas tombadas vèrs lo sòl e apuèi torna s’enauçar en tot profiechar l’impuls. De còps, fa de vòltas sus se meteis e arribar far de cabriolas sancièras. Aital, la parelha de caparrois fa de vòls ondulants prèp del niu. Del temps que i passa fan de crits excitats.

De còps es estat vist qu’un dels gipaèts se met jos l’autre en tot se girar e li mòstra las arpas a l’autre. Tot aquò fa del gipaèt barbut un aucèl mai semblable a l’aigla que non al voltor. La parelha comença d’èsser amassa abans de l’epòca d’elevatge e fa aqueles vòls fins après la naissença dels poletons. Quora aquel creis son faches mens sovent.

Lo niu se tròba en de luòcs plan malaisits. Normalament sus una taula o cauna de la ròca amb de proteccion superior. Per lo bastir los adultes menan tota sòrta de material al niu amb lo bec. Per ansin, e amb de pals e brancas arriban a far un niu d’entre 2 a 3 mètres de diamètre. Puèi per lo far mai aisit i menan de lana de feda e d’autres materials.

La femelha i metrà pendent genièr e febrièr un o dos uòus que fan 69-87 mm de mejana e pesan 125 gr.

La nautor del niu es demest 20 e 80 cm e la partida interiora pòt arribar far entre 40 e 60 cm de diamètre. Dins, la femelha i metrà pendent genièr e febrièr un o dos uòus que fan 69-87 mm de mejana e pesan 125 gr. La color es desparièra: pòdon èsser generalament blancs amb una tintura jauna mas atanben pòdon aver de tacas brunas, rojas o lilas. Tot es cobèrt d’un ton roge o òcre.

Lo uòus son incubats per la femelha e se sap pas se lo mascle tanben o fa ( es pas estat vist encara). Lo primièr poleton nais après 53-58 jorns e dos o tres jorns après lo segond que, de costuma, viurà paucas oras pr’amor que la maire l’aucirà e manjarà. L’excepcion es trobar dos poletons al niu.

Lo pichon gipaèt es noirit per ambedos parents, que menan la noiridura amb lo bec a arpas. Aquò o fan pas los voltors, que la mena dins lo papach. Los adultes son amb lo poleton totjorn fins las tres setmanas. Apuèi demorarà solet la majoritat del temps e los paires menaràn la noiridura de mens en mens sovent. prèp dels quatre meses après naisser lo poleton començarà far los primièrs vòls mas encara demorarà mantuns jorns prèp del niu. Totun, lèu començarà d’èsser independent.

D’animals amb un territòri grand

Los adultes son sedentaris e an un territòri que fa prèp de 15 quilomètres de diamètre e dos nius qu’utilizan cada jorn. Lo gipaèt es una de las aus mai grandas d’Occitània e del Mediterranèu pr’amor que pòt arribar far 280 cm d’envergadura. Las femelhas son un pauc mai pichonas que lo mascle. Aquel fa 7 kgs. Çò de mai estonant de lo gipaeta son sas alas e sa coa, mas la masca nera qu’ al torn dels uèlhs (de color jaune fòrt e roge) tanplan es una caracteristica fòrça singulara.

Los adultes son amb lo poleton totjorn fins las tres setmanas. Apuèi demorarà solet la majoritat del temps e los paires menaràn la noiridura de mens en mens sovent.

A mai, a de plumas neras rigidas en ambedos costats del bec. Lo plumatge es brun escur amb lo ventre blanc e demora fins 6 annadas en aver lo plumatge qu’an los adultes.

Çò de curiós es que las plumas nòvas son blancas e las mai vielhas pas. Mas solament los caparrois salvatges an de plumas amb la color òcre. Als pargues zoologics l’an pas. Aquò provoquèt l’estudi scientific e se poguèt descobrir que las plumas an aquela color iranja pr’amor de l’oxid de fèrre e de rèstas de quars de las ròcas. Ailà ont demoran l’erosion mena d’oxid de fèrre als nius e amb l’umitat destintan lo plumatge dels gipaèts.

Lo cabarroi manja sustot d’animals mòrts. Un còp d’autres voltors mai grands son finits començan manjar la pel e sustot los òsses de l’animal mòrt. Manja d’òsses plan aisidament. Los tròces d’òsses ingerits pòdon arribar aver la mesura del femur d’una cabra o feda e un còp a l’estomac son digerits per de poderoses chucs gastrics. Aital profiecha fins la darrièra proteïna.

Lo gipaèt pren de tròces d’òsses tròp grands per èsser ingerits sancièrs e los daissa tombar dempuèi grandas nautors sus las ròcas. Atal se trincan e los pòdon engolir. Se ditz que tanben fa çò de meteis amb de tartugas e qu’Esquil, lo poèta grèc, seriá estat mòrt per una tartuga que tombèt del cèl daissada caire per un gipaèt.

Al delà d’aquò, se lenga es adaptada per profiechar la mesola e lo teissit cerebral dels òsses e crans trincats aital. Lo luòc causit es totjorn lo meteis; una ròca amb de tròces d’òs sus un diamètre de mai de 40 mètres. Se pòt pas trincar l’òs sul pic lo gipaèt tornarà repetir l’operacion fins a tres o quatre còps.

Sapiéncia vòl ajudar en la coneissença de la fauna e flora qu’avèm al país.

Dins los Alps i an de legendas que dison qu’atacavan d’isards amb de còps d’ala per far tombar l’animal e manjar l’animal puèi. Mas aquò solament ajudèt provocar la sieuna extincion en Euròpa. En Alemanha lo darrièr cabaroi foguèt tuat en 1855. En Soïssa en 1887. En Occitània laissèt de subreviure pendent lo començament del sègle XX e solament ne demorèron paucas parelhas entre Aragon e Gasconha e Lengadòc als Pirenèus. Mas en Provença desapareguèt totalament. Tornèt pas a aquela region occitana fins sa reintroduccion en aqueste sègle.

Las campanhas d’empoisonament menèron a la destruccion d’aquel subrebèl aucèl pr’amor qu’èra considerat un aucèl marrit que caliá exterminar. Aital s’es tornat demostrar que protegir los animals sens educar los umans finís pas ben per los primièrs. Cal far mai de campanhas entre las gènts per educar l’opinion publica e los caçaires del temps que son creadas mai e mai reservas naturalas. Nonmàs aital poirà Occitània aver una fauna divèrsa coma aguèt pendent demilièrs ans per causa de sa optimala posicion geografica.

Christian Andreu*

*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.

Christian Andreu Nasquèt a Barcelona en 1972, estudièt jornalisme a l’Universitat Autonòma de Barcelona e son especialitat es la politica internacionala. Parla uech lengas dont l'occitan. A publicat lo libre Art i Lletres a Horta-Guinardó e a collaborat totjorn amb de jornals catalans, bascos e occitans coma La Veu del carrer, El Punt, Egin, A vòste e Jornalet. Es maridat, a dos enfants, Jana e Roger, e demòra a Reus.

LEAVE YOUR COMMENT

L'adreça electrònica no es publicarà. Els camps necessaris estan marcats amb *